Тұзды су экожүйелерін қорғау және сақтау

Теңіз экожүйелерін қорғау: түрлерді сақтау, ортаны жақсарту, теңіз ресурстарын тиімді басқару. Биология, экология, құқық негіздері.

20 мин оқу

100%

Дереккөз: Marine conservation — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Тұзды су экожүйелерін қорғау және сақтау

Теңізді қорғау, сондай-ақ мұхитты қорғау деп те аталады, – мұхиттар мен теңіздердегі экожүйелерді теңіз ресурстарын шамадан тыс пайдалануды болдырмау үшін жоспарлы басқару арқылы қорғау және сақтау. Теңізді қорғау теңіз өсімдіктері мен жануарлар ресурстарын, экожүйелік функцияларды зерттеу нәтижесінде жүзеге асырылады және түрлердің жоғалуы, ортаның бұзылуы және экожүйелік функциялардың өзгеруі сияқты қоршаған ортада байқалатын жағымсыз әсерлерге жауап ретінде дамиды. Ол теңіз экожүйелеріне адамның салған зиянын шектеуге, зақымдалған теңіз экожүйелерін қалпына келтіруге және теңіз тіршілігінің осал түрлері мен экожүйелерін сақтауға бағытталған. Теңізді қорғау – жойылу және теңіз мекендерінің өзгеруі сияқты биологиялық мәселелерге жауап ретінде дамыған салыстырмалы түрде жаңа ғылым саласы. Теңізді қорғаушылар теңіз биологиясы, экология, океанография және балық шаруашылығы ғылымынан алынған ғылыми принциптерді, сондай-ақ теңіз ресурстарына деген сұраныс, теңіз құқығы, экономика және саясат сияқты адам факторын пайдаланады, осы арқылы теңіз түрлері мен экожүйелерін қалай тиімді қорғау және сақтауға болатынын анықтайды. Теңізді қорғауды қорғау биологиясының бір саласы деп қарастыруға болады.

Тарих

Теңіз биологиясына деген қоғамдық қызығушылық соғыстан кейінгі жылдары Рейчел Карсонның теңіз трилогиясын (1941-1955) жариялаумен артып, «теңіз революциясы» деп аталатын дәуірге жол ашты. АҚШ-тың федералды заңнамасы теңізді қорғауға қолдау көрсетіп, қорғалған аумақтарды құру және теңіз сағаларын дамыту арқылы осы мақсатқа қол жеткізді. 1969 жылы Жағалаудағы Мэн ұлттық жабайы табиғат қоры Рейчел Карсонның еңбегін құрметтеп, Рейчел Карсон ұлттық жабайы табиғат қоры болып қайта аталды. Бұл қорық түрлі мекендеу орталарын қорғайды, оның ішінде жағажай, құмды төбелер, тасқын сулары, тұзды батпақтар мен тасты жағалаулар бар. Дегенмен, теңізді қорғау ғылымының қазіргі деңгейі 1970 жылдарға дейін толыққандай мойындалмады. Онжылдықтың соңында компьютерлер сияқты жаңа технологиялармен жабдықталған теңіз асты зерттеулері жүргізілді. Осы зерттеулер нәтижесінде теңіз экожүйелеріндегі өзгерістердің негізгі принциптері анықталды. Бұл жаңалықтар мұхиттың өзара байланысты екенін көрсетті. Осыған байланысты теңізді қорғау тәсілдері өзгерді, қоршаған ортадағы жүйелерді қалпына келтіру және биологиялық әртүрлілікті сақтауға баса назар аударылды. 1972 жылы «Теңізді қорғау, зерттеу және қасиетті орындар туралы» заң (MPRSA) қабылданды, бұл теңізді қорғау қозғалысын бастады. Бұл заң АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігіне (EPA) теңізге қалдық тастауды реттеуге мүмкіндік берді. Заң кейіннен өзгертілгенімен, ол АҚШ-тағы теңіз мәселелерін экологиялық мәселелердің алдына шығаруға септіс тигізген маңызды оқиғалардың бірі болды. 2009 жылы Сильвия Эрл миллион долларлық TED сыйлығын алды, бұл «Mission Blue» (Силвия Эрл Альянсы, Терең іздеу қоры және Терең іздеу) құрылуына әкелді. «Mission Blue» әлем бойынша «Үміт нүктелері» деп аталатын қорғалған теңіз аймақтарын құруды мақсат етеді, бұл жоба 200-ден астам ұйымның қолдауына ие. Бұл ұйымдар ірі, жаһандық компаниялардан бастап шағын, мамандандырылған зерттеу топтарына дейін қамтиды. Сол жылы Эрл «Дүние көк: біздің тағдырымыз бен мұхиттың қалай біріктірілгені» атты еңбегін жариялады, ол «біздің заманымыздың үндемейтін көктемі» деп мақталып, мұхиттың жылдам және қауіпті өзгерістерінің 50 жыл ішінде Жердегі өмірдің өміршеңдігіне қалай қауіп төндіретінін көрсетеді. Сильвия Эрлдің өмірлік еңбегіне Рейчел Карсонның тікелей әсері болды, ол Карсонның 1951 жылғы бестселлерінің 2018 жылғы басылымының кіріспесінде оның талантына жоғары баға берді: «Мен үшін ең таңғаларлық нәрсе – ол не ойлағаны. Оның жазбалары балықтардың, құстардың және басқа жануарлардың сезімдеріне соншалықты сезімтал, олардың орнына қоя алады, ауада немесе суда жүзіп, мұхиттың үстінен және астынан өтеді. Ол өзінің тірі мұхит екенін сезіндірді». 2010 жылы 100-ден астам ғалым, бизнес лидерлері, меценаттар және ойын-сауық иконалары доктор Сильвия Эрлдің «Mission Blue» тілегін қолдау үшін жиналды. Келесі жылы Джиджи Бриссон ғалымдарды үкімет пен ойын-сауық көшбасшыларымен біріктіру мақсатымен «Ocean Elders» тобын құрды.

