Кіріспе
Италияда тұратын ұлттар мен этникалық топ – италиялықтар (itaˈljaːni) – Италияның географиялық аймағында туып өскен ұлт және этникалық топ. Италиялықтар ортақ мәдениет, тарих, шежіре және көбінесе итальян тілінің немесе аймақтық итальян тілдерінің қолданылуымен байланысты. Маңыздысы, стандартты итальян тілі 1861 жылы Италия Корольдігі құрылғаннан кейін ғана жарты аралдың барлық жерінде қабылданды, ал аймақтық диалекттер мен азшылық тілдері итальяндықтардың көпшілігі үшін, әсіресе міндетті білім беру мен бұқаралық ақпарат құралдарының пайда болуына дейін ана тілі болды. Осы себепті, жарты аралдың әртүрлі аймақтарындағы саяси бөлініс пен шетелдік үстемдік тарихынан туындап, итальяндық мәдениет пен дәстүрлер аймақтар бойынша ерекшеленеді. Италия түбегіне алғашқы қоныс аударған халықтарға этрускілер, лигурлер, сикандықтар, элимдер, япигтер, Сардиниядағы нурагик халықтары, кельттік халықтар – ретиандар, лепонтилер, Адриатикалық венетилер және т.б. жатады; сондай-ақ латындықтарды қамтитын итальяндық халықтар, олардан римдіктер пайда болып, басқа халықтарды қосып алды, осылайша қазіргі итальяндық ұлттық ерекшеліктің қалыптасуына көмектесті. Италия түбегі үздіксіз түрде басқа халықтардың отарлауы мен басып алуына ұшырады. Ежелгі дәуірде бұл Магна Грециядағы ежелгі гректерді, Сицилия мен Сардиниядағы финикиялықтарды, ал кейінірек солтүстік және шығыстан келген германдықтар мен славяндарды қамтыды. Орта ғасырларда жарты аралдың бір бөлігін (сол кездегі) шетелдік халықтар – остготтар, ломбардтар, франктер, норманндар, арабтар басып алды. Жаңа заманда Франция, Испания және Австрия сияқты басқа еуропалық елдер жарты аралдың бір бөлігін бақылады. Бұл оқиғалар итальяндық мәдениетке, тарихқа, шежіреге және итальян тілінің диалектілеріне күшті әсер етті. Мысалы, Солтүстік Италиядағы Гурро ауылының тұрғындары жергілікті халыққа үйленген шотланд жалдамалы әскерлерінің ұрпақтары екенін және олардың киімдерін енгізгенін мәлімдейді. Сонымен қатар, эмиграция мен иммиграция жергілікті мәдениеттің дамуында маңызды рөл атқарды, эмигранттар мен оралған эмигранттар жаңа киімдерді әкелді. Бұған Тосканадағы Барга ауылы мысал болады. Итальян терминінің латынша баламасы ежелгі заманнан бері географиялық аймақтың тума тұрғындары үшін қолданылып келеді. Бүгінде итальяндықтар Италияның азаматтары болып табылады, олардың шежіресіне немесе тұратын жеріне қарамастан. Алайда, итальяндық азаматтық негізінен jus sanguinis негізінде беріледі, яғни, егер осындай азаматтығы бар ата-бабалары болса, адам итальяндық азаматтыққа ие болуға құқылы. Дегенмен, итальяндық ұлттық ерекшелік итальяндық азаматтықпен бірдей емес, себебі итальяндық азаматтығы жоқ этникалық итальяндықтар немесе бір кезде итальян мемлекетінің бөлігі болған, бірақ қазір басқа елге тиесілі аумақтарда (мысалы, Ницца, Истрия және Далмация) тұратын итальяндықтардың ұрпақтары бар; сондай-ақ итальян диаспорасының эмигранттарынан тараған азаматтығы жоқ этникалық итальяндықтар бар. Шындығында, итальяндық азаматтыққа ие болуға құқығы бар адамдардың саны (~80 миллион) итальяндық азаматтардың санынан (~55 миллион) көп. Итальяндық азаматтық Италияда оқу немесе жұмыс істеу және тіл мен мәдениет бойынша емтихан тапсыру сияқты қосымша талаптарды орындау арқылы да алынуы мүмкін. Итальяндық азаматтардың көпшілігі елдің ресми тілі – итальян тілінде сөйлейді, ол индоевропалық тілдер отбасының роман тілдеріне жатады және тусқан тілдерінен, өзі Vulgar Latin-нен дамыған, итальян диалекттері мен азшылық тілдері сияқты. Алайда, көптеген итальяндықтар ұлттық тілден бұрын пайда болған Италияның аймақтық немесе азшылық тілінде де сөйлейді. Жалпы саны туралы келіспеушілік болғанымен, ЮНЕСКО мәліметінше, Италияда шамамен 30 тіл бар, бірақ олардың көпшілігі көбінесе қате түрде «итальян диалектілері» деп аталады. Диалектілер мен азшылық тілдері, сондай-ақ шетелдік әсерлер итальян тілінің аймақтық қолданылуына әсер етеді. 2017 жылдан бастап Италиядағы шамамен 55 миллион итальяннан басқа (итальян халқының 91%), итальян тілінде сөйлейтін автономды топтар көршілес елдерде де табылады: шамамен жарты миллион Швейцарияда, сондай-ақ Францияда және Сан-Мариноның барлық халқы. Бұрынғы Югославияда, негізінен Истрияда (қазіргі Хорватия мен Словения арасында орналасқан) және Далмацияда (қазіргі Хорватия мен Черногорияда орналасқан) итальян тілінде сөйлейтін топтар да бар. 1861 жылы Италияның бірігуінен кейін, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстардан кейін (Италиядан тыс жерде 5 миллионнан астам итальян азаматы тұрады) 80 миллионнан астам адам шетелде толық немесе жартылай итальяндық шежіресі бар екенін мәлімдейді. Бұл Аргентина халқының шамамен 60% (итальяндық аргентиналықтар), Уругвай халқының 44% (итальяндық уругвайлықтар), 18 миллионнан астам итальяндық-американдықтар, сондай-ақ Еуропаның басқа бөліктеріндегі (мысалы, Германиядағы итальяндықтар, Франциядағы итальяндықтар және Ұлыбританиядағы итальяндықтар), Америка құрлығындағы (мысалы, Венесуэладағы итальяндықтар, Канададағы итальяндықтар, Колумбиядағы итальяндықтар және Парагвайдағы итальяндықтар, басқалардың арасында), Австралия мен Жаңа Зеландиядағы (итальяндық австралиялықтар және итальяндық жаңа зеландиялықтар) және аз дәрежеде Таяу Шығыстағы (Біріккен Араб Эмираттарындағы итальяндықтар) адамдарды қамтиды. Италиялықтар өнер мен музыка, ғылым, технология, сән, кино, ас, мейрамханалар, спорт, құқықтану, банк ісі және бизнес сияқты салаларға зор әсер етті және үлес қосты. Италиялықтардың отбасы мен жергілікті қауымдастықтарына деген құрметі, аймақтық немесе муниципалитеттік (итальян тілінде campanilismo, итальян тіліндегі campanile – шіркеу қоңырауы сөзінен) түрінде көрінеді.
the ethnic group
