Кіріспе

Итальяндықтарға қарсы дискриминация

Италофобия немесе итальяндықтарға қарсылық – итальяндықтарға немесе итальяндық тегі бар адамдарға қатысты теріс көзқарас, көбінесе әділсіздік, кемсітушілік немесе стереотиптер арқылы білінеді. Көбінесе ксенофобия мен католиктерге қарсы сезімдерден туындайтын бұл құбылыс, бірқатар елдерде, әсіресе АҚШ, Швейцария, Германия, Бельгия және Ұлыбританияда түрлі деңгейде көрініс берген. Оған қарсы – италофилия, яғни Италияға, оның халқына және мәдениетіне деген құрмет.

АҚШ-та

Итальяндықтарға қарсылық кейбір американдықтардың арасында XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында итальяндықтардың АҚШ-қа кең көлемде көшіп келуі салдарынан туды. Италиялық иммигранттардың көп бөлігі XX ғасырдың басында толқындармен келді, олардың көпшілігі шаруа отбасыларынан шыққан. Италиядан келген иммигранттардың барлығы дерлік католик дінін ұстанды, ал елде басымдылықты протестанттар құрады. Иммигранттар көбінесе формальды білімі болмағандықтан, алдыңғы иммигранттармен жалақысы төмен жұмыстар мен тұрғын үй үшін бәсекелестікке түсті, нәтижесінде оларға қатысты айқын қарсылық туды. Оңтүстік және Шығыс Еуропадан кең көлемде көшіп келуге жауап ретінде АҚШ Конгресі сол аймақтардан келген иммиграцияны қатаң шектейтін (1921 жылғы Төтенше квота заңы және 1924 жылғы Иммиграция заңы) заңдарды қабылдады, бірақ Солтүстік Еуропа елдерінен келген иммиграцияға салыстырмалы түрде аз шектеулер қойды. Италияға қарсы көзқарас кейде АҚШ-та бар католиктерге қарсы дәстүрмен байланысты болды, ол протестанттар мен католиктер арасындағы үш ғасырлық Еуропалық бәсекелестік пен соғыстардың нәтижесінде қалыптасқан. АҚШ құрылған кезде, ол алғашқы протестант қоныс салушыларынан католиктерге және папаға қарсы сезімді мұра етті. АҚШ-та католиктерге қарсы сезімдер 19-шы ғасырда Ирландия мен Германиядан АҚШ-қа көшіп келген католиктердің көп санынан қорқып, ең жоғары деңгейге жетті. Нәтижесінде пайда болған католиктерге қарсы нативистік қозғалыс 1840 және 1850 жылдары кең танылды. 1880 жылдан кейін итальяндықтар көптеп келгенге дейін бұл қозғалыс көбінесе жойылды. Италиялық иммигранттар, басқа католик иммигранттар тобынан айырмашылығы, әдетте американдық өмірге бейімделуіне көмектесетін діни қызметкерлер мен басқа да діни тұлғаларды әкелген жоқ. Бұл жағдайды түзету үшін Папа Лев XIII Қасиетті Карл Борромео миссионерлерінің және басқа да ордендердің (соның ішінде Франческа Кабрини) діни қызметкерлерін, монахтарын және бауырларын жіберді, олар итальяндық қауымдастықтардың қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін жүздеген приходтар құруға көмектесті, мысалы, Нью-Йорктегі Помпеидің біздің ханым шіркеуі. XX ғасырдың басында Италиядан келген иммигранттардың кейбіреулері анархизмге бейімділікті өздерімен бірге әкелді. Бұл Италиядағы экономикалық және саяси жағдайларға реакция болды. Артуро Джованнити, Карло Треска және Джо Эттор сияқты адамдар итальяндықтарды және басқа да иммигрант жұмысшыларды