Public interest in marine biology increased in the post war years with the publication of Rachel Carson`s sea trilogy (1941 1955); which helped inspire an era known as the "marine revolution". The United States federal legislation showed its support for marine conservation by institutionalizing protected areas and creating marine estuaries. In 1969, the Coastal Maine National Wildlife Refuge was renamed the Rachel Carson National Wildlife Refuge, highlighting Carson's contribution. The refuge protects various kinds of habitat, including barrier beach, dune, tidal estuary, salt marsh, and rocky coastline. However, it wasn't until the 1970s when the modern science of marine conservation would become first recognised; with undersea explorations equipped with new technologies, such as computers, being undertaken at the end of the decade. During these explorations, fundamental principles of change were discovered in relation to marine ecosystems. Through this discovery, the interdependent nature of the ocean was revealed. This led to a change in the approach of marine conservation efforts, and a new emphasis was put on restoring systems within the environment, along with protecting biodiversity. In 1972 Marine Protection, Research, and Sanctuaries Act (MPRSA) passed, beginning the marine conservation movement. The act allowed the regulation by the United States Environmental Protection Agency (EPA) over dumping in the seas. Though the act was later amended, it was one of several key events to bring marine issues towards the front of environmental issues in the United States. In 2009, Sylvia Earle received the million dollar TED prize which led to the foundation of Mission Blue (also known as the Sylvia Earle Alliance, Deep Search Foundation, and Deep Search). Mission Blue aims to establish marine protected areas (dubbed "Hope Spots") around the globe with the support of more than two hundred organisations. These supporters range from large, global companies to small, bespoke research teams. That same year Earle also published 'The World is Blue: How Our Fate and the Ocean's Are One', widely acclaimed as being 'a Silent Spring for our era'; in which Earle reveals how just 50 years of swift and dangerous oceanic change threatens the very existence of life on Earth. Sylvia Earle life work has also been shaped directly by Rachel Carson, whose talent she rhapsodizes about in the Introduction to the 2018 edition of Carson’s 1951 best seller, The Sea Around Us:

“Most remarkable to me is what she did imagine. Her writings are so sensitive to the feelings of fish, birds and other animals that she could put herself in their place, buoyed by the air or by water, gliding over and under the ocean’s surface. She conveyed the sense that she was the living ocean ”

In 2010, over 100 scientists, business leaders, philanthropists, and entertainment icons came together to support Dr. Sylvia Earle’s Mission Blue wish and the following year, Gigi Brisson founded a group of Ocean Elders with the goal of unifying scientists with government and entertainment leaders.

Адамның теңіз экожүйелеріне әсері

Адам санының артуы экожүйелерге тигізетін әсердің күшеюіне алып келді. Адамның қызметі түрлердің жойылу қарқынын арттырды, нәтижесінде қоршаған ортамыздағы өсімдіктер мен жануарлардың биологиялық әртүрлілігі күрт төмендеді. Бұл әсерлерге балық шаруашылығының, оның ішінде рифтердің зақымдануы және балық аулаудың шектен тыс болуы, сондай-ақ соңғы жылдары қарқын алған туризм индустриясының күшеюі жатады. Коралл рифтерінің нашарлауының басты себебі – адамның қызметі. Рифтердің 88%-ы жоғарыда аталған себептердің, соның ішінде көмірқышқыл газы (CO2) эмиссиясының артық мөлшерінің салдарынан қауіп төндіріледі. Мұхиттар адамдардың өндірген көмірқышқыл газының шамамен 1/3 бөлігін сіңіріп алады, бұл теңіз ортасына зиян келтіреді. Мұхиттардағы көмірқышқыл газының деңгейінің артуы теңіз суының химиялық құрамын өзгертеді, pH көрсеткішін төмендетеді, бұл құбылыс теңіздің қышқылдануы деп аталады. Мұнайдың төгілуі де теңіз ортасына зиян келтіріп, адамның қызметінен туындаған теңіз ластануына себеп болады. АҚШ-та мұнайдың теңіз балықтарына тигізетін әсері зерттелген. Кемелер арқылы теңізге жат түрлер енгізіледі, олардың кейбіреулері көбейіп, экожүйелерді өзгерте алады. Кемелермен соқтығысу киттер үшін өлімге алып келуі мүмкін, соның ішінде АҚШ-тың шығыс жағалауындағы сирек кездесетін киттер популяциясының да өмір сүру қабілетіне әсер етеді.

Коралл рифтері

Коралл рифтері биологиялық әртүрліліктің орталығы болып табылады және бүкіл экожүйелердің өмір сүруінде маңызды рөл атқарады. Олар түрлі теңіз жануарларына тамақ, қорғаныс және пана береді, бұл түрлердің ұрпақтан-ұрпаққа тірі қалуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, коралл рифтері адам өмірін қамтамасыз етудің ажырамас бөлігі болып табылады, себебі олар тамақ көзі (мысалы, балық және моллюскалар) ретінде және экономикалық пайда әкелетін экожүйелік туризм үшін теңіз кеңістігі ретінде қызмет етеді. Адамдар сондай-ақ кораллдарды жаңа дәрілік заттардың (мысалы, стероидтар және қабынуға қарсы препараттар) мүмкін көзі ретінде зерттеп жатыр. Адамның коралл рифтеріне тигізетін әсері салдарынан бұл экожүйелер нашарлап, оларды сақтау қажеттігі туындап отыр. Ең үлкен қауіптерге шамадан тыс балық аулау, құрылымды бұзушы балық аулау тәсілдері, шөгінділер және құрлықтан келген ластану жатады. Бұған мұхиттардағы көміртегінің артуы, коралл ағаруы және аурулар қосылғанда, әлемде таза рифтер жоқ екенін көрсетеді. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы коралл рифтерінің 88%-ға дейін қазір қауіп астында, ал олардың 50%-ы жоғалу қаупі "жоғары" немесе "өте жоғары" деңгейде, бұл кораллға тәуелді түрлердің биологиялық әртүрлілігі мен тірі қалуына тікелей әсер етеді. Бұл жағымсыз әдеттердің жалғасуы коралл рифтерінің одан әрі құлдырауына және проблеманың уақытша шешімін табуға әкеледі. Бұл айналымды тоқтатудың бір жолы – жергілікті халықты коралл рифтерін қоса, теңіз кеңістіктерін сақтаудың маңыздылығы туралы біліммен қамтамасыз ету.