Italians (, itaˈljaːni) are a nation and ethnic group native to the Italian geographical region. Italians share a common core of culture, history, ancestry, and often the usage of Italian language or regional Italian languages. It is important to note that Standard Italian was adopted in the whole peninsula only after the formation of the Kingdom of Italy in 1861, while regional dialects and minority languages have been the native tongue of most Italians, especially prior to the advent of mandatory education and mass media. For this reason and due to the history of political division and foreign control of the various areas of the peninsula, Italian culture and traditions differ across regions. The first populations known to settle in the Italian peninsula are such as the Etruscans, the Ligures, the Sicani, the Elymians, the Iapygians, the Nuragic peoples (in Sardinia), the Celtic populations like the Rhaetians, the Lepontii, the Adriatic Veneti, etc. ; and the Italic peoples, including the Latins, from which the Romans emerged and incorporated other populations, thus helping in developing the modern Italian identity. The Italian peninsula has continuously experiences colonization and invasions by other populations. In antiquity, these included the ancient Greeks in Magna Graecia, and the Phoenicians in Sicily and Sardinia, and later the Germanics and the Slavs coming from the North and East. In Medieval times, parts of the Peninsula have been occupied by (then) foreign populations, such as the Ostrogoths, Lombards, Franks, Normans, Arabs. In the Modern age, other European countries like France, Spain, and Austria controlled parts of the peninsula. These events have left a strong regional influence on the culture, history, ancestry, and dialects of Italian language. As example, the inhabitants of the village of Gurro, in Northern Italy, claim to discend from Scottish mercenaries who married into the local population and introduced their costumes. Finally, emigration and immigration played a crucial role in developing local cultures, with both immigrant and returning emigrants introducing new costumes. An example of this, is the village of Barga, in Tuscany. The Latin equivalent of the term Italian had been in use for natives of the geographical region since antiquity. Today, Italian nationals are citizens of Italy, regardless of ancestry or nation of residence. However, Italian nationality (or citizenship) is largely based on jus sanguinis, according to which a person can claim Italian citizenship if they have ancestors with such citizenship. Still, Italian nationality is not necessarily synonymous with Italian ethnicity, as there are ethnic Italians without Italian citizenship or descendants of Italians in territories that were once part of an Italian state and now belong to another country (for instance in Nice, Istria, and Dalmatia); and ethnic Italians without citizenship who descend from emigrants of the Italian diaspora. In fact, is estimated that there are more people with the right to claim Italian nationality (~80 millions) than Italian nationals (~55 millions). It is also important to note that Italian nationality can be acquired by meeting other conditions, hinging on studying or working in Italy and passing an exam of language and culture. The majority of Italian nationals are native speakers of the country's official language, Italian, a Romance language of the Indo European language family that evolved from the Tuscanian dialects, themselves evolved from Vulgar Latin as most Italian dialects and minority languages. However, many Italians also speak a regional or minority language native to Italy, the existence of which predates the national language. Although there is disagreement on the total number, according to UNESCO, there are approximately 30 languages native to Italy, although many are often misleadingly referred to as "Italian dialects". The dialects and minority languages, together with foreign influences, affect the regional use of Italian. Since 2017, in addition to the approximately 55 million Italians in Italy (91% of the Italian national population), Italian speaking autonomous groups are found in neighboring nations; about a half million are in Switzerland, as well as in France, the entire population of San Marino. In addition, there are also clusters of Italian speakers in the former Yugoslavia, primarily in Istria, located between in modern Croatia and Slovenia (see: Istrian Italians), and Dalmatia, located in present day Croatia and Montenegro (see: Dalmatian Italians). Due to the wide ranging diaspora following Italian unification in 1861, World War I and World War II, (with over 5 million Italian citizens that live outside of Italy) over 80 million people abroad claim full or partial Italian ancestry. This includes about 60% of Argentina's population (Italian Argentines), 44% of Uruguayans (Italian Uruguayans), more than 18 million Italian Americans, and people in other parts of Europe (e. g. Italians in Germany, Italians in France and Italians in the United Kingdom), the American Continent (such as Italian Venezuelans, Italian Canadians, Italian Colombians and Italians in Paraguay, among others), Australasia (Italian Australians and Italian New Zealanders), and to a lesser extent in the Middle East (Italians in the United Arab Emirates). Italians have strongly influenced and contributed to fields like arts and music, science, technology, fashion, cinema, cuisine, restaurants, sports, jurisprudence, banking and business. Italian people are generally known for their attachment to their family and local communities, expressed in the form of either regionalism or municipalism (in Italian, campanilismo, after the Italian word for bell tower (ita. campanile).
