Кіріспе
Шығыс Үндістан компанияларының кез келгеніне шарт бойынша немесе лицензия алған кез келген кеме үшін қолданылатын жалпы атау – Шығыс Үндістан кемесі. 17-ден 19-ғасырға дейін Еуропаның ірі сауда державаларының Шығыс Үндістан сауда компанияларына шарт бойынша немесе лицензия бойынша жұмыс істейтін кез келген желкенді кеме осылай аталды. Бұл термин Австрия, Дания, Голландия, Англия, Франция, Португалия және Швеция компанияларына тиесілі кемелерге қатысты қолданылды. Британдық Шығыс Үндістан компаниясы жалдаған Шығыс Үндістан кемелерінің кейбіреулері "шай кесушілер" деп белгілі болды. Ұлыбританияда Шығыс Үндістан компаниясы 1600 жылы Англия королевасы Елизавета I-ден Жақсы Үміт мүйісі мен Хорн мүйісі арасындағы барлық ағылшын саудасына монополия алды. Бұл құқық 18-ғасырдың соңы мен 19-ғасырдың басында біртіндеп шектелді және 1834 жылы монополия жойылды. Англия (кейін Британдық) Шығыс Үндістан кемелері әдетте Англия, Жақсы Үміт мүйісі және Үндістан арасында қатынайтын, Бомбей, Мадрас және Калькутта порттары олардың негізгі бағыттары болды. Көбінесе бұл кемелер Қытайға дейін баратын, содан кейін Жақсы Үміт мүйісі мен Сент-Елена арқылы Англияға оралатын. Компания монополиясын жоғалтқаннан кейін, осы үлгідегі кемелер сатылды. Ауыр қару-жарақ тасымалдау қажеттілігі азайғандықтан, сауда үшін "Блэкволл фрегаты" деп аталатын кішкентай, жылдам кемелер құрыла бастады.
East Indiaman was a general name for any sailing ship operating under charter or licence to any of the East India trading companies of the major European trading powers of the 17th through the 19th centuries. The term is used to refer to vessels belonging to the Austrian, Danish, Dutch, English, French, Portuguese or Swedish companies. Some of the East Indiamen chartered by the British East India Company were known as "tea clippers". In Britain, the East India Company held a monopoly granted to it by Queen Elizabeth I of England in 1600 for all English trade between the Cape of Good Hope and Cape Horn. This grant was progressively restricted during the late 18th and early 19th centuries, until the monopoly was lost in 1834. English (later British) East Indiamen usually ran between England, the Cape of Good Hope and India, where their primary destinations were the ports of Bombay, Madras and Calcutta. The Indiamen often continued on to China before returning to England via the Cape of Good Hope and Saint Helena. When the company lost its monopoly, the ships of this design were sold off. A smaller, faster ship known as a Blackwall Frigate was built for the trade as the need to carry heavy armaments declined.
Кемелердің және сауданың сипаттамасы
Шығыс үнділік кемелері жолаушылар мен жүктерді тасымалдайтын және пираттардан қорғану үшін қаруланған. Бастапқыда Шығыс Индия кемелері теңіздің жылдамдығы үшін емес, мүмкіндігінше көп жүк тасымалдауға арналған. Британдық Шығыс Үндістан компаниясы осы жобаны қолдап, Үндістан мен Қытаймен сауда-саттыққа монополиясы болды. Шығыс индиандық кемелер 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басында тұрақты түрде салынған ең үлкен сауда кемелері болды, көбінесе 1100 мен 1400 тонна жүк көлемінде (бм) өлшенді. Ең үлкендерінің екеуі – Мансфилд графы мен Ласселл, 1795 жылы Депфордта салынған. Корольдік теңіз күштері екеуін де сатып алып, 56 зеңбірекке ие төртінші рангілі кемелерге айналдырып, сәйкесінше Веймут және Мадрас деп атады. Олардың салмағы 1426 тонна (бм) болды, корпусының жалпы ұзындығы шамамен 175 фут, килінің ұзындығы 144 фут, ені 43 фут, сусыру тереңдігі 17 фут. Англияда I Елизавета патшайым 1600 жылы Шығыс Үндістан компаниясына саудаға эксклюзивті құқық берді, бұл монополия 1834 жылға дейін сақталды. Компания Англия мен Үндістан арасындағы саудадан гөрі кең ауқымды болды, бірақ осы мақалада сипатталған кемелер 17-19 ғасырлардың басында сауда тасымалдау үшін қолданылған типті білдіреді.