Ашықтан балық аулау

Балықты тым көп аулау – соңғы жылдары мұхиттың жануарлар популяциясының азаюының басты себептерінің бірі. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы әлемдік балық қорларының биологиялық тұрақты деңгейдегі пайызы 1974 жылы 90% болса, 2017 жылы 65,8%-ға төмендегенін хабарлады. Осы ірі балық шаруашылықтарының тым көп аулануы теңіз ортасын жояды және балықты ақуыз ретінде немесе оны аулап сатудан түсетін табыс көзі ретінде пайдаланатын миллиардтаған адамның күнкөрісіне қауіп төндіреді. Дүниежүзілік табиғат қорының мәліметінше, заңсыз, есептелмеген және реттелмеген балық аулау – балықты тым көп аулаудың маңызды факторы. Заңсыз балық аулау кейбір құнды түрлердің шамамен 30%-ын құрайды, ал осы индустрияның құны жылына 36 миллиард долларға бағаланады.

Артықшылық

Көбейіп кету, белгілі бір түрдің популяциясы табиғи жолмен немесе адамның араласуымен бақылана алмайтын жағдайда пайда болады. Бір түрдің басымдығы экожүйеде тепе-теңдіксіздік тудыруы мүмкін, бұл басқа түрлердің және олардың мекендеу орындарының құрып кетуіне әкелуі мүмкін. Көбейіп кету көбінесе жағымпаз түрлерде кездеседі.

Кірісілген түрлер

Халықаралық теңіз саудасы көптеген теңіз түрлерінің өмір сүретін ортасынан тысқары жерлерге таралуына әкеп соқты. Олардың кейбіреулері, мысалы, Тасманияға (Австралия) әкелінген Солтүстік Тынық мұхитының теңіз жұлдызы сияқты, жағымсыз салдарға алып келуі мүмкін. Организмдердің таралуына себеп болатын факторлар: кеме корпусының биожабынуы, балласт суларын төгу және теңіз аквариумдарынан су төгу. Баласт суының бір резервуарында шамамен 3000-ға жуық жергілікті емес түр бар деп есептеледі. Бір рет орналасқаннан кейін, экзотикалық организмді экожүйеден құрту қиын. Сан-Франциско шығанағы – әлемдегі шетелдік және инвазивті түрлердің салдарынан ең көп зардап шеккен аймақтардың бірі. Baykeeper ұйымының мәліметінше, Сан-Франциско шығанағындағы организмдердің 97 пайызы экожүйеге енгізілген 240 инвазивті түрдің салдарынан зардап шеккен. Шығанақтағы азиялық молюск сияқты инвазивті түрлер, планктон сияқты жергілікті түрлердің популяциясын азайту арқылы экожүйенің тағамдық тізбегін өзгертті. Азиялық молюсктер құбырларды бітеп, электр энергиясын өндіретін объектілерде су ағынын кедергілейді. Олардың Сан-Франциско шығанағында болуы АҚШ-қа шамамен 1 миллиард долларлық зиян келтірді.

Теңіз сүтқоректілері

Балит киттері 1600 жылдан 1900 жылдардың ортасына дейін негізгі аңшылық нысаны болды және 1986 жылы ХВК (Халықаралық кит аулау конвенциясы) коммерциялық кит аулауға жаһандық тыйым салғанда жойылудың қаупіне тап болды. 1740 жылы соңғы рет байқалған Атлантикалық сұр киті еуропалықтар мен американдықтардың кит аулауының салдарынан жойылып кетті. 1960 жылдан бері монах теңіз түлкілерінің саны күрт азайып келеді. NOAA мәліметінше, Гавайи және Жерорта теңізі монах теңіз түлкілері планетадағы ең қауіпті жағдайдағы теңіз сүтқоректілерінің бірі саналады. 1958 жылы ашылған вакита порпоизы – ең қауіпті жағдайдағы теңіз түріне айналды. 2012 жылдан бері халықтың жартысынан астамы жоғалып, 2014 жылы 100-ге жуық қалды. Вакита Мексика шығанағының жағалауындағы теңізді қорғау аймақтарында заңсыз қолданылатын балық аулау торларында жиі суға батып кетеді.

Теңіз қуыстары

2004 жылы Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Теңіз тасбақалары бойынша мамандар тобы (MTSG) жасыл тасбақалардың бүкіл әлем бойынша жойылу қаупі бар екенін анықтаған бағалау жүргізді. Мұхит алаптарындағы популяцияның төмендеуі MTSG жинаған және түрлердің саны мен тарихи мәліметтерін талдаған деректер арқылы көрсетілген. Бұл деректер 32 ұялау орнындағы жасыл тасбақалардың жаһандық популяциясын қарастырды және соңғы 100-150 жыл ішінде ұя салатын ересек аналықтардың саны 48-65 пайызға азайғанын анықтады. 1947 жылы Мексиканың Рачо Нуэво ауылының тұрғындары 33 000 ұяны жинап сатқанда, ол ұялардың 80 пайызын құрады. 1960 жылдардың басында бар болғаны 5 000 дарабақ қалды, ал 1978 мен 1991 жылдар аралығында жыл сайын 200 Кемп Ридли тасбақасы ұялады. 2015 жылы Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры (WWF) мен National Geographic журналы Кемп Ридли тасбақасын әлемдегі ең қауіпті теңіз тасбақасы деп атады, олардың әйелдері жылына 1000 ұя салады.