ұйымдастыруда алдыңғы қатарда болды. Олар тау-кен, тоқыма, киім, құрылыс және басқа да салаларда жақсы жұмыс жағдайларын және қысқартылған жұмыс уақытын талап етті. Бұл әрекеттер жиі ереуілдерге әкеліп соқты, кейде ереуілшілер мен ереуілді бұзушылар арасында зорлық-зомбылыққа ұласты. Италиялықтар көбінесе ереуілдерді бұзушылар болып табысты. Сол кездегі АҚШ-тағы анархиялық қозғалыс ірі қалалардағы бомбалық шабуылдарға, билік өкілдеріне және құқық қорғау органдарына шабуылдарға жауапты болды. Кейбіреулерінің еңбек және анархия қозғалыстарымен байланысы нәтижесінде итальяндық американдықтар көптеген бизнес иелері мен жоғары сыныптар тарапынан «еңбек агитаторлары» және радикалдар деп танылды, бұл итальяндықтарға қарсы сезімді күшейтті. Бостон мен Нью-Йорк қалаларының полиция статистикасында көрсетілгендей, итальяндық иммигранттардың басым көпшілігі еңбекқор және адал өмір сүрді. Италиялық иммигранттардың тұтқындалу көрсеткіші басқа ірі иммигрант топтарынан жоғары емес. 1963 жылы Джеймс В. Вандер Зандер итальяндық иммигранттар арасындағы қылмыстық айыптаулар саны американдық ақ нәсілді адамдар арасындағыдан аз екенін атап өтті. Шығыс қалаларындағы кейбір итальяндық иммигрант қауымдастықтарында белсенді қылмыскер элемент бай иммигранттар мен дүкен иелерінен қорғаныс ақшасын алу үшін қорқыту, қауіп көрсету және басқа да тәсілдерді қолданды (бұл «қара қол» деп аталады), сонымен қатар басқа да заңсыз әрекеттерге қатысты. Италияда фашистер билікке келген кезде, олар Сицилиядағы мафияны жоюды басты міндет етті. Жүздеген адамдар қудалаудан қашу үшін 1920-1930 жылдары АҚШ-қа қашты. 1920 жылы АҚШ-та тыйым салу туралы заң қабылданған кезде, бұл шектеулер итальяндық американдық қауымдастықтағы заңсыз әрекеттерге қатысқандар үшін, сондай-ақ Сицилиядан қашып келгендер үшін экономикалық мүмкіндіктерді тудырды. Олар елге ішімдік тасыды, оны көтерме саудамен сатты және дүкендер мен жасырын мейрамханалар желісі арқылы сатты. Басқа этникалық топтардың мүшелері де осы заңсыз ішімдік сатуға және топтар арасындағы зорлық-зомбылыққа қатысты, бірақ итальяндық американдықтар ең көп танымал болды. Осы себепті итальяндықтар көптеген адамдардың санасында прототиптік гангстермен байланысты болды, бұл итальяндық американдық бейнеге ұзақ мерзімді әсер етті. Солтүстік Америка елдеріндегі итальяндық иммигранттардың тәжірибесі Оңтүстік Америка елдеріндегілерден ерекше болды, онда олардың көп бөлігі көшіп келді. Италиялықтар Аргентина, Бразилия, Чили, Уругвай және Венесуэла сияқты елдерді дамытуға үлкен үлес қосты. Олар сол елдерде орта және жоғары тапқа тез қосылды. АҚШ-та итальяндық американдықтар бастапқыда белгілі бір протестанттық басымдылықты және Солтүстік Еуропа мәдениетін кездестірді. Бір кезде олар негізінен құрылыс және өнеркәсіп жұмысшылары, ас әзірлеушілер, сантехниктер немесе басқа да жұмысшы мамандықтарымен байланысты болды. Ирландиялықтар сияқты, олардың көпшілігі ірі қалалардың полиция және өрт сөндіру бөлімдеріне қабылданды.

