Кіріспе

Форт-Мэдисон – АҚШ-тың Айова штатындағы Ли округінің орталығы, сондай-ақ Киокукпен бірге округтік орындықты құрайтын қала. Айованың 99 округінің ішінде Ли округі екі округтік орындығы бар жалғыз округ. 2020 жылғы халық санауы бойынша халық саны 10 270 адамды құрады. Штаттың оңтүстік-шығыс бөлігінде, Миссисипи өзенінің бойында, өзеннің ең кең бөліктерінің біріндегі шағын тік жарлар арасында орналасқан.

Тарих

Форт-Мэдисон Миссисипи өзенінің жоғарғы аймағындағы алғашқы АҚШ әскери бекінісінің орны ретінде құрылды. Өзен жағасында бекіністің көшірмесі тұр. Шеффер қаламдары көп жылдар бойы Форт-Мэдисон қаласында жасалып, дамытылды. Қала Айова штатының ең жоғары қауіпсіздік деңгейіндегі ерлер түрмесіне орналасқан. Форт-Мэдисон Миссисипи өзенін кесіп өтетін және Amtrak-тың "Southwest Chief" пойзының аялдамасы болып табылады. Форт-Мэдисонда Миссисипи өзеніндегі қалған екі қос айналмалы көпірдің бірі – Форт-Мэдисон ақылы көпірі орналасқан, екіншісі – Рок-Айлендтегі Үкіметтік көпір. Оның автомобильдер үшін жоғарғы және пойздар үшін ұқсас деңгейлері бар; бұл сонымен қатар әлемдегі ең ірісі. Форт-Мэдисон қаласының орталық коммерциялық тарихи ауданы – 19 ғасырдың соңына қарай сақталған тарихи дүкендердің жиынтығы. Оған қоса, Парк-парк тұрғын тарихи ауданы да бар. Тарихи Парк-парк ауданы – готика, Виктория және Тюдор дәуірлерін көрсететін жеті блокқа созылған, үш блокқа енді үйлерден тұрады. Онда готикалық жаңғырту, итальяндық, Екінші Империя, Истлейк, Ричардсон романдық, Королева Анна және Тюдор сияқты әр түрлі архитектуралық стильдер кездеседі. Ауданның алты саябағының екеуі осы ауданда орналасқан. Ол Ұлттық тарихи тізілімге енген.

Бастапқы Форт Мэдисон (18081813)

Форт-Мэдисон қаласы тарихи Форт-Мэдисонның (1808–1813) орнында салынды, ол Жоғарғы Миссисипидегі алғашқы тұрақты АҚШ әскери бекінісі еді. Форт-Мэдисон – Блэк Хоуктың АҚШ әскерлерімен болған алғашқы шайқасы, Миссисипи өзенінің батысында өткен 1812 жылғы соғыстың жалғыз нақты шайқасы. Бұл сонымен қатар АҚШ-тың орталық-батысындағы алғашқы әскери бейіттер орны болды. Форт АҚШ-тың төртінші президенті Джеймс Мэдисонның құрметіне аталған. Форт-Мэдисон – АҚШ армиясының жаңадан сатып алынған Луизиана сатып алу аймақтарын бақылау үшін салған үш бекеттің бірі еді. Форт-Мэдисон сауданы бақылау және Жоғарғы Миссисипи өзені аймағындағы үндістерді бағындыру үшін салынған. Қалған екі бекет – Сент-Луис маңындағы Бель-Фонтейн форты, ол Миссури өзенінің сағасын бақылап тұрды, және қазіргі Канзас-Ситиге жақын Форт-Осадж, ол батыс үнді тайпаларымен сауданы бақылап тұрды.

