Кіріспе

Snecma Atar – Snecma компаниясы жасаған француздық осьтік ағынды турбореактивті қозғалтқыш. Ол екінші дүниежүзілік соғыстағы неміс BMW 018 конструкциясының негізінде жасалған және бұрынғы BMW инженерлері оны қуаты жоғары модельдерге дамытқан. Атауы Германияның француздық оккупациялық аймағындағы Линдау қаласының жанындағы Рикенбахтағы аэронаутикалық техникалық шеберханасынан (Atelier technique aéronautique de Rickenbach) алынған. Атар француздың соғыстан кейінгі көптеген реактивті ұшақтарын қамтамасыз етті, оның ішінде Vautour, Étendard және Super Étendard, Super Mystère, сондай-ақ Mirage ұшағының бірнеше модельдерін.

Өмірбаян

1945 жылдың ақпан айында Герман Острих басқаратын BMW 003 қозғалтқышын әзірлеу тобы Магдебургке жақын орналасқан Штасфурт қаласына көшірілді. C. G. Rheinhardt қала сыртындағы тұз шахтасында жер астындағы өндіріс зауытын құруға кірісті. Бұл, одақтастардың күшейіп бара жатқан әуе шабуылына қарамастан, қозғалтқыш өндірісін жалғастыруға жасалған соңғы әрекет болды. Шахта тарихи маңызы бар, себебі ол нацистік атом бомбасы бағдарламасы аясында уран қосылыстарын сақтау үшін де пайдаланылды. 1945 жылдың 12 сәуірінде Штасфурт қаласы американдық әскерлерге берілді, ал Острих көптеген техникалық деректерді жергілікті зиратта жасырды. Келесі күні Pratt & Whitney инженерлерінен құралған он адамнан тұратын топ келді, және ол деректерді оларға тапсырды. Соғыс аяқталуға жақын, АҚШ мұқтаждықтары үшін өндіріс қайта басталды, ал американдық әскерлер аймақты кеңестіктерге беруге дайын тұрып, зауытты тазартуға кірісті. Острих осы уақытқа дейін одан әрі тергеу үшін Мюнхенге, содан кейін британдық қозғалтқыш конструкторы Рой Федденнің өтініші бойынша Англияға көшірілді. Ол оларға C 54 Skymaster класындағы төрт қозғалтқыштың ұшағына арналған турбовинтті қозғалтқышты жобалауды тапсырды. Осы жобамен жұмыс істеген кезде Острих француз DGER агенттерінен 003 жобасын Францияда одан әрі дамыту туралы ұсыныс алды. Француз әскерлері соғыстан кейін өз оккупациялық аймағында бірнеше BMW 003 турбореактивті қозғалтқыштарын тапты және өндіріс желісін құруға қызығушылық танытты. Бұл талқылаулар көп ұзаққа соқпады, Острихке Мюнхенге оралуға рұқсат берілді, бірақ тамыз айының соңында Англияға қайта шақырылды, содан кейін Мюнхенге оралды. АҚШ оған және таңдап алынған командасына АҚШ-та жұмыс ұсынды, бірақ отбасыларын алып келуге рұқсат берілмеді. Острих француздық шақыруды қабылдады және қыркүйекке дейін Швейцарияның солтүстік шекарасына жақын француз аймағындағы Рикенбахтағы бұрынғы Dornier зауыттарында орналасты. Көп ұзамай оларға бұрынғы BMW инженерлері, сондай-ақ басқа неміс фирмаларының инженерлері қосылды, команданың саны 200-ге жуық адамға жетті. Топ "Ателье Техник Аэронотик Рикенбах" (ағылшын тілінде Рикенбах Аэронаутикалық Техникалық Шеберханасы) немесе ATAR деп аталды. Олар 003 жобасын қазан айына дейін ATAR 101 (R.101 моделі) ретінде қайта жасап, өндіріс келісімшартын Францияда нақты өндіріс жүргізілетіні шартымен бекітті. Қаңтар айында бүкіл командаға бес жылдық келісімшарт ұсынылды, онда қорғалған жалақы, отбасыларына көмек, саяхатқа шектеулердің азаюы және француз азаматтығына ие болу мүмкіндігі қарастырылды. Келісімшарт 1946 жылдың 25 сәуірінде қол қойылды, ал ATAR 101 суреттері SNECMA-ға өндіріс үшін жіберілді.