Франциямен соғыстар кезінде
Француз революциясы мен Наполеон соғыстары кезінде олар көбінесе соғыс кемелеріне ұқсатып боялған; шабуылдаушылар зеңбірек тесіктерінің нақты ма, әлде бояу ғана ма екенін анықтай алмады, ал кейбір Ост-Индия кемелері айтарлықтай қару-жарақтармен жүретін. Корольдік флот бірнеше Ост-Индия кемелерін сатып алып, оларды төртінші рангке (мысалы, жоғарыда сипатталған HMS Weymouth және HMS Madras) айналдырды, соғыс олжасы ретінде сауда кемелерін іздеген әскери кемелердің арасындағы шатасуды сақтап қалды. Кейде Ост-Индия кемелері француз шабуылдарына қарсы сәтті тұра алды. Осы оқиғалардың ең танымал мысалы 1804 жылы болды, ол кезде коммодор Натаниел Дэнс басқаруындағы Ост-Индия кемелерінің және басқа да сауда кемелерінің флоты Үнді мұхитында Пуллу Аура шайқасында адмирал Линуа басқарған шабуылшы эскадрильямен сәтті күресті. Ауыр артиллерияны тасу қажеттілігіне байланысты, Ост-Индия кемелерінің корпусы – сол кездегі көптеген соғыс кемелері сияқты – су сызығында жоғарғы палубаға қарағанда әлдеқайда кең болды, сондықтан жоғарғы палубада орналасқан зеңбіректер тұрақтылықты арттыру үшін орта сызыққа жақын орналастырылды. Бұл құбылыс "түмблхоум" деп аталады. Кемелерде әдетте корпуста екі толық палуба және жоғары орналасқан корма палубасы болды. Корма және одан төменгі палубалар терезелі галереялармен жарықтандырылды. Галереялардың салмағын ұстап тұру үшін кеменің кормасына қарай корпустың сызықтары толық болды. Кейінірек, осы ерекшеліксіз салынған кемелер жылдам жүзуге бейімделді, бұл ауыр қару-жарақ қажеттілігі азайғаннан кейін Ост-Индия кемелеріне коммерциялық зиян келтірді.
Үндістан мен Қытай саудасына арналған кемелер
Тарихшы Фернан Браудельдің сөзіне қарағанда, 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басындағы ең жақсы және ең ірі индиандық кемелердің бір бөлігі Үндістанда салынған, үнді кеме жасау техникасы қолданылып, үнді экипаждарымен басқарылған. Олардың үнді тектерінен жасалған қабырғалары жергілікті суларға ерекше қолайлы болған. Бұл кемелер Қытай саудасы үшін пайдаланылды. Бу кемелері келгенге дейін британдықтар шығыс теңіздерінде негізінен осы үндістанда салынған кемелерге сенген. Британдықтар үшін жүздеген индиандық кемелер, сондай-ақ басқа да кемелер, оның ішінде әскери кемелер салынды. Олардың ішінде 150 адамдық экипажы бар 1000 тонналық (бм) «Сурат қамалы» (1791), 125 адамдық экипажы бар 800 тонналық (бм) «Лоуджи отбасы» және 1300 тонналық (бм) «Шампиндр» (1802) кемелері ерекше атақты болды.
Белгілі кемелер
Бұл кезеңде тағы бір маңызды Шығыс Индия кемесі 1176 тонналық (бм) "Уорли" болды. Джон Перри оны 1788 жылы өзінің Блэкволл кеме жасау орнында салған. 1795 жылы Корольдік теңіз-соғыс флоты сатып алып, 1803 жылы Австралиядағы Порт-Филлипте елді мекен құру үшін көлік ретінде пайдаланды. Кейіннен "Оушен" атты ілесіп келген кеме оны қазіргі Тасманиядағы Хобарт орнына көшірді. Француз әскерлері 1805 жылы Сцилли аралдарының жанында "Калькутта" кемесін басып алды. 1809 жылы Баск жолдары шайқасында кеме жағаға отырды, ал француз экипажы оны тастап кеткеннен кейін британдықтар оны өртеп жіберді. 1200 тонналық "Арнистон" кемесі де Англия мен Цейлон арасында әскер тасымалы ретінде Корольдік теңіз флотында қолданылды. 1815 жылы ол Агульхас мүйісінің жанында кемеге батып, навигациялық қателік салдарынан 372 адамның өмірін қиып, бұл қателік дәл есептеудің нашарлығы мен ендік координатасын анықтауға арналған теңіз хронометрінің болмауынан туындады.