Италиялықтарға қарсы зорлық-зомбылық

Америка Азаматтық соғысынан кейін, оңтүстікте еңбек тапшылығы туып, тегін еңбекке көшкен кезде, оңтүстік штаттарындағы плантаторлар итальяндықтарды АҚШ-қа шақырып, ауыл шаруашылығы жұмысшылары мен жұмысшы ретінде жұмысқа алды. Көптегендері ұзақ уақыттан кейін зорлық-зомбылыққа ұшырап, экономикалық қанаушылық пен кемсітушілікке тап болды. Бұл кезеңде иммигранттарды жаман көрсету үшін итальяндықтарға қарсы көптеген стереотиптер пайда болды. Миссисипидегі итальяндық иммигранттардың ауыл шаруашылығы жұмысшыларының жағдайы соншалықты қиын болды, итальяндық елшілігі олардың жағдайын зерттеуге кірісті, бұл жағдайлар жеке бастыққа тәуелділікке салынды. Кейінірек келген итальяндық иммигранттар американдық санаға сіңіп қалған осы кемсітушілік пен стереотиптерді мұра етті. 1890 жылдары АҚШ-та 20-дан астам итальяндық линчеленді. Америка тарихындағы ең ірі жаппай линчеуіштік оқиғалардың бірі – 1891 жылы Луизиана штатының Нью-Орлеан қаласында он бір итальяндықтың жаппай линчеленуі. Бұл қалаға көптеген итальяндықтар көшіп келген. Полиция бастығы Дэвид Хеннессиді өлтірді деген күдікпен он тоғыз итальяндық тұтқындалып, түрмеге қамалды. Тоғыз адам сотталып, алтысы ақталып, үш соттаусыз қалды. Келесі күні бір топ адам түрмеге шабуыл жасап, сотталмаған, тіпті сотталуға да үлкермеген он бір адамды өлтірді. Осыдан кейін полиция жүздеген итальяндық иммигранттарды олардың барлығы қылмыскер деген жалған сылтаумен тұтқындады. Әлі президент болмаған Тедди Рузвельт бұл линчеуіштік оқиғаның "жақсы нәрсе" екенін айтты. Джон М. Паркер линчеуіштік толқынды ұйымдастыруға көмектесті және 1911 жылы Луизиананың губернаторы болып сайланды. Ол итальяндықтарды "негрлерден аздап нашар, олардың әдеттерімен және заңсыздықтарымен одан да жаман, адал емес" деп сипаттады. 1899 жылы Луизиана штатының Таллула қаласында үш итальяндық-американдық дүкен иесі дүкендерінде қаралар мен ақтарды тең қарағандықтан линчеленді. Бір топ адам бес итальяндық-американдықты – үш дүкен иесі мен екі жаяу күшін асып тастады. 1920 жылы екі итальяндық иммигрант, Сакко мен Ванцетти, Массачусетс штатының Брэйнтри қаласында қарақшылық және кісі өлтіру қылмысы үшін сотталды. Көптеген тарихшылардың пікірінше, Сакко мен Ванцеттиді дұрыс соттамады, судья, қазылар алқасы және айыптау тарапы олардың анархистік саяси көзқарастары мен итальяндық иммигранттар мәртебесіне байланысты оларға қарсы болды. Судья Вебстер Тайер Сакко мен Ванцеттиді "большевиктер!" деп атады және "оларды жақсы және лайықты түрде табамын" деді. 1924 жылы Тайер Массачусетс штатының бір заңгеріне: "Сен менің сол анархистік іздеушілермен не істегенімді көрдің бе?" деді. Әлемдік наразылыққа қарамастан, Сакко мен Ванцетти ақырында өлім жазасына кесілді. Массачусетс губернаторы Майкл Дукакис 1977 жылғы 23 тамызды, олардың өлім жазасын атқарылғанының 50 жылдығын Никола Сакко мен Бартоломео Ванцеттиді еске алу күні деп жариялады. Ол ағылшын және итальян тілдерінде Сакко мен Ванцеттидің әділетсіз сотталғанын және "олардың атына түскен кез келген дақ мәңгілікке жойылмалы" екенін мәлімдеді. Ол оларды кешірмеді, себебі бұл олардың кінәлі екенін білдірмек. 1930 жылдары итальяндықтар, яһудилермен бірге, антисемит және Палестина муфтиясы Амин әл-Хусейнидің жақтасы болған суфи Абдул Хамидтің назарында болды. Антииталиялық көзқарас 1915 жылдан кейін жаңғырған Ку-клукс-кланның (KKK) иммигранттарға қарсы, католиктерге қарсы идеологиясының бір бөлігі болды; ақ нәсілшіл және нативистік топ итальяндықтарды және басқа оңтүстік еуропалықтарды мақсат етіп, ақ англосаксон протестанттарының үстемдігін сақтауға тырысты. ХХ ғасырдың басында ККК иммиграция мен индустрияландырудың салдарынан әлеуметтік өзгерістердің жылдам орын алған солтүстік және орталық штаттарда белсенді болды. Бұл тек оңтүстік аймағына ғана тән емес. 1925 жылы мүшелерінің саны мен ықпалы ең жоғары деңгейге жетті. 1920 жылдардың ортасында Оңтүстік Джерсиде итальяндықтарға қарсы ККК қызметінің ошағы пайда болды. 1933 жылы Винеланд, Нью-Джерси қаласында итальяндық иммигранттарға қарсы жаппай наразылық акциясы болды, онда итальяндықтар қала халқының 20% құрады. KKK ақырында Винеландтағы барлық күшін жоғалтып, қаланы тастап кетті.

