Кіріспе

Ньютон – Айова штатының Джаспер округінің орталығы және ең көп халқы бар қаласы. Ньютон Де-Мойн қаласынан шығысқа қарай 48 шақырым қашықтықта, Орталық Айовада орналасқан. 2020 жылғы халық санауы бойынша қала халқы 15 760 адамды құрады. Бұл Айова Спидвей және Мейтаг Сүт Фермаларының орны.

Ерте тарих

Ньютон 1846 жылы Ньютон-Сити қаласы ретінде құрылды, содан кейін 1847 жылы Ньютон деп қысқартылып, 1857 жылы қала мәртебесіне ие болды. Ол сол кездегі американдық атаулардың қалыпты жүйесі бойынша, Тәуелсіздік соғысының батырлары Джон Ньютон мен Уильям Джаспердің құрметіне Джаспер округімен байланысты аталды. 19 ғасырдың соңында Ньютонның дамуына аймақтағы көмір шахталарының ашылуы ықпал етті. Аймақтағы алғашқы маңызды шахта – 1870 жылдары ашылған Джаспер округінің көмір және теміржол компаниясына тиесілген Коуч шахтасы. Бір кезде ол күніне 70 тонна көмір өндіріп, округтағы ең ірі шахта болды. Уильям Снукс 1886 жылы Ньютон қаласының жанында шахта ашты. 20 ғасырдың басында Ньютон аймағындағы ірі көлемді кен өндірісі азайды, бірақ аймақта үзіліспен жұмыс істейтін бірнеше шахталар сақталды.

Майтаг және өсу дәуірі

ХХ ғасырда Ньютон өндірістік қала болды, оның өсуінің көп бөлігі кір жуғыш машиналар өнеркәсібіне байланысты болды. Оның ең танымал нысаны – Джаспер округінің соты 1911 жылы салынған. Ньютон 1938 жылы ұлттық деңгейде танымал болды, осы жылы Maytag кір жуғыш машиналар компаниясындағы ереуіл кезінде әскери жағдай жарияланды. Айова штатының губернаторы Нельсон Крашель Айова Ұлттық гвардиясына жұмысшыларға қарсы танктер мен пулеметтермен компанияны қорғауға бұйрық берді. 113-ші атты әскер полкінің төрт ротасымен (компания) қолдау көрсетілді, нәтижесінде Maytag компаниясы ереуілді жеңіп, жұмысшыларды 10% жалақы кесімімен жұмысқа қайтаруға мәжбүр етті. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Maytag кір жуғыш машиналар компаниясы Ньютон қаласындағы өндірісін кеңейтіп, Maytag корпорациясына айналды. Сенімді кір жуғыш машиналар мен киім кептіргіштерімен танылған компания кейіннен Ньютон қаласын штаб-пәтерінің мекенжайын "Бір Сенімділік алаңы" деп өзгертуге көндірді. 2001 жылы еңбекақыны төмендету туралы шешім Ньютон зауытындағы жұмыс күшін қысқартып, Мексикадағы жаңа Maytag зауыттарының пайдасына болды. Ньютон зауытындағы жұмыстан босатулар 2005 жылға дейін жалғасты. 2006 жылдың басында Whirlpool компаниясы Maytag компаниясын сатып алғаннан кейін Ньютон қаласындағы Maytag өндірісінің болашағы туралы әртүрлі болжамдар айтылды. 2006 жылдың 10 мамырында Whirlpool компаниясы 2007 жылдың күзінде Ньютон зауытын және корпоративтік кеңселерді жабатынын хабарлады. Бұл хабарлама жарияланған кезде зауытта шамамен 1000 адам, ал корпоративтік кеңселерде 800-ге жуық адам жұмыс істеді. 2007 жылдың қаңтар айында Whirlpool компаниясы Maytag штаб-пәтерінің көп бөлігін Ньютон қаласындағы Iowa Telecommunications Services Inc. телефон компаниясына сатқанын мәлімдеді, бұл компания кешенді қызметкерлерді біріктіру үшін пайдаланатын болады. Компания қаржылық мәліметтерді жарияламады, бірақ Ньютон қаласының экономикалық даму басқармасы Iowa Telecom компаниясы ғимараттар үшін 1,5 миллион доллар төлегенін, ал олардың құны 12 миллион доллардан асып кеткенін хабарлады. Maytag зауыты 2007 жылдың 25 қазанында өндірісті тоқтатты.

