Кіріспе

751–768 жылдар аралығында франктар патшасы Пипин Ұзын (Pipinus; ; 24 қыркүйек 768), 751 жылдан 768 жылы қайтыс болғанға дейін франктар патшасы болды. Ол патша болған алғашқы Каролинг болды. Пипин франк князі Карл Мартель мен оның әйелі Ротруданың ұлы болды. Пипиннің тәрбиесі Парижге жақын Сен-Денис аббат шіркеуінің христиан монахтарынан алған діни біліммен ерекшеленді. 741 жылы әкесінен кейін Францияның әкімі болды. Пипин Неустрия, Бургундия және Прованс аймақтарында билік етті, ал оның ағасы Карлман Аустразия, Алеманния және Тюрингия аймақтарында орнықты. Бауырластар бавариялықтар, аквитандықтар, саксондықтар және алемандықтар бастаған көтерілістерді өздерінің билігінің алғашқы жылдарында белсенді түрде басып таратты. 743 жылы олар Франктардың фигуралық патшасы ретінде соңғы Меровинг монархы болған III Хильдерикті таңдап, осымен оны аяқтады. Діни тәрбиеден христиан шіркеуі мен Папалыққа бейімделген Пипин мен Карлман әкесінің жұмысын жалғастырып, франк шіркеуін реформалауда және саксондықтарды дінге өткізуде әулие Бонифацийге көмектесті. 747 жылы өте діндар Карлман дінге бет бұрғаннан кейін Пипин франктардың жалғыз билеушісі болды. Ол өзінің туған ағасы Грифо бастаған көтерілісті басып, бүкіл Францияның даусыз билеушісі атанды. Содан кейін Пипин Хильдерикті монастырға жіберді және 751 жылы Папа Захарийдің қолдауымен өзін франктар патшасы деп жариялады. Каролингтер отбасының барлық мүшелері бұл шешімді қолдамады, сондықтан Пипин Карлманның ұлы Дрого және тағы Грифо бастаған көтерілістерді басуға мәжбүр болды. Франктар патшасы ретінде Пипин өзінің билігін кеңейту үшін амбициялық бағдарламаға кірісті. Ол франктардың заңдарын реформалады және Бонифацийдің шіркеу реформаларын жалғастырды. Пипин Италиядағы Ломбардтарға қарсы II Стефан Папасының пайдасына да араласты. 754 жылдың жазында II Стефан Пипин мен оның екі ұлы Карл мен Карлманды қайтадан майлады. Салтанат Сен-Денис аббат шіркеуінде өтті, ал Папа франктарға Пипиннің қасиетті тегінен емес адамды патша етіп сайлауға ресми түрде тыйым салды. Сондай-ақ, ол Пипин мен оның ұлдарына Рим патрицийлерінің атағын берді. Пипин бірнеше қалаларды басып алып, оларды Папаға Пипин сыйлығының бір бөлігі ретінде берді. Бұл орта ғасырлардағы Папалық мемлекетінің құқықтық негізін құрады. Франк империясының күшейіп келе жатқан күшімен жақсы қарым-қатынас орнатуға құштар Византиялық гректер Пипинге Патриций атағын берді. Франк патшалығын кеңейту үшін соғыстарда Пипин Омейядтар мен Андалусиялық мұсылмандардан Септиманияны басып алды және 759 жылы Нарбоннаны қоршауда жеңіп, оңтүстік аймақтарды қайта-қайта жеңіске ұшырату арқылы бағындырды. Алайда Пипин саксондықтар мен бавариялықтардың қажырлы көтерілістеріне алаңдады. Ол Германияда да қажырлы түрде күресті, бірақ герман тайпаларын толық бағындыру оның мұрагерлеріне қалды. Пипин 768 жылы себепсіз қайтыс болды, оның орнын ұлдары Карл Ұлы мен Карлман иеленді. Пипин өз заманының ең күшті және табысты билеушілерінің бірі болғанымен, оның билігін оның әйгілі ұлы Карл Ұлының билігі басып өтті.

Билікті қабылдау

741 жылы Пепиннің әкесі Карл Мартель қайтыс болды. Ол франк патшалығының билігін Пепин мен оның үлкен ағасы Карлманға, бірінші әйелінен туған қалған ұлдарына бөлді: Карлман Аустразия сарайының мэрі болды, ал Пепин Неустрия сарайының мэрі болды. Карлдың екінші әйелі Сванахильдтен (Сванхильда деп те аталады) туған ұлы Гриффо мұрадан үлес талап етті, бірақ ол Лаон қаласында қоршауға алынып, басылуға мәжбүр болды және екі жартылай бауырының бұйрығымен монастырға қамалды. Франк мемлекетінде мемлекеттің бірлігі негізінен патшаның тұлғасымен байланысты болды. Сондықтан Карлман осы бірлікті сақтау үшін Меровингтер әулетінен шыққан Чильдерикті таққа отырғызды (743). Содан кейін, 747 жылы Карлман көп жылдық ой-толғаныстан кейін монастырға келуге шешім қабылдады. Бұл Францияны Пепинге сарайдың жалғыз мэрі және франктардың дуксы мен принцепсі ретінде қалдырды. Карлман зейнеткерлікке шыққан кезде Гриффо тұтқынынан қашып, Пепиннің әпкесі Гилтрудаға үйленген Бавария герцогы Одилоға қашты. Пепин жартылай бауыры бастаған жаңа көтерілісті басып, мемлекеттің шекараларын сәтті қалпына келтірді. Шарль Мартельдің Францияны қайта ұйымдастыруы кезінде франктардың дуксы мен принцепсі сарайдың мэрі ретіндегі әкімшілік міндеттерімен қатар, мемлекеттік әскерлердің де бас қолбасшысы болды.