Атауы
"Италия" латын атауының этимологиясына қатысты көптеген гипотезалар бар. Олардың бірі – бұл атау грек тілі арқылы оск тілінен алынған, яғни Víteliú ("бұзаулар елі") сөзінен (лат. vitulus – "бұзау", умбр. vitlo – "бұзау"). Грек тарихшысы Дионисий Галикарнасский бұл оқиғаны Италияның аты Итальдан шыққан деген аңызбен бірге айтады, бұл туралы Аристотель мен Фукидид те айтқан. "Италик" латынша термині провинциялық емес, "Италиялық адамды" сипаттау үшін қолданылған. Мысалы, Плиний Үлкені "Italicus es an provincialis?" – "Сіз итальяндық па, әлде провинциалдық па?" деген сұрақ қойған. Итальяндықтардың итальян (сондай-ақ француз және ағылшын) атауының түбірі – Italianus сөзі, ол орта ғасырларда пайда болған және ерте заманда Italicus сөзімен қатар қолданылған. Батыс Рим империясының құлауынан кейін, ол Остготтардың шапқыншылығының нәтижесінде болды, Италия Корольдігі құрылды. Ломбардтардың басып кіруінен кейін "Италия" олардың патшалығының және Киелі Рим империясындағы оның мұрагер патшалығының аты ретінде сақталды.
Тарих
Тарих бойы Италия түбегіндегі демографиялық өзгерістерге, Жерорта теңізінің орталық орнына және ежелгі заманнан бері Италияның аймақтық этникалық әртүрлілігіне байланысты, қазіргі итальяндықтар генетикалық тұрғыдан алуан түрлі. Италиядағы темір дәуірінің тайпалары – этрусктер, ретиандар, камундар, нурагиктер, сикандықтар, элимдер және лигурлер сияқты индоевропалық тілдерде сөйлейтін халықтар, сондай-ақ римдікке дейінгі индоевропалық тілдерде сөйлейтін кельттер (галлдар және лепонтилер) негізінен Солтүстік Италияда, япигилер, бүкіл түбектің итальяндық халықтары (мысалы, латино-фалисктер, оско-умбрилер, сицилдер және венетилер), және Оңтүстік Италиядағы гректердің көп саны ("Магна Греция" деп аталатын). Сицилиялықтар да нормандардың ықпалына ішкі түсті, әсіресе Сицилия Корольдігі кезінде. Италиялықтардың көп бөлігі осы бастапқы элементтерден шыққан және, роман тілдерінде сөйлейтін Оңтүстік Еуропаның қалған бөлігі сияқты, ортақ латын мұрасын және тарихын бөліседі. Иран және Анатолия неолитінің жоғары жиілігімен сипатталатын қола және темір дәуірінің Таяу Шығыс тегі сияқты элементтер де бар, оның ішінде Кавказдан шыққан бірнеше ежелгі іздер бар, Солтүстік Италияға қарағанда Орталық және Оңтүстік Италияда олардың таралуы жоғары. Қоспалары бойынша сицилиялықтар мен Оңтүстік Италиялықтар қазіргі гректерге жақын (тарихи Магна Греция аймағының куәсі), ал Солтүстік Италиялықтар испандар мен Оңтүстік Франциялықтарға жақын.