ATAR 101

Бірінші қозғалтқышты құрастыруға біраз уақыт кетті. Алғашқы бөлшектер 1946 жылдың мамыр айында қолжетімді болды, бірақ толық компрессор немесе турбина келесі жылдың ортасына дейін дайын болмады. Алғашқы толық қозғалтқыш 1948 жылдың 26 наурызында жұмыс істеді. 5 сәуірде ол қажетті итеру күшіне жеткізілді және қазан айына дейін үздіксіз жетілдірілді. Осы кезеңде әуемен салқындатылған бұрынғы модельдердің орнына, қатты, жоғары температураға төзімді болаттан жасалған жаңа турбина орнатылды, бұл жақсы аэродинамикалық пішінге және қысым коэффициентінің артуына мүмкіндік берді. 1950 жылдың қаңтарына қарай бағдарламаға бірнеше қосымша қозғалтқыштар қосылды, осылайша жалпы жұмыс уақыты 1000 сағаттан асып, оны сол дәуірдегі ең қуатты қозғалтқыштардың біріне айналдырды. Одан әзірленген BMW 003 қозғалтқышы тек жартысынан да аз итеру күшіне ие болды. ATAR 101B Nimonic турбиналық және көптеген статорлық қанаттарды енгізді, сондай-ақ бұрынғы тәжірибелік үлгілерде байқалған ұсақ мәселелерді жоюға бағытталған бірқатар өзгерістер жасалды. Бірінші B үлгісі 1951 жылдың ақпан айында 150 сағаттық төзімділік сынағынан өтті. 5 желтоқсан күні Dassault Ouragan ұшағында ұшу сынағы жүргізілді, ал 1952 жылдың 27 наурызынан бастап Gloster Meteor F.4 ұшағының қанаттарының астында сынақтар өтті. B үлгілерінің бастапқы партиясын жеткізгеннен кейін, Atar 101C жетілдірілген компрессор және жану камерасын пайдаланды, итеру күшін арттырды. Atar 101D жаңа, жоғары температураға төзімді қорытпалардан жасалған, сәл үлкен турбинаға ие болды, бұл шығу температурасын 1000°C-қа дейін көтеруге және итеру күшін арттыруға мүмкіндік берді. D үлгісіне сонымен қатар, ішкі жағында жылғалы конус орнына екі "көзқақпақ" жапқышы бар ұзын құбырдан тұратын жаңа түтін шығару жүйесі орнатылды, бұл екінші дүниежүзілік соғыстағы Junkers Jumo 004 турбореактивті қозғалтқышының ерекшелігі болған. Atar 101E "нөлдік" компрессор сатысын қосты, бұл жалпы қысым коэффициентін 4.8:1-ге дейін көтерді және итеру күшін арттырды, 1945 жылы әзірленген неміс BMW 018 турбореактивті қозғалтқышының жобаланған 34,3 кН (7700 фунт) итеру күшінен асып түсті. Atar-101-дің әртүрлі үлгілері түрлі ұшақтарда сынақтан өтті. D үлгісіне қосымша жанғыш камера орнатылып, Atar 101F қозғалтқышы жасалды, ал E үлгісіне осы қосымша камера орнатылып ATAR 101G қозғалтқышы жасалды. 1954 жылдың тамызында олар Dassault Mystère II ұшағында сынақтан өтті, бірақ бұл ұшақта өндіріске енгізілген жоқ. Олардың алғашқы табысы Dassault Super Mystère ұшағында болды, ол алғаш рет 1955 жылдың 2 наурызында Rolls Royce Avon қозғалтқышымен ұшты, содан кейін 1956 жылдың 15 мамырында 101G қозғалтқышымен ұшты. 1957 жылы 370 ұшаққа келісімшарт жасалып өндіріс басталды, бірақ кейіннен бұл көрсеткіш Dassault Mirage III ұшағының өнімділігі ескеріліп 180-ге дейін төмендетілді.

Атар 08 және 09

Atar 101 енді қуат шкаласының төменгі деңгейінде болғандықтан, 1954 жылы SNECMA Atar 08 деп аталатын негізгі жаңартуды жобалауды бастады. Жалпы конструкциясы мен өлшемдері 101-ге ұқсас болды, бірақ жаңа қозғалтқышқа бұрынғы жеті сатылы компрессордың орнына тоғыз сатылы компрессор және оны қуаттандыру үшін кішірек екі сатылы турбина енгізілді. Сонымен қатар, көптеген ұсақ жақсартулар жасалды, оның ішінде бастапқы компрессор роторы магний қорытпасынан жасалған жаңасына ауыстырылды. Алғашқы Atar 08 B 3 өндірілді және жалпы қысымның арақатынасы 5,5:1-ге жақсартылды. Қозғалтқыш үшін жаңа және жақсартылған соңғы күйдіргіш (afterburner) жасалды, нәтижесінде Atar 09 пайда болды. Ол алғаш рет 1957 жылдың қаңтарында сынақтан өтті және жақын арада 1959 жылдың желтоқсанында 09C үлгісінде бұрынғы конструкциялардың екі қанатының орнына он сегіз қанатты соплосы бар күйдіргіш тағы да жақсартылды. Бұл нұсқада Microturbo-дан жаңа стартер де орнатылды. Atar 9D шығарылатын газ және соңғы күйдіргіш аймағын титаннан жасалғанмен алмастырды, бұл C үлгісінің 1,4 жылдамдығынан 2 Мах жылдамдығында үздіксіз жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Atar 9K модельдерінде ауамен салқындату қайтадан енгізіліп, жалпы өнімділік, әсіресе отынның үнемділігі жақсартылды. Atar 8 және 9 сериялары бойынша он жылдық даму жұмысының нәтижесінде коммерциялық сәтті дизайн құрылды. Мыңдаған қозғалтқыштар Étendard және Super Étendard шабуылдық ұшақтары, Mirage III, Mirage 5 және Mirage F1 истребительлері, Mirage IV бомбалаушысы және әртүрлі сынақ ұшақтары сияқты әртүрлі ұшақтар үшін өндірілді.