"Ньютонның болашағы" және Мейтагтан кейінгі қайта өрлеу

Мейтаг кетуін жариялағаннан кейін, қоғамдық лидерлер мен қалалық әкімшілік Ньютон қаласының экономикасын әртараптандыру жоспарын жасау үшін бірлесіп жұмыс істеді. Мейтаг зауыты жабылғаннан кейін жұмыссыздық күрт өсті – шамамен 10%-ға дейін. 2010 жылы Джаспер округы Айова штатының 99 округы ішінде ең жоғары жұмыссыздық деңгейін көрсетті, ол 8,2% құрады. Бірақ, келесі жылдары жұмыссыздық деңгейі едәуір төмендеді – 2013 жылы 5,4%-ға дейін. Одан да әсерлісі, Мейтагтың кетуінен кейін Ньютон халқы азаймады. Ньютонның халқы 1960 жылдан бері шамамен 15 000 адамды құрап келеді. 2007 мен 2017 жылдар аралығында Ньютонға келесі компаниялар келді немесе жаңадан ашылды: Underwriter's Laboratory, Trinity Structural Towers, TPI Composites, Aureon, Walter G. Anderson, Айова Speedway, Health Enterprises, Engineered Plastics Company, Pact Manufacturing, Advanced Wheel Sales және Hawkeye Stages. Legacy Plaza, бұрынғы Мейтаг корпоративтік кампусы, 1900 жылдардың басына қарай салынған сегіз ғимараттан тұрады. Бұл жер 2016 жылы Реза Каргарзаде Дес-Мойн аймақтық қоғамдық колледжіне (DMACC) сыйға берілді. Кейбір кеңістіктер жалға берілген; қазіргі арендаторлардың арасында Compass Mortgage, DMACC Business Resources, Thombert, Aureon, Gezellig Brewing Company, Murph & Mary's Pub, CIRAS, Iowa Lean Consortium, Aerocare, MCG және Edward Jones бар.

Жасыл өндіріс және тұрақтылық

Соңғы жылдары Ньютон тартқан өнеркәсіп салаларының бірі – жасыл өндіріс. Бүгінде TPI Composites компаниясында 1100-ден астам адам жұмыс істейді және Proterra компаниясымен бірлесіп композиттік автобус корпустарын өндіруді бастағаннан кейін, олардың өндіріс алаңы 100 000 шаршы футқа кеңейді. Бұған қоса, 2008 жылы жел турбиналарының мұнараларын шығаратын Trinity Structural Towers компаниясы ашылды. Президент Барак Обама сол жылы, 22 сәуірде Жер күнінде Trinity Structural Towers зауытына сапар жасады. Ньютондағы зауытта сөйлеген сөзінде Президент, Америкада энергияны зерттеудің жаңа дәуірін бастау мақсатымен зауытқа келгенін айтты. 2010 жылы Ньютон қаласы Siemens және АҚШ Сауда палатасы ұйымдарымен бірлесіп табысты және белсенді қалпына келтіру жолымен «Жылдың Ұлттық Тұрақты Қоғамдастығы» (Кіші қалалар санаты) сыйлығымен марапатталды.