Тарихқа дейінгі дәуір
Италиялықтар, көптеген еуропалықтар сияқты, негізінен үш түрлі тектің ұрпақтары болып табылады: неолиттік революция кезінде Анатолиядан 9 000 жыл бұрын көшіп келген неолиттік ерте еуропалық егіншілер; және 5 000 жыл бұрын Индоевропалық көші-қондар аясында Украинаның Понтик-Каспий даласынан Еуропаға тараған Ямная далалық малшылары. Италиядағы ең алғашқы қазіргі адамдар Палеолит дәуіріндегі халықтар болған деп есептеледі, олар Италия түбегіне 35-40 мың жыл бұрын келген болуы мүмкін. Италия Мұз дәуіріндегі пана болған деп саналады, одан кейін Палеолиттік адамдар Еуропаны мекендеген. Батыс Азия мен Таяу Шығыстан Еуропаға неолиттік отарлау шамамен 10 000 жыл бұрын басталып, Италияға, сондай-ақ континенттің көп бөлігіне жетті, бірақ демографиялық таралу моделіне сәйкес, оның әсері Еуропа континентінің оңтүстік және шығыс аймақтарында күштірек болды. Ерте қола дәуірінен бастап, Индоевропа тілдерінде сөйлейтін халықтардың Италияға көшіп келуінің алғашқы толқыны Орталық Еуропадан, Белл Бикер мәдениетінің пайда болуымен жүзеге асты. Олардан кейін (б.з.д. 14 ғасырдан бастап) итало-кельттер деп аталатын басқа да халықтар келді, кельттік тілде сөйлейтін Канеграт мәдениеті мен итальян тілінде сөйлейтін Прото Вилланов мәдениеті пайда болды, екеуі де прото-итало кельттік Урнфилд мәдениетінен шыққан. Жақында жүргізілген ДНК зерттеулері Степьмен байланысты тектің Солтүстік Италияға кем дегенде б.з.д. 2000 жылға дейін және Орталық Италияға б.з.д. 1600 жылға дейін келгенін растады, бұл тектің үлесі уақыт өте келе артты. Темір дәуірінде және қола дәуірінің соңында кельт тілінде сөйлейтін Ла Тене және Холштатт мәдениеттері Италияның көп бөлігіне тарады, олармен байланысты археологиялық артефакттар Апулияға дейін оңтүстікке қарай табылған. Итальяндықтар солтүстік-шығыс, оңтүстік және орталық Италияны мекендеді: "Батыс Итальяндықтар" тобы (оның ішінде латиндер) алғашқы толқынды құрады. Олар кремациялау арқылы жерлеу салтын ұстанды және дамыған металлургиялық технологияларға ие болды. Басты тайпалар Лациодағы латиндер мен фалисктер; Калабриядағы оенотриандар мен италийлер; Кампаниядағы аусондықтар, аурунктер және опиктер; сондай-ақ, мүмкін, Венетодағы венетилер мен Сицилиядағы сицилдер. Олардан кейін шығыс итальяндықтар (Оско-Умбриандықтар) тобы келді.
Рим дәуірі мен орта ғасырлар
1920 жылдардың басында пайда болған джаз итальяндықтар арасында ерекше бекініп, фашистік режимнің ксенофобиялық мәдени саясатына қарамастан танымал болды. Бүгінде Италиядағы джаз музыкасының ең маңызды орталықтары – Милан, Рим және Сицилия. Кейін Италия 1970-ші жылдардағы прогрессивті рок қозғалысының алдында болды, PFM және Goblin сияқты топтармен. Италия диско және электрондық музыканың дамуында да маңызды рөл атқарды, Italo disco – футуристикалық дыбысымен және синтезаторлар мен барабан машиналарын кеңінен пайдалануымен белгілі, ол ең алғашқы электрондық би жанрларының бірі және Euro disco-дан бөлек еуропалық дисконың бір түрі болды (кейіннен Eurodance және Nu disco сияқты жанрларға әсер етті). Өзінің музыкасы үшін үш рет «Оскар» сыйлығын жеңіп алған Джорджио Мородер сияқты продюсерлер мен композиторлар EDM (электрондық би музыкасы) дамуына зор үлес қосты. Бүгінде итальяндық поп-музыка жыл сайын Сан-Ремо музыка фестивалінде ұсынылады, ол «Евровидение» ән байқауына және Сполетодағы «Екі әлем фестиваліне» шабыт берді. Поп-дива Мина, классикалық кроссовер орындаушысы Андреа Бочелли, «Грэмми» жүлдесінің иегері Лаура Паузини және еуропалық хит-парадтарда көш бастаған Эрос Рамацотти секілді әншілер халықаралық деңгейде танылды.
Кино
Италиялық киноиндустриясының 1900 жылдардың басында дамуынан бері итальяндық кинорежиссерлер мен актерлер уақытында отандық және халықаралық жетістіктерге қол жеткізіп, әлемдік киноқозғалыстарға әсер етті. Италия киносының тарихы Люмьер ағайындар кино көрсетуді бастағаннан кейін бірнеше ай өткен соң басталды. Алғашқы итальяндық режиссер ретінде 1896 жылы Папа Лев XIII-ті түсірген Люмьер ағайындарының әріптесі Витторио Кальчина есептеледі. 1910 жылдары итальяндық киноиндустриясы қарқынды дамыды. Джованни Пастроне режиссерлік еткен 1914 жылғы «Кабирия» итальяндық эпикалық фильмі ең танымал итальяндық нұсқаусыз фильм болып саналады. Бұл сонымен қатар Ақ үйde көрсетілген тарихтағы алғашқы фильм болды. Еуропадағы ең көне авангардтық киноқозғалысы – итальяндық футуризм 1910 жылдардың соңында пайда болды. 1920 жылдардағы құлдырау кезеңінен кейін, 1930 жылдары дыбыстық киноның пайда болуымен итальяндық киноиндустриясы қайта жанданды. Осы кезеңде танымал болған итальяндық жанр – «Телефони Бьянки», ол сәнді фондық комедиялардан тұратын. «Каллиграфизмо» керісінше, американдық стильдегі «Телефони Бьянки» комедияларынан өзгеше болып, көркемдік, формалистік, күрделілікпен экспрессивті және негізінен қазіргі әдеби материалмен айналысады. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін жаңа дәуір басталды, итальяндық кино кеңінен танылып, 1980 жылдардағы көркемдік құлдырауына дейін экспортталды. Осы кезеңдегі белгілі итальяндық кинорежиссерлерге Витторио Де Сика, Федерико Феллини, Серджо Леоне, Пьер Паоло Пазолини, Лучино Висконти, Микеланджело Антониони, Дуссио Тессари және Роберто Росселлини жатады; олардың кейбіреулері барлық уақыттың ең ұлы және ықпалды кинорежиссерлері ретінде танылады. Фильмдердің арасында «Велосипед ұрысы», «Ла Дольче Вита», «8½», «Жақсы, жаман және келбетсіз» және «Батыста бір кездері» сияқты әлемдік кино қазыналары бар. 1940 жылдардың ортасы мен 1950 жылдардың басында неореалистік фильмдердің гүлдену кезеңі болды, ол соғыстан кейінгі Италияның қиын жағдайын көрсетеді. София Лорен, Джульетта Мазина және Джина Лоллобриджида сияқты актрисалар осы кезеңде халықаралық даңққа ие болды. «Спагетти-вестерн» 1960 жылдардың ортасында танымалдыққа ие болды, шыңы Серджо Леоненің «Доллар трилогиясымен» болды, онда композитор Эннио Морриконеның жұмбақ музыкасы орын алды. 1970 жылдары Марио Бава мен Дарио Ардженто сияқты режиссерлер түсірген эротикалық итальяндық триллерлер немесе «Джалло» бүкіл әлемдегі қорқыныш жанрына әсер етті. Соңғы жылдары Эрманно Олми, Бернардо Бертолуччи, Джузеппе Торнаторе, Габриэль Сальваторес, Роберто Бенини, Маттео Гарроне, Паоло Соррентино және Лука Гуадагнино сияқты режиссерлер итальян киносына сыншылардың жоғары бағасын әкелді. «Алтын арыстан» сыйлығын табыс ететін және 1932 жылдан бері жыл сайын өткізілетін Венеция халықаралық кинофестивалі – әлемдегі ең көне кинофестиваль және Канн мен Берлинмен қатар «Үш үлкеннің» бірі. Бұл ел өзінің беделді «Давид ди Донателло» сыйлығымен де танымал. Италия – ең үздік шетел тіліндегі фильм үшін «Оскар» сыйлығын ең көп алған ел, 14 сыйлық, 3 арнайы сыйлық және 28 номинация жеңіп алды. 2016 жылға қарай итальяндық фильмдер 12 «Алтын пальма» жүлдесін (барлық елдер арасында екінші орында), 11 «Алтын арыстан» және 7 «Алтын аюды» жеңіп алды. «Сақтауға тиіс 100 итальяндық фильм» тізімі 1942 және 1978 жылдар аралығында елдің ұжымдық естелігін өзгерткен 100 фильм туралы мәлімет беру мақсатында жасалды.
Мода және дизайн
Италия сән-өнерінің ұзақ тарихы бар. Милан, Флоренция және Рим – Италияның басты сән астаналары. Global Language Monitor ұйымының 2013 жылғы «Әлемдік сән астаналары рейтингісі» бойынша Рим әлемдік деңгейде алтыншы орынды, ал Милан он екінші орынды иеленді. Ал бұрын, 2009 жылы, Милан Global Language Monitor ұйымы тарапынан «әлемдегі сән астанасы» деп жарияланған болатын. Қазіргі таңда Милан мен Рим жыл сайын Париж, Нью-Йорк, Лондон және Токио сияқты ірі халықаралық орталықтармен бәсекелеседі. Италияның сән индустриясы – елдің маңызды өндіріс салаларының бірі. Көптеген итальяндық тәжірибелі модельерлер Римде орналасқан. Дегенмен, Милан Италияның сән астанасы ретінде танылады, себебі көптеген белгілі дизайнерлер осы қалада жұмыс істейді және итальяндық дизайнерлердің коллекциялары осы жерде ұсынылады. Gucci, Armani, Prada, Versace, Valentino, Dolce & Gabbana, Missoni, Fendi, Moschino, Max Mara, Trussardi, Benetton және Ferragamo сияқты Италияның ірі сән үйлері әлемдегі ең танымал сән брендтерінің қатарында саналады. Bulgari, Luxottica, Buccellati сияқты аксессуарлар мен әшекейлер брендтері Италияда құрылған және әлемдік деңгейде танымал, ал Luxottica – әлемдегі ең ірі көзілдірік компаниясы. Сонымен қатар, Vogue Italia журналы әлемдегі ең беделді сән журналдарының бірі саналады. Жастардың шығармашылық сән таланты да қолдауға ие, мысалы, Триестеде өткізілетін ITS жас дизайнерлер байқауында. Италия дизайн саласында да өте маңызды, атап айтқанда интерьер дизайны, архитектуралық дизайн, өнеркәсіптік дизайн және қала құрылысы салаларында. Елде Gio Ponti және Ettore Sottsass сияқты белгілі жиһаз дизайнерлері өнімдерін жасады, ал Bel Disegno және Linea Italiana сияқты итальян тіркестері жиһаз дизайны терминологиясына енген. Zanussi кір жуғыш машиналарын және тоңазытқыштары, Atrium компаниясының «New Tone» диван жинақтары сияқты итальяндық тұрмыстық техникасы мен жиһаздарының классикалық үлгілері бар. Бүгінде Италия қала құрылысы, өнеркәсіптік дизайн, интерьер дизайны және сән дизайны салаларына әлемдік деңгейде үлкен әсер етеді. Милан Fuori Salone және Salone del Mobile сияқты маңызды дизайн және архитектуралық іс-шаралар мен аландарға да үйінді болған, және Bruno Munari, Lucio Fontana, Enrico Castellani және Piero Manzoni сияқты дизайнерлердің туған жері. Танымал итальяндық модельерлер: Guccio Gucci, Salvatore Ferragamo, Giorgio Armani, Gianni Versace, Valentino, Ottavio Missoni, Nicola Trussardi, Mariuccia Mandelli, Rocco Barocco, Roberto Cavalli, Renato Balestra, Laura Biagiotti, Stefano Gabbana және Domenico Dolce.