Балық

2014 жылы IUCN Тынық мұхитының көк тунасын жоғары қауіпсіздік деңгейінен "қауіпті" деңгейге көшті. Тынық мұхитының көк тунасы балық аулау өнеркәсібінде негізінен суши дайындау үшін қолданылады. 2013 жылы Тынық мұхитының солтүстігіндегі туна және тунаға ұқсас түрлер жөніндегі халықаралық ғылыми комитет (ISC) жариялаған қордың бағалауына сәйкес, Тынық мұхитындағы көк туна популяциясы 96 пайызға төмендеген. ISC бағалауынша, ауланған көк тунаның 90 пайызы – көбеймеген жас балықтар. 2011-2014 жылдар аралығында еуропалық шабақ, жапондық шабақ және американдық шабақ IUCN-ның жойылу қаупі бар түрлердің қызыл тізіміне енгізілді. 2015 жылы Экологиялық агенттік еуропалық шабақтың саны 1990 жылдан бері 95 пайызға төмендегенін мәлімдеді. Экологиялық агенттіктің қызметкері Энди Дон, соңғы 20 жылдан бері шабақтарды зерттеп келеді, ол: "Дағдарысқа тап болғанымыз анық. Биыл адамдар 40 килограммға дейін шабақ ұстауды күткен, ал қазір бір килограмм ғана ұстап жатыр. Біз бірдеңе жасауымыз керек" деді.

Теңіз өсімдіктері

Жоқ болу қаупі төнген жасыл теңіз тасбақасының тамақ көзі болып табылатын Джонсонның теңіз шөбі жыныссыз көбейеді, бұл оның жаңа жерлерге таралу және бекіну мүмкіндігін шектейді. Бұл теңіз шөбі бұрынғыда жойылып бара жатқан түрлер туралы заң бойынша тізімге енгізілген жалғыз теңіз өсімдігі болды және 1998 жылы жойылып бара жатқан түр ретінде қорғауға алынды. Қазір ол кең таралған Halophila ovalis-тің клоны екені анықталды, сондықтан қорғау күші алынды. Теңіз шөбінің көбеюінің азаюына көптеген себептер бар, мысалы, су сапасының нашарлауы, қайық жүргізу кезіндегі салғыштық, теңіз якорьлерінің орнатылуы. Сонымен қатар, климаттың өзгеруінен туындаған дауылдардың күшеюі жойылу қаупін арттырады.

Техникалар

Теңізді қорғау стратегиялары мен техникалары көбінесе популяциялық биология сияқты теориялық ғылымдарды, қорғалған аумақтарды құру сияқты практикалық шаралармен үйлестіреді, мысалы теңізді қорғау аймақтары (ТҚА) немесе ерікті теңізді қорғау аймақтары. Бұл қорғалған аумақтар түрлі себептермен құрылуы мүмкін және адам қызметінің әсерін азайтуға бағытталған. Бұл аймақтардың жұмыс істеу принциптері әртүрлі: маусымдық және/немесе толық жабылу аймақтары, сондай-ақ, әртүрлі іс-әрекеттерге рұқсат беретін көп деңгейлі аймақтар (мысалы, жылдамдық шектеулі, балық аулауға тыйым салынған және көп мақсатты аймақтар). Басқа техникаларға тұрақты балық шаруашылығын дамыту және жойылып бара жатқан түрлердің популяциясын жасанды жолмен қалпына келтіру жатады. Консерваторлардың назарындағы тағы бір маңызды мәселе – теңіз экожүйелеріне немесе түрлеріне зиян келтіретін адам қызметін саясат арқылы, балық аулау квоталары (Солтүстік-Батыс Атлантика Балық шаруашылығы ұйымы сияқты) немесе заңдар арқылы шектеу. Теңіз экожүйелерін пайдаланудың экономикалық аспектілерін ескеру, сондай-ақ, халықты қорғау мәселелері туралы білім беру маңызды. Бұл аймаққа келген және теңіз ортасына қатысты ережелерді білмейтін туристерді оқытуды қамтиды. Мұның бір мысалы – Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Green Fins жобасы, ол жұртшылықты біліммен қамту үшін суға түсу индустриясын пайдаланады. БҰҰ-ның қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы жүзеге асырып жатқан бұл жоба, суға түсуші операторларды өз клиенттерін теңізді қорғаудың маңыздылығы туралы біліммен қамтамасыз етуге және оларды коралл рифтеріне немесе басқа да теңіз экожүйелеріне зиян келтірмейтін экологиялық таза суға түсуге ынталандыруға шақырады. Ғалымдар процесті бірнеше кезеңге бөледі және әр кезеңде әртүрлі техникалар қолданылады. Белгілеу және ұстау кезінде қолданылатын стандартты техникаларға тұмсықтылардың ұсталуына арналған әдістер, тұмсықтыларға химиялық әсер ету және оларды қозғалмайтын күйге келтіру, киттерді ұстап алу және босату техникалары, сондай-ақ, ұстау және тасымалдау әдістері жатады. Соңғы уақытта жаңа тәсілдер пайда болды, оларға қашықтықтан сезіну техникаларын қолдану арқылы өзен тасқынының жағалаудағы теңіз экожүйелеріне тигізетін әсерін модельдеу және озық иконография кіреді. Техникаларға әлеуметтік ғылымдарға негізделген әдістер де кіреді. Көптеген зерттеушілер әлеуметтік оқиғалардың нәтижесінде теңізді қорғаудың тиімділігін анылап, тұрақты туризмді дамыту арқылы халықтың осы мәселедегі хабардарлығын арттыруға шақырады. Зерттеушілер дәстүрлі басқаруды теңізді қорғаумен интеграциялауды ұсынады және дәстүрлі басқару мен қазіргі заманғы қорғау арасындағы практикалық және ұғымдық айырмашылықтарды атап көрсетеді, бұл көбінесе осы жүйелерді біріктіруге жасалған әрекеттердің сәтсіздігіне әкеледі. Басқалар теңізді қорғау мен туризмді интеграциялауды ұсынады, ал қорғалған аумақтарды құру қақтығыстарды азайтуға көмектеседі. Қорғалған аумақтарды аймақтарға бөлу үйлесімді аймақтарды белгілі бір аймақтарға топтастыруға және үйлесімсіз аймақтарды бөлуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, халықтың назарын көміртегі ізіне аудару, тұрақты тағамдық таңдаулар жасауға және пластик өнімдерін азайтуға білім беру де маңызды.