Ньютонның болашағы: жан-жақты жоспар

2012 жылы Ньютон қалалық кеңесі «Ньютонның болашағы: кешенді жоспар» қабылдады. Айова мүсін фестивалінің мақсаты – мүсін өнерінің дамуы мен өсуін тойлау және мүсіндер жасайтын суретшілерді көрсету. Апта соңына арналған шарада жергілікті және халықаралық деңгейде танымал суретшілер өнер көрсетті. Жыл сайынғы іс-шара 2017 жылы аяқталды. Ньютон қаласында 2005 жылы Өнер және суретшілер орталығы ашылды. Орталықта 10 суретшінің жеке студиясы, сазды және қыздыру пеші бар бөлме, балаларға арналған емдік өнер бөлмесі, сынып, өте кең көркем өнер және мүсіндер жинағы, сондай-ақ сыйлық дүкені бар. Бұған қоса, Ньютон қаласы жаз бойы Maytag Bowl-да әпте сайын тегін концерттер ұйымдастырады, бұл шара «Bowl-дағы концерттер» деп аталады. Концерттерде түрлі жанрдағы жергілікті топтар өнер көрсетеді. Ньютон қаласының тұрғындарынан құралған толық концерттік оркестрі де осы шараға қатысады.

Тарихи құндылықтарды сақтау

2014 жылдың ақпан айында Ньютон қаласы Main Street Iowa бағдарламасына қатысуға таңдалды, бұл Main Street America бағдарламасын үйлестіретін және Айова экономикалық даму органының құрамына кіретін бағдарлама. Ньютон Мэйн-стрит – тарихи мұраны сақтау есебінен экономикалық дамуға қол жеткізуді мақсат тұтқан 501(c)3 ұйымы. 2014 жылдың қыркүйегінде Ньютон қаласының орталық бөлігі Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілді. Ауданның ішінде 87 нысан бар. Фред Мейтег паркі тарихи ауданы, оның құрамына Мейтег боулингі, Мейтег паркі және Мейтег бассейні кіреді, 2010 жылдың қарашасында Ұлттық тарихи орындар тізіліміне қосылды. Ньютон қаласында тарихи орындар тізіліміне енген тағы бірнеше нысан бар, олардың ішінде Томас Артур үйі, Август Х. Бергман үйі, Эмерсон Хоу бастауыш мектебі, Джаспер округінің соты және Сент-Стефан епископ шіркеуі бар. Джаспер округінің тарихи мұражайы Ньютон қаласының оңтүстік-батыс жағында орналасқан және Ньютон қаласының тарихынан қалған тарихи артефакттарды, соның ішінде Maytag компаниясы өндірген көптеген ерте модельді кір жуғыш машиналарды ұсынады. Ньютон қаласы жыл сайын Miss Iowa USA және Miss Teen Iowa USA сайыстарын өткізеді. Бұл сайыстардың жеңімпаздары Айова штатынан Miss USA сайысына қатысады. Ньютон қаласында Американың алғашқы бизнес авиациясының бірі орналасқан. Бұл Travel Air 6000 ұшағы, ол "Автоматты кір жуғыш машина" компаниясының иесі Гарри Оггқа тиесілі болған және "Smiling Thru" деп аталған.