Италия-Америкаға қарсы стереотиптер

XX ғасырдың басынан бері итальяндық-американдықтар стереотиптермен бейнеленген. 1880 жылдан кейін АҚШ-қа келе бастаған көптеген оңтүстік итальяндықтар мен сицилиялықтарға қарсылық көбінесе байқалды. Қазіргі американдық қоғамда итальяндық-американдықтар бұқаралық ақпарат құралдарында кең таралған теріс стереотиптерге белсенді түрде қарсы тұрып келеді. Итальяндық-американдықтардың мафиямен байланыстырылуы «Құда әкесі» (The Godfather) сериясы, «Жақсы жігіттер» (GoodFellas) және «Казино» (Casino) сияқты фильмдерде, сондай-ақ «Клан Сопрано» (The Sopranos) сияқты телесериалдарда жиі кездеседі. Соңғысы мафияға қатысы жоқ итальяндық-американдықтардың олардың қоғамдық беделіне тигізетін әсеріне алаңдауын көрсетіп, осы мәселені зерттейді. Мұндай стереотиптер аталған фильмдер мен сериалдардың кабельдік және эфирлік телеарналарда жиі көрсетілуімен нығайтылады. Мафия тақырыбындағы бейне ойындар, үстел ойындары, теле- және радио жарнамалары да осы стереотипті күшейтеді. Көңіл көтеру құралдары итальяндық-американдық қоғамды зорлық-зомбылыққа және психопаттарға (социопаттарға) төзімді деп стереотиптеді. Басқа да маңызды стереотиптер итальяндық-американдықтарды тым агрессивті және зорлыққа бейім деп көрсетеді. MTV-нің «Jersey Shore» сериалын итальяндық-американдық UNICO ұйымы ұятсыз деп бағалады. Американың Итальяндық институты 1996-2001 жылдар аралығында итальяндық-американдық мәдениетін кинода бейнелеу туралы жан-жақты зерттеу жүргізіп, бұқаралық ақпарат құралдарындағы стереотиптердің кең таралғанын анықтады. Зерттелген 2000 фильмнің үштен екісі итальяндық-американдықтарды жағымсыз жағдайда көрсетеді. «Құда әкесі» (1972) фильмінен бері итальяндық-американдықтарды гангстерлер ретінде бейнелейтін 300-ге жуық фильм түсірілді, яғни жылына орташа есеппен тоғыз фильмнен. Американың Итальяндық институтының мәліметінше, «Бұқаралық ақпарат құралдары бес ғасырлық итальяндық-американдық тарихын үнемі елемеді және ешқашан маргиналды субмәдениетті басым итальяндық-американдық мәдениетіне дейін көтерген жоқ». 2015 жылғы ФБР статистикасына сәйкес, итальяндық-американдық ұйымдасқан қылмыстың мүшелері мен байланысты адамдарының саны шамамен 3000-ға жуық. Итальяндық-американдықтардың саны шамамен 18 миллионды құрайтындықтан, зерттеу көрсеткендей, ұйымдасқан қылмысқа қатысушылардың саны 6000-нан 1-ге жуық.