Strategies and techniques for marine conservation tend to combine theoretical disciplines, such as population biology, with practical conservation strategies, such as setting up protected areas, as with marine protected areas (MPAs) or Voluntary Marine Conservation Areas. These protected areas may be established for a variety of reasons and aim to limit the impact of human activity. These protected areas operate differently which includes areas that have seasonal closures and/or permanent closures as well as multiple levels of zoning that allow people to carryout different activities in separate areas; including, speed, no take and multi use zones. Other techniques include developing sustainable fisheries and restoring the populations of endangered species through artificial means. Another focus of conservationists is on curtailing human activities that are detrimental to either marine ecosystems or species through policy, techniques such as fishing quotas, like those set up by the Northwest Atlantic Fisheries Organization, or laws such as those listed below. Recognizing the economics involved in human use of marine ecosystems is key, as is education of the public about conservation issues. This includes educating tourists that come to an area who might not be familiar with certain regulations regarding the marine habitat. One example of this is a project called Green Fins based in Southeast Asia that uses the scuba diving industry to educate the public. This project, implemented by UNEP, encourages scuba diving operators to educate their students about the importance of marine conservation and encourage them to dive in an environmentally friendly manner that does not damage coral reefs or associated marine ecosystems. Scientists divide the process by a few parts, and there are various techniques in each part of it. In marking and capturing, the normal techniques include techniques for restraint in pinnipeds, chemical restraint and immobilization in pinnipeds, techniques for capture release of cetaceans and techniques for restraint and handling. Recently, some novel approaches include remote sensing techniques to model exposure of coastal marine ecosystems to riverine flood plumes and advanced iconography. Techniques also include many social science based methods. Many researchers have found the effectiveness of marine conservation through change caused by social events and encourage sustainable tourism development to raise the public awareness of it. Researchers suggest integrating customary management into marine conservation and emphasize that practical and conceptual differences exist between customary management and contemporary conservation which have often led to failed attempts to hybridize these systems. Others have suggested to integrate marine conservation and tourism, the establishment of conservation areas can help reduce conflicts. Zoning the protected areas enables the grouping of compatible areas into specific zones and the separation of incompatible areas. Common techniques to raise the general public's attention also include exposure to the concept of the carbon footprint and to educate people to make sustainable food choices and use fewer plastic products.

Технология және жартылай технология

Теңізді қорғау технологиялары жойылып бара жатқан және қауіп төндіретін теңіз организмдерін және/немесе олардың мекендеу ортасын қорғау үшін қолданылады. Бұл технологиялар инновациялық және революциялық, себебі олар қосымша уловты азайтады, теңіз тіршілігі мен мекендеу ортасының аман қалуын және денсаулығын жақсартады, сондай-ақ пайда табу үшін ресурстарға тәуелді балықшыларға тиесілі пайда әкеледі. Технологиялардың мысалдары: теңіз қорғалған аумақтары (ТҚА), тасбақаларды шығарып тастау құрылғылары (ТШТҚ), автономды жазу блогы, спутниктік архивтік тег (PSAT немесе PAT), және радиожиілік идентификациясы (RFID). Теңізді қорғаудың табысты болуы үшін коммерциялық пайдалылығы маңызды рөл атқарады, өйткені балықшылардың қажеттіліктерін ескеру және теңіз жануарларын қорғау қажет. Спутниктік архивтік тег (PSAT немесе PAT) теңіз биологтарына жануарларды табиғи орталарында зерттеуге мүмкіндік бере отырып, теңізді қорғауда маңызды рөл атқарады. Бұл тегтер әдетте ірі, көшіп-қоныс жасайтын теңіз жануарларының қозғалысын қадағалау үшін қолданылады. PSAT – бұл жиналған деректерді спутник арқылы жіберуге мүмкіндік беретін архивтік тег (немесе деректерді тіркегіш). Деректер тегте физикалық түрде сақталып тұрса да, оның басты артықшылығы – деректерді алу үшін архивтік тег сияқты физикалық түрде іздеудің қажеті жоқ, бұл оны жануарлардың мінез-құлқын зерттеу үшін тиімді және тәуелсіз құралға айналдырады. Бұл тегтер мұхит балықтарының, марлиннің, көк акулалардың, көк тудың, семсер балықтарының және теңіз тасбақаларының қозғалысын қадағалау үшін қолданылған. Орналасқан жері, тереңдігі, температурасы және дене қозғалысы туралы деректер көші-қон жолдары, маусымдық тамақтану қозғалыстары, күнделікті әдеттер және аулаудан кейінгі аман қалу туралы сұрақтарға жауап беру үшін пайдаланылады. Тасбақаларды шығарып тастау құрылғылары (ТШТҚ) теңіз ортасында тасбақаларға төнетін маңызды қауіпті азайтады. Көптеген теңіз тасбақалары балық аулау кезінде кездейсоқ ұсталып, жарақаттанады немесе өлтіріледі. Осы қауіпке жауап ретінде Ұлттық мұхитты зерттеу және атмосфера басқармасы (NOAA) шампан траулингі саласымен бірлесіп ТШТҚ құрылғыларын жасады. Саламен бірлесіп жұмыс істеу арқылы олар құрылғылардың коммерциялық тиімділігін қамтамасыз етті. ТШТҚ – бұл трал желісінің жоғарғы немесе төменгі бөлігіне орналастырылған тарамдардың жиынтығы, олар креветка желісінің "мойнына" орналасып, кішкентай жануарлардың ғана өтуіне мүмкіндік беретін сүзгі ретінде қызмет етеді. Шампаншалар ұсталады, бірақ траулерге түскен теңіз тасбақалары сияқты ірі жануарлар тарамдардың сүзгі функциясы арқылы қайтарылып жіберіледі. Сол сияқты, жартылай технологиялар да теңіз организмдерінің санын арттыруға көмектеседі. Алайда, олар мінез-құлықты өзгертпейді, және төмендеудің себебін емес, симптомдарын емдейді. Жартылай технологиялардың мысалдары – балық шатырлары және балық өткелдері.