Көңіл көтеру, демалыс және спорт

1919 жылы Maytag Appliance компаниясының негізін қалаушы Ф.Л. Майтагтың ұлы Э.Х. Майтаг балаларына таза сүт беру үшін бір Holstein сиырын сатып алды. 1940 жылы Э.Х. қайтыс болғаннан кейін, оның ұлдары Фред пен Роберт Майтаг фермаларға жетекшілік етті, ал Фред сиыр сүтінен жасалған ерекше американдық көк ірімшік жасау идеясын іске асырды. Maytag Dairy Farms Айова штаты университетімен бірлесіп, қой сүтінен жасалған Рокфорт сияқты еуропалық классикалық ірімшіктермен бәсекелесе алатын алғашқы американдық көк ірімшікті жасауды бастады. Ірімшік зауыты мен үңгірлер бір жылдан кейін аяқталды және 1941 жылдың қазан айында Maytag Blue Cheese ірімшігінің алғашқы дөңгелектері жасалды. Фред Maytag Blue Cheese ірімшігінің алғашқы дөңгелектерін жасағаннан кейін 77 жыл өткен соң, компания басшылығы оның немерелеріне – Э.Х. Майтагтың шөберелеріне көшті. Капитолий II театры Ньютон қаласының тарихи орталық ауданында орналасқан және 1927 жылдың сәуір айынан бері жұмыс істеп келеді; бастапқыда водевиль театры ретінде пайда болған. Ньютон қаласында 2014 жылы NASCAR сатып алған 7/8 мильдік жарыс трассасы – Айова спидвейі орналасқан. Бұл Миссисипи өзенінің батысындағы NASCAR-ға тиесілі жалғыз қысқа трасса. Жаз айларында трассада IndyCar Series, Indy Lights және ARCA Menards Series сынды бірқатар жарыстар өтеді. Ньютон орта мектебі Айова орта мектептерінің спорт қауымдастығы арқылы 4А классындағы спорт түрлерімен айналысады. Орта мектептің талисманы – кардинал. Ньютон қатысатын IHSAA спорт түрлері: бейсбол, баскетбол, боулинг, кросс-кантри, футбол, гольф, футбол, софтбол, жүзу, теннис, жеңіл атлетика, волейбол және күрес. Ньютон қаласында бірнеше саябақтар мен демалыс аймақтары бар. Қала 13 қалалық саябақты және демалыс аймағын күтіп ұстайды, оның ішінде қауымдастықтың басты саябағы – Maytag Park. Maytag Park тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енген. Maytag Park саябағында Maytag Bowl – тарихи оркестр алаңы, қоғамдық жүзу бассейні және диск-гольф алаңы бар. Қалалық саябақтардан басқа, жергілікті коммерциялық емес ұйым Project AWAKE Ньютон Арборетумы мен Ботаникалық бақтарын, сондай-ақ қала орталығындағы Серсланд паркін күтіп ұстайды. Ньютон Арборетумы мен Ботаникалық бақшасы алты акр жерді алып жатыр және 150-ден астам ағаш түрі, роза бақшасы, көбелектер бақшасы, су бақшасы және табиғи далаға ие.

Рокки Марчианоның өлімі

1969 жылы 31 тамызда әлемдік бокс чемпионы Рокки Марсиано және тағы екі адам Ньютон қаласының үстінде ұшақ апатынан қаза тапты. Бұл Айова штатындағы танымал адамдармен байланысты болған ұшақ апаттары мен оқиғалардың үшіншісі болды, ал одан бұрын 1959 жылы Клер-Лейкте және 1960 жылы Кэрроллде Лос-Анджелес Лейкерс баскетбол командасын тасымалдаған ұшақпен оқиға болған еді.

География

АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 11,19 шаршы миль (29 км²) және барлығы құрлықтан тұрады.

Көшелер мен мекенжайлар

Ньютон төрт квадрантқа бөлінеді: 1-ші даңғыл Ньютонның солтүстік және оңтүстік бөліктерін, ал 1-ші көше шығыс және батыс бөліктерін бөледі. "Даңғыл" деп белгіленген жолдар шығысқа және батысқа қарай, ал "көше" деп белгіленген жолдар солтүстікке және оңтүстікке қарай жүреді. Ньютонның көшелерді нөмірлеу жүйесі Jasper County ауылдық аймағына дейін созылады. Типик көше атауы "E 5th St S" түрінде болады. Бұл атауда батыс немесе шығыс жағын көрсететін белгісі бірінші тұрады, одан кейін көшенің аты, содан соң солтүстік немесе оңтүстік жағын көрсететін белгісі келеді. Бұл мысал көшенің Ньютонның оңтүстік-шығыс квадрантында екенін көрсетеді. Типик даңғыл атауы "N 5th Ave W" түрінде болады. Даңғылдарда солтүстік немесе оңтүстік жағын көрсететін белгісі бірінші тұрады, одан кейін даңғылдың аты, содан соң шығыс немесе батыс жағын көрсететін белгісі келеді. Бұл мысал даңғылдың Ньютонның солтүстік-батыс квадрантында орналасқанын көрсетеді. Ньютон қаласындағы барлық мекенжайлар 50208 пошта индексіне жатады.

Климат

Көппен климаттық жіктеу жүйесі бойынша Ньютон қаласы ыстық жазғы ылғалды континенттік климатқа ие, климат карталарында "Dfa" деп белгіленеді.