Франк патшалығының кеңейуі

Пепиннің патшалық құрған алғашқы маңызды әрекеті – Рим герцогтығына дейін кеңейген Ломбард патшасы Аистульфқа қарсы соғыс ашу болды. Понтион қаласында Папа Стефан II-мен кездескеннен кейін Пепин Ломбард патшасын шіркеуден тартып алынған мүлікті қайтаруға мәжбүр етті. Ол Равенна және Пентаполис қалаларын Папалыққа тиесілігін растады, бұл «Пепиннің сыйы» деп аталады, осылайша Папалық мемлекеттері құрылды және Папалықтың уақытша билігі ресми түрде басталды. Шамамен 752 жылы ол Септиманияға көңіл бөлді. Жаңа патша Рона өзенінің бойымен оңтүстікке қарай әскери жорыққа шықты. Граф Ансемундқа адалдық сөз бергеннен кейін, ол шығыс Септиманияның (яғни Ним, Магелон, Безиер және Агде) бағынуын алды. Франк патшасы Септиманиядағы Омейядтардың негізгі бекінісі – Нарбоннаны қоршауға кірісті, бірақ жеті жыл өткен соң, 759 жылы, Ибериялық мұсылмандарды Испанияға қуғанға дейін оны басып ала алмады. Дегенмен, Аквитания Ваиофардың Гаскон-Аквитаниялық билігінде қалды және франктардың қолы жетпейтін жерде болды. Герцог Ваиофар шіркеу жерлерін тартып алып, оларды әскерлеріне бөліп берген болуы мүмкін. 760 жылы мұсылмандардан Руссильонды басып алғаннан кейін және Ваиофардың іс-әрекеттерін айыптап, Пепин әскерін Тулуза мен Альбиге көшірді, Аквитанияның көп бөлігін от пен қан төгіспен қиратты, ал кек ретінде Ваиофарға адал графтар Бургундияны талқандады. Пепин өз кезегінде Ваиофардың Гаскон әскерлері қорғаған Бурбон, Клермон, Шантел, Бурж және Туар қалалары мен бекіністерін қоршады. Олар жеңіліп, тұтқындалды және балалары мен әйелдерімен бірге Солтүстік Францияға жер аударылды. 763 жылы Пепин Ваиофардың иеліктерінің ортасына тереңірек еніп, маңызды бекіністерді (Пуатье, Лимож, Ангулем және т.б.) басып алды. Содан кейін Ваиофар қарсы шабуыл жасады және соғыс қатал болды. Пепин үрей таратуға кірісті, шатырларды өртеп, жүзімдіктерді жойып, монастырларды құлатты. 765 жылға қарай, франктар үшін бұл қатыгездік тактикасы нәтежесін берді, олар Аквитанияның орталық бөлігіндегі қарсылықты жойып, бүкіл аймақты қиратты. Тулуза қаласы 767 жылы Пепинге, ал Ваиофардың Бордо астанасы да бағынды. Нәтижесінде Гароннадан тыс Аквитаниялық дворяндар мен гаскондар да франктармен бейбіт келісімге келуден басқа амал таппады (Фронсак, шамамен 768 ж.). Ваиофар қашып кетті, бірақ 768 жылы оның наразы ізбасарлары оны өлтірді.

Мұра

768 жылы Пепин 54 жасында жорықта қайтыс болды. Ол қазіргі Париж қаласындағы Сен-Дени базиликасына жерленді. Оның әйелі Бертрада да 783 жылы сол жерге жерленді. Шарль Ұлы ата-анасының құрметіне базиликаны қайта салып, кіреберісіне ескерткіштер орнатты. Франк мемлекеті саликалық заң бойынша оның екі ұлы – Карл Ұлы мен Карл I арасында бөлісті. Тарихи көзқарас көбінесе оны екі ұлы тұлғаның кіші ұлы және кіші әкесі деп есептейді, бірақ ол өзі де ұлы адам болды. Ол әкесі бастаған ауыр атты әскерді дамытуды жалғастырды. Әкесі мемлекетті қорғау үшін қажет деп тапқан тұрақты армияны сақтап, соғыс кезінде оны әскердің негізгі құрамына айналдырды. Ол әкесі сияқты испан мұсылмандарын тоқтатпай, оларды қазіргі Франциядан қуып шықты, және ең бастысы, үш буындық қақтығыстардан кейін аквитаниялықтар мен гаскондықтарды бағындырып, Орталық және Оңтүстік Галлия мен мұсылман Испаниясына жол ашты. Ол әкесінің Франк шіркеуін кеңейтуін (Германия мен Скандинавиядағы миссионерлік қызмет) және феодализм сияқты институционалдық инфрақұрылымды жалғастырды, бұл ортағасырлық Еуропаның тірегіне айналды. Оның билеуі тарихи маңызы зор және франк халқы үшін үлкен пайда әкелді. Пепиннің тәж киюі және Рим патрицийі атағы оның ұлының императорлық дәрежеге көтерілуінің алғышарты болды. Ол Каролингтер әулетін франктардың билеуші династиясы және Еуропаның ең қуатты күші етіп орнатып, бекітті.