Marine conservation technologies are used to protect endangered and threatened marine organisms and/or habitat. These technologies are innovative and revolutionary because they reduce by catch, increase the survivorship and health of marine life and habitat, and benefit fishermen who depend on the resources for profit. Examples of technologies include marine protected areas (MPAs), turtle excluder devices (TEDs), autonomous recording unit, pop up satellite archival tag, and radio frequency identification (RFID). Commercial practicality plays an important role in the success of marine conservation because it is necessary to cater to the needs of fishermen while also protecting marine life. Pop up satellite archival tag (PSAT or PAT) plays a vital role in marine conservation by providing marine biologists with an opportunity to study animals in their natural environments. These are used to track movements of (usually large, migratory) marine animals. A PSAT is an archival tag (or data logger) that is equipped with a means to transmit the collected data via satellite. Though the data are physically stored on the tag, its major advantage is that it does not have to be physically retrieved like an archival tag for the data to be available, making it a viable independent tool for animal behavior studies. These tags have been used to track movements of ocean sunfish, marlin, blue sharks, bluefin tuna, swordfish and sea turtles. Location, depth, temperature, and body movement data are used to answer questions about migratory patterns, seasonal feeding movements, daily habits, and survival after catch and release. Turtle excluder devices (TEDs) remove a major threat to turtles in their marine environment. Many sea turtles are accidentally captured, injured or killed by fishing. In response to this threat the National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) worked with the shrimp trawling industry to create the TEDs. By working with the industry they insured the commercial viability of the devices. A TED is a series of bars that is placed at the top or bottom of a trawl net, fitting the bars into the "neck" of the shrimp trawl and acting as a filter to ensure that only small animals may pass through. The shrimp will be caught but larger animals such as marine turtles that become caught by the trawler will be rejected by the filter function of the bars. Similarly, halfway technologies work to increase the population of marine organisms. However, they do so without behavioral changes, and address the symptoms but not the cause of the declines. Examples of halfway technologies include hatcheries and fish ladders.

Заңдар мен шарттар

Халықаралық заңдар мен теңізді қорғауға қатысты келісімдерге 1966 жылғы Ашық теңіздегі тірі ресурстарды аулау және сақтау туралы конвенция кіреді. АҚШ-тың теңізді қорғауға қатысты заңдарына 1972 жылғы Теңіз сүтқоректілерін қорғау туралы заң, сондай-ақ 1972 жылғы Теңізді қорғау, зерттеу және қасиетті орындар туралы заң кіреді, ол Ұлттық теңіз қасиетті орындары бағдарламасын құрды. 2010 жылы Шотландия Парламенті теңіз тіршілігін қорғау үшін жаңа заңнаманы – 2010 жылғы Теңіз (Шотландия) заңын қабылдады. Оның қағидаларына теңізді жоспарлау, теңізге лицензия беру, теңізді қорғау, ителкелерді қорғау және оларды күзеу кіреді. 2006 жылдан бері БҰҰ ұлттық құзыретінен тыс аймақтардағы терең теңіздегі балық аулауын басқару үшін осал теңіз экожүйелері тұжырымдамасын енгізді. Бұл тұжырым Еуропалық парламент тарапынан Атлантикалық Еуропа суларына қабылданды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясы мұхиттардың ресурстарын пайдаланудың барлық түрлеріне нұсқаулар береді және әлемдік мұхиттар мен теңіздерде заңдылық пен тәртіптің жан-жақты жүйесін орнатады. Конвенцияға қол қою 1982 жылдың 10 желтоқсанында Ямайканың Монтего-Бей қаласында ашылды. Оған әлемнің барлық аймақтарын, барлық құқықтық және саяси жүйелерді, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық дамудың толық спектрін білдіретін 150-ден астам мемлекет қатысты. Конвенция жаңа құқықтық тұжырымдамаларды енгізіп, жаңа мәселелерді қарастырды және мұхиттарды пайдаланудың дәстүрлі нормаларын бір құжатқа біріктірді. Конвенция сонымен қатар теңіз құқығының нақты салаларын одан әрі зерттеу үшін құрылымдық негізді орнатты. Конвенция 1994 жылдың 16 қарашасында 308-бапқа сәйкес күшіне енді. Бүгінде ол теңіз құқығына қатысты барлық мәселелерді шешудегі мойындалған жүйе болып табылады. Конвенция мұхит кеңістігінің барлық аспектілерін реттейді, оның ішінде шекаралау, қоршаған ортаны бақылау, теңіз ғылыми зерттеулері, экономикалық және коммерциялық қызмет, технологияны беру және мұхит мәселелеріне қатысты дауларды шешу кіреді. Онда 320 бап және тоғыз қосымша бар. БҰҰ-ның Қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы (БҰҰЖӨ) мұхиттар мен теңіздерді сақтау және теңіз ресурстарын ұқыпты пайдалануды ынталандыру үшін жұмыс істейді, әсіресе Өңірлік теңіздер бағдарламасы арқылы. Өңірлік теңіздер мен мұхиттарды қорғаудың жалғыз халықаралық құқықтық негізі – Өңірлік теңіздер конвенциялары мен іс-қимыл жоспарлары. БҰҰЖӨ сонымен қатар құрлықтағы қызметтерден теңіз ортасын қорғау жөніндегі жаһандық іс-қимыл бағдарламасын әзірледі. Ол құрлық, тұщы су, жағалау және теңіз экожүйелері арасындағы байланысты тікелей қарастырады, бұл оны осы мәселеге арналған жалғыз халықаралық үкіметаралық құралға айналдырады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымы (ЮНЕСКО) Үкіметаралық океанографиялық комиссия арқылы теңіз зерттеулері, бақылау жүйелері, қауіптерді азайту және мұхит пен жағалау экожүйелерін тиімді басқару бойынша бағдарламаларды ұйымдастырады. Ұйым Су асты мәдени мұрасын қорғау туралы конвенцияның, Дүниежүзілік мұхитты бақылау жүйесінің және ЮНЕСКО-ның әлемдік геопарктерінің бастамашысы болып табылады. 2017 жылдан бері БҰҰ-ның "Мұхит конференциясы" мен "Біздің мұхитымыз" конференциясы үшін 108 миллиард доллар көлемінде 1800-ге жуық сандық және ақшалай міндеттемелер алынды. 1998 жылғы Солтүстік-Шығыс Атлантика теңіз ортасын қорғау жөніндегі Осло және Париж конвенциясында Солтүстік-Шығыс Атлантикадағы 15 мемлекеттің қоршаған ортаны қорғау министрлері және Еуропалық Комиссия мүшелері қорғауға мұқтаж теңіз түрлерін, орталарын және экожүйелерін анықтауға және "теңіз биологиялық әртүрлілігін тұрақты пайдалануды, қорғауды және сақтауды қамтамасыз ету үшін теңіз қорғалатын аймақтарының желісін құруға" келісті. 2023 жылдың маусым айында БҰҰ халықаралық суларда теңіз ортасы мен экожүйелерін жақсы қорғау мақсатында Ашық теңіз туралы шартты қабылдады. Ол күшіне енуі үшін кем дегенде 60 мемлекеттің ратификациялауы қажет.