2000 жылғы халық санағы

2000 жылғы халық санауы бойынша қалада 15 579 адам, 6713 шаруашылық және 4269 отбасы тұрды. Халық тығыздығы құрады. 7162 тұрғын үй болды, орташа тығыздығы құрады. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 97,55% ақ нәсілді, 0,60% азиялық, 0,39% афроамерикандық, 0,22% американдық үндістер, 0,10% Тынық мұхиты аралдарынан, 0,33% басқа нәсілдерден және 0,80% екі немесе одан көп нәсілділерден тұрды. Кез келген нәсілдегі испан немесе латын американдықтары халықтың 1,21% құрады. 6713 шаруашылықтың 29,1%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 51,4%-ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 9,4%-ы күйеуі жоқ әйелдер басқаратын үйлер, ал 36,4%-ы отбасы емес. Барлық шаруашылықтың 32,0%-ы жеке адамдардан тұрды, ал 14,1%-ы 65 жасқа толған және жалғыз тұратын адамдардан құралды. Шаруашылықтың орташа мөлшері 2,25 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 2,84 адамды құрады. Жас бойынша бөлінісі: 18 жасқа дейінгілер – 23,6%, 18-ден 24 жасқа дейінгілер – 7,6%, 25-тен 44 жасқа дейінгілер – 27,2%, 45-тен 64 жасқа дейінгілер – 22,3% және 65 жастан асқандар – 19,2%. Орташа жас 39 жас болды. Әр 100 әйелге 90,8 еркек шамасында келді. 18 және одан жоғары жастағы әр 100 әйелге 87,0 еркек шамасында келді. Шаруашылықтың орташа жылдық табысы 40 345 доллар, ал отбасының орташа жылдық табысы 49 977 доллар құрады. Ер адамдардың орташа жылдық табысы 37 248 доллар, ал әйелдердің орташа жылдық табысы 22 631 доллар болды. Жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 20 552 долларды құрады. Халықтың 4,8%-ы және отбасылардың 6,8%-ы кедейлік шегінен төмен тұрды, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 8,0%-ы және 65 жастан асқандардың 6,4%-ы.

Үкімет

Ньютон қаласын әкім және алты адамнан тұратын қалалық кеңес басқарады. Әкім екі жылдық мерзімге сайланады. Ньютонның қазіргі әкімі – Майкл Хансен. Оның алдыңғы әкімі – Чарльз "Чаз" Аллен болған. Қалалық кеңес Ньютонның төрт округінен сайланған бір өкілден және жалпы қала бойынша сайланған екі өкілден тұрады. Кеңес өкілдері төрт жылдық мерзімге сайланады. Қалалық кеңестің кезекті отырыстары әр айдың бірінші және үшінші дүйсенбі күндері сағат 18:00-де қала әкімдігінің Кеңес залында өтеді.

Азаматтық құқықтарды бұзу

Ньютон қаласының әкімдігі азаматтардың Бірінші түзетуде қарастырылған конституциялық құқықтарын пайдалануына қатысты, азаматтық құқықтарды бұзу фактілеріне байланысты сынға ұшырады. Осыған байланысты, қалалық кеңестің ашық отырысында полиция бөлімін сынаған ер адам тәртіпсіздік жасады деген айыппен тұтқындалып, сотқа берілді. Сондай-ақ, Ньютон полиция бөліміне қатысты жалған тұтқындау жасады және Төртінші түзетуде белгіленген құқықтарды бұзды деген шағымдар бойынша федералдық сотқа шағымданулар түсті. Бұған дәлел ретінде колледж студентінің полиция бөлімінде ұсталған және мас күйде көлік жүргізді деген күдікпен ұзақ сұраққа алынған видеожазбалары пайда болды. Алайда, ол жол бойында өткен медициналық тексеруден және алкогольге тексеруден сәтті өтті.

Мемлекеттік және федералды нысандар

АҚШ пошта қызметі Ньютон пошта бөлімшесін басқарады. Айова штатының Түзету департаментіне қарасты Ньютон түзеу орталығы Ньютон қаласының жанында, Jasper округінде орналасқан.