Қалдықтың орналасқан жері

Саук және оған қосылған тайпалармен 1804 жылы жасалған даулы келісім АҚШ-тың Иллинойстың батысын және қазіргі Айованың бір бөлігін бақылауға ие болуына әкелді. Бақылау орнату үшін АҚШ әскері Айованың ішкі аймағына бағытталған маңызды сауда жолы – Де-Мойн өзенінің сағасына жақын жерде бекініс салуға кірісті. Де-Мойн өзенінің сағасынан қолайлы жер таба алмағандықтан, экспедиция Куашкуамның Саук және Мескваки ауылының жанындағы, Де-Мойн шатқалының басындағы жерді де қарастырды. Бұл қазіргі Монтроздан төменгі Жоғарғы Миссисипидегі сауда мен көліктің торабы болды. Бірақ бұл жер бекініс салуға жарамсыз деп танылды. Әскерлер өзен бойымен бірнеше шақырым жоғары көтеріліп, қазіргі Форт-Мэдисон қаласының орнына қоныстанды. Алғашында Форт-Беллвью деп аталған бұл бекініс те көп ұзамай жеткіліксіз деп танылды. Ол тік жардың төменгі бөлігінде, терең шатқалдың қасында орналасқан еді, онда жаулар қауіпсіз түрде бекініске шабуылдай алатын. Оның салынуы жергілікті американдықтардың, әсіресе Саук тайпасының наразылығын тудырды: олар 1804 жылғы келісімді жарамсыз деп есептеді, ал бекініс қалыптасқан сауда желілеріне қауіп төндірді, сондай-ақ американдық сауда тауарлары француз немесе британдық тауарларынан нашар деп саналды. Қара Шоқ жаңа бекініске ренжіді және өзінің өмірбаянында оның салынуын сынады.

Форт-Мэдисонға шабуылдар

Дәл бастапқыда қамалға саук және басқа тайпалар шабуыл жасады. АҚШ әскерлері фортты қалдырғанда мазаланды, ал 1809 жылғы сәуір айында фортты басып алуға жасалған әрекет тек артиллериялық оқ ату қаупімен тоқтатылды. Бар болған уақытында қамалға бірнеше жақсартулар енгізілді, оның ішінде қоршауды нығайту және биіктету, төменнен қорғану үшін қоршауды жақын маңдағы тіктеуге дейін кеңейту және қоршаудан тыс қосымша блокхаустар салу. Алайда, бұл жақсартулар форттың қолайсыз орналасуын толыққанды өтеуге жеткіліксіз болды, сондықтан 1812 жылғы наурыз айында оған тағы шабуыл жасалды және келесі қыркүйекте үйлестірілген қоршаудың орталығына айналды. Қыркүйектегі қоршау аса қатал болды, қамал жартылай басылып алына жаздады. Фортқа қатысты ғимараттарға айтарлықтай зиян келтірілді, және шабуыл тек артиллериялық оқпен нығайтылған үнді позициясы жойылғанда тоқтатылды. Қара Шаян қоршауға қатысып, форттың туын өзі атып түсіргенін мәлімдеді.

Соңғы қоршау және тастап кету

1812 жылғы соғыс шекараға дейін кеңейген кезде, британдық одақтас Саук және басқа тайпалар американдықтарды қуып шығып, Жоғарғы Миссисипиді қайтарып алуға белсенді күш салды. 1813 жылдың шілдесінен бастап, бекіністің сыртындағы әскерлерге жасалған шабуылдар тағы да бір қоршауға алып келді. Жағдай соншалықты қауіпті болды, армия бекіністің сыртында қаза тапқан жауынгерлердің денелерін қайтарып ала алмады, ал әскерлер отын жинау үшін бекіністен шыға алмады. Армия, ғимараттардың үндістердің қолына тиюіне жол бермеу үшін, оларды өртеп жіберді. Апталар бойы жалғасқан, қызметін тоқтатқан қоршаудан кейін, армия ақыры бекіністі тастап, эвакуациялау кезінде оны өртеп жіберді. Олар қараңғыда ор қазып, өзенге қарай шегінді, онда қайықтармен қашып құтылды. Бекіністі тастаған күні белгісіз, себебі соғыстың осы кезеңіне қатысты әскери хат алмасудың көп бөлігі жоғалып кеткен, бірақ бұл қыркүйек айында болған болуы мүмкін. Қазіргі 3-ші жаяу әскер полкінің үш белсенді батальоны (1–3 Inf, 2–3 Inf және 4–3 Inf) Форт-Мэдисон бекінісінде жасақ құраған ескі 1-ші жаяу әскер полкінің тарихын жалғастыруда.

Қалдықтардың қираған жерлері және археология

Алғашқы қоныс салушылар үйлерін қираған орындардың жанына салып, олардың төңірегінде өскен қалаға қамалдың атын берді. Бұл орын 1973 жылы Ұлттық тарихи жерлер тізіміне енгізілді. Бірнеше көше қашықтықта қамалдың дәл көшірмесі салынды; жұмыстың көп бөлігін жақын жердегі Айова штатының түрмесіндегі ерікті сотталғандар атқарды.