International laws and treaties related to marine conservation include the 1966 Convention on Fishing and Conservation of Living Resources of the High Seas. United States laws related to marine conservation include the 1972 Marine Mammal Protection Act, as well as the 1972 Marine Protection, Research and Sanctuaries Act, which established the National Marine Sanctuaries program. In 2010, the Scottish Parliament enacted new legislation for the protection of marine life with the Marine (Scotland) Act 2010. Its provisions include marine planning, marine licensing, marine conservation, seal conservation, and enforcement. Since 2006, United Nations introduce vulnerable marine ecosystem concept for the management of deep sea fisheries in the areas beyond national jurisdiction. This concept has been transposed by the European parliament for Atlantic European waters. The United Nations Convention on the Law of the Sea establishes guidelines for all uses of the oceans' resources and establishes a comprehensive regime of law and order in the world's oceans and seas. On December 10, 1982, the convention was made available for signature at Montego Bay, Jamaica. More than 150 nations representing all world regions, all legal and political systems, and the full range of socio economic development participated. The Convention introduced new legal concepts, addressed new issues, and combined the conventional norms for the usage of the oceans into one document. The convention also established the framework for furthering the study of particular facets of maritime law. On November 16, 1994, the Convention came into effect in line with article 308. Today, it is the widely acknowledged system in charge of resolving all matters regarding the law of the sea. The Convention regulates all facets of ocean space, including delimitation, environmental control, marine scientific research, economic and commercial activity, transfer of technology, and the resolution of disputes pertaining to ocean issues. It has 320 articles and nine annexes. The UN Environment Programme (UNEP) works to safeguard oceans and seas and encourage the wise use of marine resources, particularly through its Regional Seas Program. The sole international legal foundation for regional ocean and sea protection is the Regional Seas Conventions and Action Plans. The Global Programme of Action for the Protection of the Marine Environment from Land based Activities was also established by UNEP. The relationship between terrestrial, freshwater, coastal, and marine ecosystems is directly addressed by it, which makes it the only international intergovernmental instrument to do so. Through the Intergovernmental Oceanographic Commission, the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) organizes programs in marine research, observation systems, hazard mitigation, and better managing ocean and coastal ecosystems. The Organization is the originator of the Convention on the protection of the Underwater Cultural Heritage, the Global Ocean Observing System and UNESCO global geoparks. Around 1 800 quantifiable and monetary pledges totaling $108 billion have been obtained since 2017 for the UN Ocean Conference and the Our Ocean Conference. At the 1998 Oslo and Paris Convention for the Protection of the Marine Environment of the North East Atlantic, environmental ministers from 15 Northeast Atlantic states and members of the European Commission agreed to identify marine species, habitats, and ecosystems that need protection and to "promote the establishment of a network of marine protected areas to ensure the sustainable use, protection, and conservation of marine biological diversity.”

In June 2023, the High Seas Treaty was adopted by the UN to better protect marine environment and ecosystems in international waters. It needs ratification by at least 60 member states to enter into force.

Жалпы мақсаттар

Теңізді қорғау Біріккен Ұлттар Ұйымының тұрақты даму мақсаттары (ТДМ) шеңберінде қарастырылады, ең бастысы – 14-ТДМ («Су астындағы өмір»). 14.5 мақсатының мәтіні: «2020 жылға дейін ұлттық және халықаралық құқыққа сәйкес, сондай-ақ қолжетімді ең жақсы ғылыми мәліметтерге негізделген жағалау және теңіз аймақтарының кем дегенде 10 пайызын сақтау». Осы мақсаттың бір көрсеткіші бар: 14.5.1 көрсеткіші – «теңіз аймақтарына қатысты қорғалатын аумақтардың үлесі». «Теңіз қорғалатын аймақтары» терминіне теңіз қорықтары, толық қорғалатын теңіз аймақтары, балық аулауға тыйым салынған аймақтар, теңіз қасиеттері, мұхит қасиеттері, теңіз саябақтары, жергілікті жерлерде басқарылатын теңіз аймақтары және басқа да аймақтар кіреді. Әр аймақтың өзіндік қорғау деңгейі мен рұқсат етілген іс-әрекеттердің шегі бар.