Колумб күні

АҚШ-тың штаттары мен муниципалитеттерінің Колумб күнін Жергілікті халықтар күніне өзгерту туралы шешімдерін кейбір комментаторлар итальяндық америкалықтарға және олардың тарихына, соның ішінде итальяндықтарға қарсы дискриминацияға жасалған шабуыл деп есептейді. Калифорнияда Сакраментодағы Итальяндық мәдени қоғамы "Жергілікті халықтар күні итальяндық америкалықтар және басқа америкалықтар тарапынан Колумбқа қарсы күн ретінде қарастырылады" деп мәлімдеді. Дегенмен, Жергілікті халықтар күнін қолдаушы итальяндық америкалықтар сияқты басқа итальяндық америкалық топтары бұл өзгеріске қуаныш білдіріп, ол итальяндықтарға қарсы емес екенін айтты.

Ұлыбританияда

Ұлыбританияда итальяндықтарға қарсы сезімнің алғашқы көрінісі 1820 жылы болды, король Георг IV Каролина Брансуикпен некелерін бұзуға тырысқан кезде. Каролинаның ізгіліксіздігін дәлелдеу үшін Лордтар палатасында сенсациялық сот процесі, 1820 жылғы "Ауыр жазалар және өтемақылар" заң жобасы өткізілді. Ол Италияда тұрғандықтан, көптеген айыптау куәгерлері оның қызметшілері болды. Прокуратураның төмен беделді итальяндық куәгерлерге сүйенуі Ұлыбританияда итальяндықтарға қарсы сезімді күшейтті. Куәгерлерді ашулы халықтан қорғау қажет болды және олар танымал баспалар мен памфлеттерде сатқын, сыбайлас және қылмыскер ретінде бейнеленді. Көше сатушылары итальяндықтар жалған куәлік беру үшін пара алды деген тұжырыммен баспаларды сатты. Италияға қарсы сезім бір ғасырдан кейін, одан да тұрақтырақ күйде қайтадан жанданды. 1930 жылдардың соңында Бенито Муссолинидің нацистік Германиямен одақтасқаннан кейін Ұлыбританияда Италияға деген жаугершілік күшейді. Британдық БАҚ Италияның империалистік кезеңдегі нашар әскери жағдайына назар салып, Италияның соғысқа қабілетсіздігін әжуалады. 1938 жылы британдық "The Beano" комиксінде "Муссо Воп" атты комикс басылды. Комиксте Муссолини мақтансаң, әзілқой кейіпкер ретінде бейнеленді. Нэнси Митфордтың 1935 жылы жарық көрген "Жасыл төбедегі шаштар" романы британдық фашизмді және оны қолдаған Ұлыбританияда тұратын итальяндықтарды аяусыз сынайды. Роман Митфордтың әпкесі Диана Мослидің саяси ынтасын және Ұлыбританиядағы Освальд Мослидің Британдық фашистер одағын қолдаған итальяндықтармен байланысын әжуалауымен ерекшеленеді. Сонымен қатар, 1940 жылдың көктемінде Бенито Муссолинидің Адольф Гитлер Германиясының жағына өту туралы шешімі дереу реакция тудырды. Парламенттің бұйрығымен барлық жау шетелдік азаматтар интернатталуға тиіс болды, бірақ белсенді итальяндық фашистердің саны аз болды. Бұл итальяндықтарға қарсы сезім 1940 жылдың маусымында итальяндық қауымдастықтарына қарсы бүкіл елдегі тәртіпсіздіктерге әкелді. Италиялықтар енді қорқынышты британдық фашистік қозғалысқа байланысты ұлттық қауіпсіздікке қатер деп есептелді, және Уинстон Черчилль "бәрін ұстауға" бұйрық берді! Оның сөзінен кейін 17 мен 60 жас аралығындағы мыңдаған итальяндық ер адам тұтқындалды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