Нобель сыйлығы
Жыл Жеңімпаз Саласы Үлесі 1906 Жоссе Кардуччи Әдебиет «Тек терең білімі мен сын тұрғысынан зерттеулері үшін ғана емес, ең бастысы оның поэзиялық шедеврлеріне тән шығармашылық энергиясы, стильдің жаңалығы және лирикалық күшіне құрмет ретінде берілді». 1906 Камилло Голджи Медицина «Жүйке жүйесінің құрылымын зерттегені үшін». 1907 Эрнесто Теодоро Монета Бейбітшілік «Франция мен Италия арасындағы түсіністікті нығайту мақсатындағы баспасөз қызметі мен қоғамдық және жеке кездесулердегі жұмысы үшін». 1909 Гульельмо Маркони Физика «Сымсыз телеграфты дамытуға қосқан үлесі үшін». 1926 Грация Деледда Әдебиет «Оның идеалистік рухта жазылған шығармалары үшін, олар туған аралдағы өмірді көрнектілікпен бейнелейді және адамзаттың жалпы проблемаларын терең сезіммен және сонымен қатар жанына жақындықпен қарастырады». 1934 Луиджи Пиранделло Әдебиет «Драмалық және сахналық өнерді батыл және тапқырлықпен жаңғыртуы үшін». 1938 Энрико Ферми Физика «Нейтронмен сәулелендіру арқылы жаңа радиоактивті элементтердің бар екенін дәлелдегені және баяу нейтрондардың әсерінен туындаған ядролық реакцияларды ашқаны үшін». 1957 Дэниел Бове Медицина «Адам ағзасындағы кейбір заттардың әсерін тежейтін, әсіресе қан тамырлары жүйесі мен қаңқа бұлшық еттеріне әсер ететін синтетикалық қосылыстарды ашқаны үшін». 1959 Сальваторе Квазимодо Әдебиет «Біздің замандағы өмірдің трагедиялық тәжірибесін классикалық күшпен бейнелейтін лирикалық поэзиясы үшін». 1959 Эмилио Джино Сегре Физика «Антипротонды ашқаны үшін». 1963 Джулио Натта Химия «Жоғары полимерлер химиясы мен технологиясы саласындағы жаңалықтары үшін». 1969 Сальваторе Лурия Медицина «Вирустардың көбейіп өсу механизмі мен генетикалық құрылымы туралы жаңалықтары үшін». 1975 Ренато Дульбеко Медицина «Ісік вирустары мен жасушаның генетикалық материалы арасындағы өзара әрекеттесуді ашқаны үшін». 1975 Евгенио Монтале Әдебиет «Өзінің ерекше поэзиясы үшін, ол адамгершілік құндылықтарды өмірге деген көзқарасының белгісімен, үлкен көркемдік сезімталдықпен түсіндірді». 1984 Карло Руббия Физика «Ірі жобаға маңызды үлес қосқаны үшін, ол әлсіз өзара әрекеттесудің таратушылары W және Z бөлшектерін табуға әкелді». 1985 Франко Модильяни Экономика «Қаржы нарықтары мен жинақтауды алғашқы зерттегені үшін». 1986 Рита Леви Монтальчини Медицина «Өсу факторларын ашқаны үшін». 1997 Дарио Фо Әдебиет «Орта ғасырлық шумақтардың дәстүрін жалғастырып, билікті сынап, кембағалдардың қадір-қасиетін қорғағаны үшін». 2002 Риккардо Дьякони Физика «Астрофизикаға қосқан үлесі үшін, бұл ғарыштық рентген сәулелерінің көздерін табуға әкелді». 2007 Марио Капекчи Медицина «Эмбриондық шешек жасушаларын пайдалану арқылы егеуқұйрықтардағы белгілі бір гендерді өзгертудің қағидаларын ашқаны үшін». 2021 Жорджо Паризи Физика «Атомдық деңгейден планеталық масштабқа дейінгі физикалық жүйелердегі тәртіпсіздік пен ауытқулардың өзара әрекеттесуін ашқаны үшін».
Италия диаспорасы
Италиядан тыс итальяндықтардың көші-қоны ғасырлар бойы әртүрлі көші-қон толқындарымен жүзеге асты. Италияның 1861 жылы бірігуінен кейін кең көлемде диаспора қалыптасты, ол 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін жалғасты. Итальяндықтардың бүкіл әлемге жылдам таралуы мен көшіп кетуі Италияның бірігуімен бірге туындаған ішкі экономикалық дағдарыс, отбасылық байланыстар және Италияның төңірегіндегі өнеркәсіптік өркендеу сияқты факторларға байланысты болуы мүмкін. Италия біріккеннен кейін ұлтшылдық емес, жұмыс іздеуге баса назар аударды. Сонымен қатар, ауылдық және ауыл шаруашылығына бағытталған Оңтүстік Италия экономикалық тұрғыдан дамымаған және көбінесе төменгі тапқа жататын шаруалармен қоныстанған. Сомали, Ливия, Эфиопия және Оңтүстік Африка сияқты елдерде 77 400-ге жуық ұрпақтары бар.