Форт-Мэдисон қаласын құру

Форттың қираған жеріне алғашқы қоныс аударған генерал Джон Холли Кнапп болды, ол 1832 жылы форттың бір бөлігіне құқық сатып алып, сол жылдың күзінде алғашқы ғимаратты салды, ол үндістерге тауар сату дүкені ретінде пайдаланылды. Келесі көктемде оның туысы Натаниел Кнапп отбасымен бірге қоныс тепті, сондай-ақ сол жылы басқа да қоныс аударушылар қосылды. 1835 жылдың маусым айында генерал Кнапп пен Натаниел Кнапп Форт-Мэдисон қаласын жоспарлап, құрды. Жер құқығына қатысты мәселелерге байланысты 1840 жылы қала үкімет тарапынан сол-ақ жер шекарасында қайта орналастырылды. Форт-Мэдисон Три-Стейт Родеосы, РиверФест фестивалі, Мексикалық фиестасы, Миссисипи өзені үстіндегі әуе шары фестивалі, Орталық саябақтағы өнер көрмесі және жыл сайынғы жарық шеруімен әйгілі.

2000 жылғы халық санағы

2000 жылғы санақ бойынша қалада 10 715 адам, 4 617 шаруашылық және 2 876 отбасы тұрды. Халық тығыздығы құрады. 5106 тұрғын үй болды, орташа тығыздығы құрады. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 92,64% ақ нәсілді, 2,67% афроамерикалық, 0,28% американдық үндістер, 0,61% азиялық, 0,17% Тынық мұхиты аралдарынан, 2,36% басқа нәсілдерден және 1,28% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілдегі испан немесе латын американдықтары халықтың 5,44% құрады. 4617 шаруашылықтың 28,2%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 46,7%-ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 11,8%-ы күйеуі жоқ әйелдер басқарды, ал 37,7%-ы отбасы емес. Барлық шаруашылықтың 33,2%-ы жеке адамдардан тұрды, ал 15,8%-ы 65 жасқа толған және жалғыз тұратын адамдардан құралды. Шаруашылықтың орташа мөлшері 2,27 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 2,87 адамды құрады. Жас бойынша бөлінісі: 18 жасқа дейінгілер – 23,6%, 18-24 жас аралығы – 8,4%, 25-44 жас аралығы – 26,1%, 45-64 жас аралығы – 23,1%, 65 жастан асқандар – 18,8%. Орташа жас 40 жас. Әр 100 әйелге 90,5 еркек шамасында. 18 және одан жоғары жастағы әр 100 әйелге 86,3 еркек шамасында. Қаладағы шаруашылықтың орташа табысы 34 318 доллар, ал отбасының орташа табысы 42 067 доллар болды. Ер адамдардың орташа табысы 32 530 доллар, ал әйелдердің 21 170 долларға тең. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 18 124 доллар құрады. Отбасылардың 9,8%-ы және халықтың 12,2%-ы кедейлік шегінен төмен тұрды, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 18,1%-ы және 65 жастан асқандардың 9,1%-ы.

Экономика

W. A. Sheaffer Pen Company компаниясы 1907 жылы Уолтер А. Шеффердің құрылысымен Форт-Мэдисон қаласында пайда болды. Шеффер зергерлік дүкеннің иесі болған, және сол дүкеннің арт жағында қаламға бояу толтыруға арналған рычагты қаламды ойлап тапты. Миллиондаған қаламдар өндірілді. 1997 жылы компания француздық Bic компаниясына сатылды, ол 2006 жылы Форт-Мэдисон зауытын жапты, ал 2014 жылы А. Т. Кросс компаниясына, Провиденс, Род-Айленд штатында сатылды. Форт-Мэдисон қаласындағы Шеффер қалам мұражайында компанияның жазу құралдарының көптеген көрмелері бар.

Өнер және мәдениет

Жыл сайынғы "G" даңғылы бойындағы жарық шеруі Алғыс айту күнінен кейінгі жұма күні өтеді, одан кейін жергілікті кәсіпкерлер мен өнеркәсіптер демеушілік еткен жарықтандырылған көліктер Жаңа жылдан кейінге дейін Риверсайд саябағында қойылды. Солтүстік Ли округі тарихи қоғамы Форт-Мэдисон қаласындағы көптеген тарихи жерлерді сақтап қалды. 1927 жылы салынған BNSF екі қабатты айналмалы көпір сол кезде әлемдегі ең ұзын екі қабатты айналмалы көпір болатын, ұзындығы 3140 фут. Солтүстік Ли округінің соты штаттағы ең көне, әлі де жұмыс істеп тұрған сот ғимараты, ол 1840 жылдары салынған. Солтүстік Ли округінің түрмесі 1867 жылы салынды және 1970 жылдарға дейін шағын түрме ретінде пайдаланылды. Қазір ол қаланың ұйымдастырған Хэллоуин күні тойланатын "тілеушілер түні" мерекесінің орны. Браш колледжі 1800 жылдардың ортасында бұрынғы бір бөлмелі мектептің орнына салынды. Тарихи қоғам Чикаго, Берлингтон және Куинси теміржол депосын, сондай-ақ Атчисон, Топека және Санта-Фе теміржолының кабинасын және бу локомотивін күтіп бағып, сақтап отыр.