Ераның соңы
Британдық Шығыс Үндістан компаниясының монополиясының күшін жоғалтуымен, коммерциялық мақсатта мұндай үлкен қарулы кемелер салуға деген ынта азайды. 1830-шы жылдардың соңында Үндістан мен Қытай саудасының ең жоғары деңгейі үшін Блэкволл фрегаты деп аталатын кішкентай, жылдам кеме салынды. Шығыс Үндістан кемелерінің соңғысы Java (1813–1939) болды, ол көмір тасымалдауға пайдаланылды, кейін бөлшектелді. 1850 жылдың қараша айында Уортинг, Батыс Сассекс маңында болған оқиғаға қатысқан «Лалла Рукх» атты кеме, Бразилияның Пернамбуко қаласынан қант және ром әкелген Шығыс Үндістан кемесі болды. Осы оқиғада құтқару қайығының аударылуы салдарынан көптеген жергілікті адамдар қаза тапты.
Таңдалған мысалдар
Атауы Ұлттығы Ұзындығы (м) Тонна жүк Қызмет Тағдыры Ескертулер Адмирал Гарднер Британдық 44 816 1797–1809 жағаға қамалды Гудвин құмдарында жағаға ұшып, бір экипаж мүшесі қаза тапты. 1985 жылы табылған апат, көптеген монеталар (көбінесе мыс) табылған. Агамменон Британдық 1855 Albemarle Британдық ? ? ? 1708 жағаға қамалды Корнуоллдың Полперро қаласының жанында алмаз, кофе, бұрыш, жібек және индиго жүгімен жағаға ұшып келді. Кеме толығымен жойылды және жүктің аз бөлігі ғана табылды, бірақ экипаждың көп бөлігі аман қалды. Апат орны әлі белгісіз. Амстердам Голландтық 42.5 1100 1749 жағаға шықты Бірінші сапарында жоғалып кетті. Бексхилл-он-Сидегі Бульверхит маңындағы судың төмендеуі кезінде көрінетін кеме апаты. Ұлыбритания заңдарымен қорғалады. Суға бату қаупі бар. Арнистон Британдық 54 1200 1794–1815 құлады Хронометрі болмағандықтан навигациялық қатеге ұшырады. Кемедегі 378 адамның тек 6-сы ғана аман қалды. Оңтүстік Африканың Батыс Кейп провинциясындағы Арнистон курорты апаттан кейін аталды. Атлас Британдық 50.5 1267 1813–1830 бұзылды 1830 жылдың тамызында соңғы сапарынан кейін Грейвсендке келді және 1831 жылдың мамырында С. Картерге бұзу үшін сатылды. Картер "Атлас" үшін 4 100 фунт төледі, бұл үлкен сома емес, құндылығының көп бөлігі жиһазында болды. Батавия Голландтық Шығыс Үндістан компаниясы 56.6 1200 1628–1629 суға батты Батыс Австралиядағы Бикон аралында рифке соқты, бірақ экипаж мен жолаушылардың көп бөлігі жақын аралға жетті. 1970 жылы кеменің қалдықтары мен көптеген артефакттар құтқарылды. Бреденхоф Голландтық Шығыс Үндістан компаниясы 41 850 1746–1753 суға батты Африка жағалауынан он үш шақырым қашықтықтағы рифте 1753 жылдың 6 маусымында 30 сандық күміс және алтын сынықтарымен суға батты. Жүгі 1986 жылы табылды. Боном Ришар Франция/АҚШ 46 998 1779 бұрынғы француз Шығыс Үндістан компаниясы (Дюк де Дюрас ретінде), АҚШ революционерлеріне сыйлық ретінде суға батты. Революциялық соғыс кезінде шайқаста суға батты. Кандия Голландтық Шығыс Үндістан компаниясы 150 фут (46 м) 1150 тонна 1788 1796 1796 жылы Батавияда бөлшектелді. Голландтық теңіз суретшісі Геррит Гройневегеннің (1754–1826) 1789 жылғы суретінде бейнеленген. Цейлон Британдық ? ? ? Тұтқынға алынды 1810 жылдың 3 шілдесіндегі шайқаста тұтқынға алынды. Камберленд Британдық 40.8 1350 ? Сатылды 1818 жылы Чилидің революциялық үкіметіне сатылды және Сан-Мартин деп аталды. 