Бұрынғы итальяндық қауымдастықтар Италияның Африкадағы Эритрея, Сомали және Ливия колонияларында, сондай-ақ Италия Корольдігінің шекаралық аймақтарында гүлденген. Империялық колониялардың күйреуі мен басқа да саяси өзгерістерден кейін көптеген этникалық итальяндықтар осы аймақтардан зорлықпен қуылды немесе зорлық-зомбылық қысымымен қалды.

Ливия

Ливияда Италия отаршылдығы жылдарында шамамен 150 мың итальяндық қоныстанды, бұл жалпы халықтың 18 пайызын құрады. Тәуелсіздік күресінің күшеюімен отаршылдарға деген қарсылық артты. 1970 жылы, Муаммар Каддафи билікке келгеннен кейін бір жыл өткен соң, Ливиядағы барлық этникалық итальяндықтар елден қуылды: 1970 жылғы 7 қазандағы Қарымта күні.

Югославия

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, 1947 жылғы Италиямен жасалған бейбіт келісімге сәйкес, Истрия мен Далмациядағы бұрынғы итальяндық территориялар Югославияның құрамына кірді. Экономикалық тұрақсыздық, этникалық жеккөрушілік және ақырында темір қақпаны құраған халықаралық саяси ахуал салдарынан Жосип Броз Титоның билігі кезінде 350 000-ға жуық адам, олардың басым бөлігі этникалық итальяндықтар, аймақты таңдап қалдырды немесе одан күштеп шығарылды. Рудольф Румель сияқты зерттеушілер далматин итальяндықтарының саны 1848 жылы 45 000-ды құрап, Австрия-Мажарстанның Далмация халқының шамамен 10% болғаннан, геноцид пен этникалық тазартуға байланысты қазіргі кезде 300-ге дейін азайғанын көрсетеді, алайда бұл көрсеткіштерге қатысты көптеген сын айтылып жүр.

Эфиопия мен Сомали

Италияға қарсылықтың басқа түрлері 1940 жылдардың соңында Эфиопия мен Сомалиде де көрінді, соның ішінде 1948 жылдың қаңтарында (Могадишо қырқыны) зор қақтығысқа ұласқан итальяндық отаршылдық әкімшілігіне қарсы сомали ұлтшылдарының көтерілісі болды. Могадишо және бірнеше жағалау қалаларындағы саяси көтерілістер кезінде 54 итальяндық, оның ішінде көптеген әйелдер мен балалар қаза тапты.

Францияда

Aigues Mortes итальяндықтарының қырғыны 1893 жылғы 16 және 17 тамызда Франциядағы Aigues Mortes қаласында болды. Оның салдарынан Compagnie des Salins du Midi компаниясының итальяндық жұмысшылары француз ауыл тұрғындары мен еңбекшілердің қолынан қаза тапты. Сол кездегі итальян баспасөзінде ресми түрде сегіз адамның қаза тапқаны, ал кейбір мәліметтер бойынша 150-ге дейін жететіні айтылды. Қаза тапқандар линчпен өлтіру, таяқпен ұру, суға батыру және мылтықпен атудан зардап шекті. Сонымен қатар, көптеген адамдар жарақат алды, бірақ олар өлімге әкеп соқпады. Бұл француз жұмысшыларының жалақысы арзан болғандықтан жұмыс істеуге дайын итальяндық иммигрант еңбекшілерге жасаған алғашқы шабуыл емес еді. Хабар Италияға жеткен соң, елде Францияға қарсы тәртіпсіздіктер болды. Бұл іс сол кездегі ең ірі заңдық даулардың біріне айналды, себебі ешкім айыпталған жоқ.