Супер Атар

1955 жылы француз үкіметі 3.0 Мах жылдамдыққа дейін ұшу жылдамдықтарын зерттеу жобасын бастады. SNECMA оны қуаттандыруға арналған қозғалтқышты зерттеуге кірісті, бастапқыда бұл қолданыстағы Atar 101 компрессорлық конструкциясынан тұрды, бірақ жоғары жұмыс температурасын қабылдау үшін барлық жеңіл қорытпалардың орнына болат қолданылды. Бұл сондай-ақ ерте прототиптердегідей ауамен салқындатылатын турбинаны пайдалануды қажет етті. Мұндай қозғалтқыш, М.26, 1957 жылдың мамырында сынақтан өтті, ол 47 кН (10 364 фунт-күш) қуатты қамтамасыз етті. Келесі жақсартулар 1958 жылдың қыркүйегінде 52 кН (11 466 фунт-күш) қуатымен жұмыс істейтін M.28 қозғалтқышына әкелді. Бұл жұмыс 85 кН қуаты бар Super Atar дизайнына жол ашты. Бұл нұсқада сондай-ақ индустрияда кеңінен енгізіліп жатқан өзгермелі статорлар да болды. Дегенмен, сынақ ұшағы Griffon III құрастыру жобасы іске аспады және SNECMA 1960 жылы Super Atar әзірлемесін тоқтатты.

Басқа да өзгерістер

Атар дизайны түрлі үлкен, кіші және тәжірибелік жобаларды жүзеге асыру үшін де пайдаланылды. Ерекше атауға лайықтары – Атардан үлкейтілген R.104 Vulcain және одан әлдеқайда кіші R.105 Vesta. Екі қозғалтқыш та 1950 жылдардың басында Атармен бірге, нақты өнімділік талаптарын қанағаттандыру мақсатында әзірленді, Vulcain – Mystère IV D үшін, ал Vesta – түрлі конструкциялар үшін. Бірақ, олардың ешқайсысы сериялық өндіріске түспеді; Mystère IV D жобасы тоқтатылып, Vesta Turboméca Gabizo-ға ұтылып қалды, ол да кейіннен тоқтатылды.

Сипаттама

Бастапқы Atar 101 алюминий роторына бекітілген алюминий қорытпасынан жасалған жеті сатылы осьтік компрессормен жабдылған. Алдыңғы подшипник төрт қанатпен бекітілген, ал алдыңғы жағынан қарағанда "сол" қанатта қуат алу білігі орналасқан. Atar конструкцияларының ерекшелігі – ұзарту білігімен қоздырылатын, қозғалтқыштың алдына орнатылатын жеке Atar 5000 аксессуарлар бөлімі. Жану камерасы бір сатылы турбинаға шығатын, "канулярлық" схемада орналасқан 20 болаттан жасалған от камерасынан тұрады. Алғашқы модельдердің ұзындығы 2,85 м, диаметрі 0,9 м, салмағы 850 кг болса, ал C модельдерінің ұзындығы ұзарту бөлігімен бірге 3,68 м, диаметрі 0,89 м, салмағы 940 кг құрады. Кейінгі нұсқалар, әдетте, C моделіне ұқсас болды, бірақ форсаждың қосылуы ұзындығын 5,23 м-ге дейін арттырды, ал салмағы модельге байланысты 925-тен 1240 кг-ға дейін өзгерді. Atar 8 және 9 модельдерінде 101 моделіне ұқсас 9 сатылы компрессор қолданылған, бірақ сыртқы заттардың зақымдауына төзімділігін арттыру үшін бірінші сатысы болаттан жасалған. Турбина екі сатыдан тұрады. Ұзындығы мен ені 101 модельдерімен бірдей сақталды, бірақ 9B үшін салмағы 1350 кг-ға дейін артты.