1821 жылы Перуде суға батты. Дэвид Кларк Британдық 39.7 608 1816 1854 жылы Батавияда бұзылды. Димермер Голландтық ? ? ? 1748 жылы Сьерра-Леонедегі Банана аралдарында кеме апатқа ұшырады. Капитан Кристофель Бурт және аман қалған экипаж мүшелері Банана аралдарында бекініс салса, жергілікті тұрғындармен дауға түсті. Олар үш баланы ұрлауда айыпталды. Доддингтон Британдық ? 499 ?–1755 Алгоа шығанағында суға батты. 270 адамның 23-і құс аралында біраз уақыт бойы қаңғып қалды. Кемеде көп мөлшерде алтын мен күміс болды, кейінірек оның бір бөлігі теңізде заңсыз құтқарылды, содан кейінгі сот күресі ЮНЕСКО-ның су асты мәдени мұрасын қорғау туралы конвенциясына әсер етті. Даттон Британдық ? 755 1781–1796 әскер тасымалдау үшін үкіметке жалға берілді. Плимут-Хое жағасына ұшып келді, экипаж мен жолаушылардың көп бөлігі Сэр Эдвард Пеллоу құтқарып алды. Абергавенни графы (I) Британдық 48.9 1182 1789–1794 сатылды. 1795 жылы Адмиралтействоға сатылды. Абергавенни графы (II) Британдық 53.9 1460 1796–1805 суға батты, 250-ден астам адам қаза тапты. Апат Англияның Веймут шығанағында орналасқан. Мансфилд графы (I) Британдық ? 782 1777–1790 суға батты. 1790 жылы суға батты. Мансфилд графы (II) Британдық ? 1416 1795–? ? Морнингтон графы Британдық 1799–? Пакет кемесі. Эксетер Британдық 1265 1792–1811+ Белгісіз. 1800 жылдың 4 тамызындағы шайқаста Эксетер француз фрегатын жаулап алды. Médée, француз революциялық соғыстары кезінде сауда кемесі үлкен соғыс кемесін жаулап алған жалғыз жағдай. 1804 жылдың ақпанында Пулу-Аура шайқасында болды. Салемнің достығы Шығыс Үнді теңіз қоғамы 171 фут (52 м) 1797–1812 Британдықтар тұтқынға алды. 1812 жылдың қыркүйегінде британдықтар соғыс жүлдесі ретінде тұтқынға алды. Генерал Годдард Британдық 143 фут (44 м) 799 1782–1799 тұтқынға алынды. 1795 жылдың 15 маусымында Сент-Хеленадан шығыста жеті голландтық Шығыс Үнділік кемесін тұтқынға алды; Батыс Индияда испандықтар тұтқынға алды; кейінгі тағдыры белгісіз. Госфорт Британдық 810 1856–? Гётеборг швед 40.9 788 1739–1745 Гётеборг маңында 1745 жылы суға батты. Гросвенор Британдық ? 729 тонна ? суға батты. 1782 жылдың 4 тамызында Оңтүстік Африканың Пондоланд жағалауында, Умзимбуву өзенінің аузынан солтүстікке қарай суға батты. 150 экипаж және жолаушының 123-і аман қалды, олардың тек 18-і ғана құрлыққа жетті. Хорссен Голландтық Шығыс Үндістан компаниясы 93 фут (28 м) 880 тонна 1784–1792 Горееде қызметтен шығарылды. 1791 жылдың 21 желтоқсанында Батавиядан Кейптаунға Марий Брайантты тасымалдады, 1792 жылдың 19 наурызында келді. Ява Британдық 48.5 м (159 фут 2 дюйм) 1175 тонна 1813–1827 Көмірге айналдырылды. 1813 жылы Калькуттада салынды, 1827 жылы әскер тасымалдау кемесі болды. Кейіннен Аустралиялық көшпенділер кемесі және Азияға қызмет ететін сауда кемесі болды. 1860 жылға дейін Гибралтарга көмірге айналдырылған 16-нөмірлі кеме ретінде әкелінді және 1939 жылы бұзылды. Йонкхер Местер Ван де Путтерк Голландтық ? ? ? 