Итальян тілінде сөйлейтіндердің географиялық таралуы
Италия азаматтарының көпшілігі елдің ресми тілі – итальян тілінде немесе оның аймақтық түрінде сөйлейді. Дегенмен, олардың көптегені Италияда туған, ұлттық тілден бұрын пайда болған аймақтық немесе азшылық тілдерінде де сөйлейді. Бұл тіл ұлттық деңгейде және Тичино мен Гризон кантондарының аймақтық деңгейінде ресми тіл мәртебесіне ие. Бірақ, Гризон кантонында ол тек шағын азшылық – итальяндық гризондықтардың тілі ретінде қолданылады. Италиядан тыс итальян тілінде сөйлейтін ең ірі қала – Лугано орналасқан Тичино кантоны итальян тілінің басымдығы бар жалғыз аймақ. Итальян тілі Ватикан қаласындағы әкімшілік және ресми құжаттарда да қолданылады. Итальян тілі Монако мен Францияда, әсіресе елдің оңтүстік-шығыс бөлігінде азшылықтың тілі болып саналады. Савойя мен Ниццада 1860 жылға дейін итальян тілі ресми тіл болды, содан кейін екеуі де Турин шарты бойынша Францияға қосылды. Бұл «Ниццалық эмиграцияны» – Ницца италиялықтарының төрттен бірінің Италияға көшіп кетуін және Ниццалық кешірімді тудырды. 1859 жылға дейін итальян тілі Корсиканың ресми тілі болды. Корсикада итальян тілін корсика тілінде сөйлейтін халық түсінеді, ал корсика тілі – итальян тілінің тосқан тіліне ұқсас роман тілі. 1860 жылға дейін Монакода итальян тілі ресми тіл болды, бірақ Турин шартынан кейін француз тілімен алмастырылды. 1934 жылға дейін итальян тілі Мальтаның ресми тілі болды, бірақ британдық отаршылдық әкімшілігі жергілікті халықтың қарсылығына қарамастан оны жойды. Словенияда итальян тілі ресми түрде танылған азшылық тілі. 2002 жылы өткізілген ресми санақ бойынша Словенияда 2258 этникалық италиялық (Истриялық италиялықтар) тұрады, бұл елдің жалпы халқының 0,11% құрайды. Хорватияда итальян тілі ресми азшылық тілі болып табылады, көптеген мектептер мен қоғамдық хабарламалар екі тілде де жарияланады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Истрия-Далмациялық эмиграция салдарынан олардың саны күрт азайды, нәтижесінде 230 000-нан 350 000-ға дейін Истриялық және Далмациялық италиялықтар эмиграцияға кетті. 1492 жылдан 1807 жылға дейін итальян тілі Рагуза Республикасының ресми тілі болды. Бұрын Албания Италия Корольдігіне қосылған кезде (1939-1943 жж.) ресми мәртебеге ие болған. Албанияда итальян тілін білмейтін халық көп, бірақ халықтың жартысынан астамы итальян тілін біледі. Албания үкіметі итальян тілін мектептерде міндетті екінші тілге айналдыруға тырысуда. Италия тілі Албанияда тарихи байланыстары мен Италияға географиялық жақындығы және елде итальян теледидарының таралуына байланысты жақсы танымал және оқытылады. Италияның отарлау кезеңіндегі ықпалына байланысты итальян тілі бұрынғы отарларда әлі де түсінікті. 2000 жылдары бірнеше жүз итальяндық қоныс аударушы Ливияға оралды. Италиялық отарлау кезінде итальян тілі Эритреяның ресми тілі болды. Бүгінде итальян тілі саудада қолданылады және әсіресе егде жастағы адамдар арасында қолданылады, сонымен қатар итальян тіліндегі сөздер елдегі негізгі тілге (тигриня) қарыз сөздер ретінде енгізілген. Эритреяның астанасы Асмарада отарлық кезеңде құрылған бірнеше итальян мектептері әлі де бар. XIX ғасырдың басында Эритрея шетелде итальяндықтардың саны ең көп болған ел болды, ал итальяндық эритреялықтар Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 4000-нан Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде 100 000-ға дейін өсті. Асмарада екі итальян мектебі бар: Асмараның итальян мектебі (Монтессори бөлімі бар итальяндық бастауыш мектеп) және «G. Marconi» Sperimentale Liceo (Италиялық халықаралық жоғары мектеп). Итальян тілі Сомалиге отарлау арқылы енгізілді және отарлық кезеңде әкімшілік пен білім берудің жалғыз ресми тілі болды, бірақ Сомали азаматтық соғысында үкіметтік, білім беру және экономикалық инфрақұрылым жойылғаннан кейін қолданылмай қалды. Итальян тілінде Америка мен Австралияда көптеген иммигранттар мен шетелде тұратын адамдар сөйлейді. Дегенмен, елде итальян тіліндегі медиа нарығы бар. Канадада итальян тілі қытай тілінің түрлері топтастырылмаған кезде екінші ең көп сөйленетін ресми емес тіл. 2016 жылы 375 645 адам итальян тілін өздерінің ана тілі деп атады. Оңтүстік Америкаға итальяндық иммигранттар да осы тілді алып келді. Кейбір деректерге сәйкес, итальян тілі Аргентинада испан тілінен кейін екінші орынды иеленеді, бірақ оның қолданушылар саны, негізінен ескі буын, азайып келеді. Италиялық екі тілді сөйлейтіндерді Бразилияның оңтүстігінде де, оңтүстік-шығысында да кездестіруге болады, бұл елдің жалпы халқының 2,07% құрайды. Венесуэлада итальян тілі испан және португал тілдерінен кейін ең көп сөйленетін тіл, шамамен 200 000 адам сөйлейді. Уругвайда итальян тілін үй тілі ретінде сөйлейтіндер елдің жалпы халқының 1,1% құрайды. Австралияда итальян тілі қытай тілінен кейін екінші ең көп сөйленетін шетел тілі, халықтың 1,4% оны үй тілі ретінде сөйлейді. Италияда жарияланған негізгі итальян тіліндегі газеттер: L'Osservatore Romano (Ватикан қаласы), L'Informazione di San Marino (Сан-Марино), Corriere del Ticino және laRegione Ticino (Швейцария), La Voce del Popolo (Хорватия), Corriere d'Italia (Германия), L'italoeuropeo (Ұлыбритания), Passaparola (Люксембург), America Oggi (Америка Құрама Штаттары), Corriere Canadese және Corriere Italiano (Канада), Il punto d'incontro (Мексика), L'Italia del Popolo (Аргентина), Fanfulla (Бразилия), Gente d'Italia (Уругвай), La Voce d'Italia (Венесуэла), Il Globo (Австралия) және La gazzetta del Sud Africa (Оңтүстік Африка).