Үкімет

Форт-Мэдисон қаласында әкімшілік-кеңес үкімет жүйесі бар. Қалалық кеңес қала әкімі мен жеті кеңес мүшесінен тұрады. Кеңес мүшелерінің бесеуі жеке округтерден, ал екеуі жалпы қалалық сайлауда сайланады. Қала әкімі қала бойынша өткізілетін дауыс беру арқылы сайланады. Айова штатының қатаң күзетіліп сақталатын, ерлерге арналған түрмесі Форт-Мэдисон қаласында орналасқан.

Білім

Форт-Мэдисонда Оңтүстік-шығыс қоғамдастық колледжінің (Айова) кіші колледж кампусы 1602 Avenue F мекенжайында орналасқан.

Форт-Мэдисон қалалық мектеп округінде екі бастауыш мектеп (Ричардсон және Линкольн), бір орта мектеп (Форт-Мэдисон орта мектебі) және бір жоғары мектеп (Форт-Мэдисон жоғары мектебі) бар. Қала шегінің бір бөлігі Орталық Ли қауымдастық мектеп округіне қарасты. Форт-Мэдисонда сондай-ақ Қасиетті Үштік католик мектептері жүйесі бар, ол 2005 жылы Форт-Мэдисондағы Аквинский мектептері мен Вест-Пойнт католик мектептерінің бірігуі нәтижесінде құрылды. Қасиетті Троица жоғары мектебі кіші және жоғары сыныптардан тұрады. Қасиетті Троица бастауыш мектебі Айова штатының Вест-Пойнт қаласынан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан.

Көлік

Ұлттық жолаушылар темір жолы жүйесі – Амтрак Форт-Мэдисон қаласында станцияға ие, ол Чикаго, Иллинойс штатындағы Юнион Станциясы мен Лос-Анджелес, Калифорния штатындағы Юнион Станциясы арасындағы күнделікті қызметпен Оңтүстік-Батыс Шеф бағытына қызмет көрсетеді. Форт-Мэдисон – Айова штатындағы Оңтүстік-Батыс Шеф бағытының жалғыз аялдамасы. Оңтүстік-Батыс Шеф Миссисипи өзенін Форт-Мэдисон қаласының шығысында орналасқан көпір арқылы кесіп өтеді. BNSF темір жолына тиесілі бұл көпір әлемдегі ең ұзын айналмалы көпір болып табылады және Форт-Мэдисон мен Иллинойс штатындағы Ниота арасында Миссисипи өзені арқылы жол және темір жол көліктерін жоғарғы және төменгі деңгейлері арқылы жүргізеді. Амтрактан басқа, Форт-Мэдисон қаласына BNSF (Берлингтон Солтүстік Санта-Фе) және Юнион Пасифик есімді тағы екі темір жол да қызмет көрсетеді. Greyhound Bus Lines автобусы жолаушыларды 5002 O даңғылындағы Форт-Мэдисон қаласында түсіріп немесе мігізіп тұрады. АҚШ Бизнес 61 тас жолы мен 2-ші мемлекеттік тас жолы қаланың ортасынан өтетін және өзен мен темір жол бойымен батысқа және шығысқа қарай созылатын бір артерияны құрайды. Форт-Мэдисон қаласын айналатын 61-ші АҚШ тас жолының бақыланатын айналма жолы 2011 жылдың күзінде қозғалысқа ашылды. 61-ші АҚШ тас жолы Айова штатындағы 34-ші АҚШ тас жолымен, 218-ші АҚШ тас жолымен/27-ші мемлекеттік тас жолымен, 2-ші мемлекеттік тас жолымен, 16-шы мемлекеттік тас жолымен және 80-ші мемлекетаралық жолмен; Иллинойс штатындағы 72-ші мемлекетаралық жолмен; ал Миссури штатындағы 70-ші мемлекетаралық жолмен байланысады.