1667 жылдың наурызында Корнуоллдағы Маллион шығанағының жанындағы Ангруз шатқалының астында қант, кофе, дәмдеуіштер және Банка қалайысымен 50 000 фунт құндылығымен суға батты. Жоанна Британдық ? ? ? 1682 жылдың 8 маусымында Кейп Агульяс маңында суға батты. Кент Британдық ? 820 1800 Роберт Суркуф тұтқынға алды, Бенгал шығанағы. Кент Британдық ? 1,350 1825 теңізде өртке түсті. Қытайға үшінші сапарында 1825 жылы жоғалып кетті, шығудан кейін көп ұзамай. 650 жолаушы мен экипаждың 550-і құтқарылды. Лорд Нельсон Британдық 1799 Немезис Британдық 1839 Британдықтардың бірінші темір соғыс кемесі. Носса Сеньора дос Мартирес Португалиялық ? ? 1605–1606 суға батты Лиссабонның жанындағы Тагус өзенінің аузында суасты тасына соқты және жағаға жақын суға батты. 1994 жылы апат орны табылды және 1996 мен 2001 жылдар арасында қазылды. Огл Кастл Британдық ? ? 1803–1825 суға батты. 1825 жылдың мамырында Огл Кастл Бомбейге келгенде экипаж көтеріліс жасады және жүктелгенше түрмеде ұсталды; кері сапарда 1825 жылдың 3 қарашасында Гудвин құмдарына ұшып келді, 100-ден астам экипаж мүшесі қаза тапты. Понсборн Британдық 43.6 804 1780–1796 суға батты. Бомбей және Қытай сияқты порттарда болды. 1795 жылы Францияға қарсы экспедиция үшін реквизицияланды, 1796 жылдың 26 наурызында Гренада жағалауында суға батты. Ред Дракон (сонымен қатар Дракон) Британдық ? 300 1601–1619 суға батты. 1601 жылы Англиялық Шығыс Үндістан компаниясының бірінші сапарындағы флагмандық кеме болды. Голланд флотымен суға батырылды. Репульс Британдық ? 1334 1820–1830 ? Корольдік капитан Британдық 44 860 1772–3 суға батты Оңтүстік Қытай теңізінде рифке соқты, 3 адам және барлық жүк жоғалды. 1999 жылы апат орны табылды. Сассекс Британдық ? 490 1736–1738 суға батты. 1987 жылы Мозамбик маңында суға батты, бірақ кеме жоқ, толқындардың әсерінен Бассас да Индия атоллында жүк шашырап кетті. Бірнеше зеңбірек, екі якорь және мыңдаған фарфор сынықтары құтқарылды. Трайал Британдық ? 500 1621–1622 суға батты. Апат орны 1969 жылы Батыс Австралияда (Монте Белло аралдары) табылды. Экипаждың 143-інің кем дегенде 95-і қаза тапты және қазылған кезде жарылғыш заттарды қолданғандықтан, қалдықтар өте аз. Виндхэм Британдық 36.2 830 1800–1828 бұзылды. Француздар 1809 жылдың 18 қарашасында Виндхэмді тұтқынға алды, бірақ британдықтар желтоқсан айында қайтарып алды. Француздар оны 1810 жылдың 3 шілдесінде қайта тұтқынға алды, бірақ британдықтар оны Гранд Порт шайқасында қайтарып алды. Виндхэм 1818 жылы Чилидің революциялық үкіметіне сатылды және Лаутаро деп аталды. Вальпараисода жағаға шығарылды және 1828 жылдың 27 қыркүйегінде бұзылды.
Басқа медиада
2018 жылғы видео ойыны "Обра Динннің оралуы" атау кемесі ретінде Шығыс Индия компаниясына тиесілі кемені бейнелейді, ойыншылардан кеменің 3D моделін толық зерттеуді және экипаждың іс-әрекеттерін бақылауды талап етеді. Empire: Total War ойынында Indiaman еуропалық, үнді және АҚШ фракцияларының негізгі сауда кемесі болып табылады. Ойыншылар осы кемелердің бірін немесе бірнешеуін Батыс немесе Шығыс Африка, Бразилия немесе Шығыс Үндістанға орналасқан "сауда орталықтарына" жылжытып, айтарлықтай сауда табысын иеленеді.