Білім
Итальян тілі әлемнің көптеген мектептерінде кеңінен оқытылады, бірақ көбінесе бірінші шетел тілі ретінде емес. XXI ғасырда технология итальян тілінің таралуын одан әрі жеделдетіп, адамдарға өз темпімен және кез келген уақытта тілдерді сөйлеу, оқу және жазуды үйренуге жаңа мүмкіндіктер ұсынып отыр. Мысалы, тегін Duolingo веб-сайты мен қосымшасында 4,94 миллион ағылшын тілді адам итальян тілін үйреніп жатыр. Италия Сыртқы істер министрлігінің мәліметінше, жыл сайын 200 000-нан астам шетелдік студент итальян тілін оқып жатыр; олар әлем бойынша орналасқан 90 итальян мәдениет институтында, шетелдегі 179 итальян мектебінде немесе итальян тілі мәдениет тілі ретінде оқытылатын шетелдік мектептердегі 111 итальян тілі оқытушысы бөлімінде білім алып жатыр. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, итальян тілін үйренетін студенттердің саны бойынша Австралия әлемде бірінші орында тұр. Бұл Австралиядағы итальяндық қауымдастық пен Италия үкіметінің қолдауы, сондай-ақ Австралияның жергілікті үкіметтері жүргізген білім беру реформаларының сәтті нәтижесінің арқасында мүмкін болды.
Тілдердің әсері және олардың туындылары
XIX ғасырдың соңынан XX ғасырдың ортасына дейін мыңдаған итальяндықтар Аргентина, Уругвай, Оңтүстік Бразилия және Венесуэлаға, сондай-ақ Канада мен АҚШ-қа қоныстанды, онда олар физикалық және мәдени жағынан өздерін таныстырды. Кейбір жағдайларда Италияның аймақтық тілдерінің түрлері қолданылған елді мекендер құрылды, және олардың кейбіреулері осы аймақтық тілдерді бүгінгі күнге дейін қолданып келеді. Мысалы, Бразилияның Рио-Гранде-ду-Сул штатында талиан тілі, ал Мексиканың Пуэбла қаласына жақын Чипило қаласында осы тілдің бір түрі қолданылады. Тағы бір мысал – Аргентинада, әсіресе Буэнос-Айресте бір кезде қолданылған итальян-испандық аралас тіл – коколише, сондай-ақ лунфардо.
Франко тілі
Орта ғасырдың соңында Еуропаның көп бөлігінде және Жерорта теңізі аймағында латын тілі негізгі сауда тілі ретінде итальян тілінің түрлерімен (әсіресе тоскан және венеция диалектілері) ығыстырылды. Бұл түрлер Ренессанс дәуірінде Италияның күшінің артуымен және гуманизм мен өнердің дамуымен біріктірілді. Осы кезеңде Италия Еуропаның қалған бөлігінде өнер саласында басымдыққа ие болды. Білімді адамдардың барлығы Италияға саяхаттап, оның тарихи ескерткіштерін және өнер туындыларын көруі қалыпты жағдайға айналды. Сондықтан, олар итальян тілін белгілі бір деңгейде үйренуге міндетті болды. Англияда классикалық латын және грек тілдері алдымен оқытылса, итальян тілі француз тілінен кейін екінші ең көп таралған заманауи тілге айналды, және ол 18-шы ғасырдың соңына дейін сақталды, содан кейін неміс тілімен алмастырылды. Мысалы, Джон Милтон өзінің алғашқы өлеңдерін итальян тілінде жазған. Католик шіркеуінде итальян тілі діни иерархияның көп бөлігіне мәлім және кейбір ресми құжаттарда латын тілінің орнына қолданылады. Итальян тілінен алынған сөздер көптеген тілдерде өнер мен музыка (әсіресе операны қоса алғанда классикалық музыка), дизайн және сән индустриясында, футбол сияқты кейбір спорт түрлерінде және әсіресе тағамдар мен аспаздық терминдерде жиі қолданылады.