Белгілі науқандар

Теңізді қорғау ұйымдары, осы мақалада айтылғандай, жағдайға адамның тигізетін әсерін арттыру және адамдарды әрекет етуге шақыру үшін бірнеше ұйымдасқан күш-жігер жұмсады. Кейбір ұйымдар азаматтарды мәселеге тікелей тартуға бағытталған іс-шаралар жүргізеді, ал басқалары үкіметке лобби жасау және қолдау көрсету үшін азаматтардан қайырымдылық жинауға ұмтылады. Ocean Conservancy және оның Халықаралық жағалау тазалау акциясы – қарапайым азаматтардың табиғатты қорғауға қатысуын арттыруға бағытталған қоғамдық кампанияның мысалы. Ocean Conservancy жыл сайын белгіленген күні Халықаралық жағалау тазалау акциясын өткізіп, бүкіл әлемдегі жағалаулардан қоқыс жинауға еріктілерді шақырады. Бұл науқан бастапқыда екі негізін қалаушысымен басталған, қазір 100-ден астам елге тарады. Oceana – заң шығару жолымен мұхит заңдарын қорғау және оларды күшейту үшін қайырымдылықтарды қолдауға ынталандыратын лоббилік ұйымның мысалы. Атап айтқанда, Oceana Арктика және Белиз сияқты аймақтарда теңіздің түбінде мұнайды іздеу және бұрғылауды кеңейтуге қарсы лоббилік жұмыс жүргізуде. Oceana қазіргі уақытта АҚШ Конгресінде Атлант мұхитының жағалауында бұрғылауға қарсы қорғау шаралары және акула қанаттарын сатып алу, сату, иелену немесе тасымалдау үшін жазалау сияқты мәселелерді қарастыратын көптеген заң жобаларында айтылуда. Greenpeace – экологиялық тұрақтылықты және дені сау ортаны қамтамасыз ету үшін науқандар жүргізетін коммерциялық емес ұйым. Ұйым мұхиттарды қорғаудан басқа да көптеген мәселелерді қарастырса да, қазіргі уақытта пластикалық ластану, тұрақты теңіз өнімдері және Арктиканы қорғауға баса назар аударуда. Олар өздерінің веб-сайтында ағымдағы жұмыстары туралы ақпарат ұсынады, бұл адамдарға өздерінің қалаларында өзгеріс жасауға көмектесетін қажетті ресурстарды табуға көмектеседі.

Іс-шаралар мен бастамалар

Бұл мәселенің маңыздылығын жеткізу үшін сан алуан іс-шаралар мен бастамалар ұйымдастырылды.

Халықаралық мұхит кино фестивалі

Бұл кинофестиваль MCI бойынша ең ірі теңіздік іс-шара болып табылады. IOFF деп те белгілі бұл төрт күндік кинофестивальде бүкіл әлемдегі теңіз өміріне қатысты 50-ден астам фильм көрсетіледі. Бұл іс-шара көрермендерді мұхитқа зиян келтіретін экологиялық проблемалар туралы білім беру мақсатында ұйымдастырылған. Сондай-ақ фильмдерде мұхитты және қоршаған ортаны қорғауға бағытталған мүмкін болатын шешімдер де ұсынылады.

Көтеріліп келе жатқан толқын

Бұл саммит Boardriders Foundation, XPRIZE Foundation және Marisla Foundation басшылығымен өткізілуде. Саммит интерактивті форматта өтеді, онда спикерлерден тұратын панельмен қатар, сұрақ-жауап бөлімі де қарастырылған. Іс-шараның соңғы бөлігінде компаниялар мен жеке тұлғалар "көк экономиканың" артықшылықтары туралы білу үшін семинарға қатыса алады. Бұл шара Калифорния тұрғындарына арналған.

Бастамалар

#SaveOurOceans – әлеуметтік желілердегі кампания, ол ҮЕҰ-ларды және әлеуметтік желі платформаларын TikTok байқауы түрінде біріктіреді. TikTok теңіз флорасы мен фаунасын қорғау үшін Conservation International ұйымымен серіктестік құрды. #SaveOurOceans кампаниясының таралуына ықпал етушілердің кең аудиторияға хабар таратуы себеп болды. Жергілікті және жаһандық блогерлердің бәрі де кампанияны таратуға атсалысты. TikTok хэштегпен жүктелген әрбір видео үшін 2 доллар, бірақ 100 000 долларға дейін пластик қалдықтарын азайту арқылы мұхиттар мен теңіз тіршілігін қорғауға жұмсалатынын мәлімдеді. #SuitUpToCleanUp – теңізді қорғауды насихаттауға бағытталған тағы бір әлеуметтік желілердегі кампания. 2018 жылдың тамыз және қыркүйек айларында Ocean Conservancy ұйымы бастаған бұл кампания қатысушыларды жергілікті су қоймаларын тазалауға шақыру мақсатын қойды. Кампания 2018 жылдың 15 қыркүйегінде Ocean Conservancy ұйымының 33-ші Халықаралық жағалау тазалау акциясына (ICC) сәйкес келуі тиіс болды. #SuitUpToCleanUp фразасы адамдарға өздерінің тазалауға қалай көмектескендері туралы әңгімелеуге мүмкіндік берді. «Таза мұхиттар» бастамасы 2022 жылдың ақпан айында өткен «Бір мұхит» конференциясында 2025 жылдың соңына дейін қаржыландыру мақсатын 4 миллиард еуроға дейін ұлғайту ниетін білдірді, сонда Еуропалық қайта құру және даму банкі (ЕҚДБ) бастаманың алтыншы мүшесі болып қосылды. 2023 жылдың маусым айына дейін «Таза мұхиттар» бастамасы 63 жобаны қаржыландыруға 2,7 миллиардтан астам еуро бөлді, бұл оның 4 миллиард еуролық мақсатының 68% астамын құрайды. Бастама аясында жүзеге асырылатын жобалардан 20 миллионнан астам адам пайда көреді деп есептеледі. 2023 жылдың желтоқсанына қарай бұл көрсеткіш 3,2 миллиард еуроға жетіп, 4 миллиард еуролық мақсатының 80% асты. Жобаларға Шри-Ланка, Қытай, Мысыр және Оңтүстік Африкадағы сарқырама суларды тазартуды жақсарту, Того және Сенегалдағы қатты қалдықтарды басқару, Бенин, Марокко және Эквадордағы жаңбыр суларын басқару және су тасқынынан қорғау кіреді.