Кіріспе

Ашық кодты растрлық графикалық редактор

GNU Image Manipulation Program, көбінесе GIMP (/ɡ//ɪ//m//p/ GHIMP) аббревиатурасымен танымал, бұл кескіндерді өңдеу (ретушьтеу) және кескіндерді түзету, еркін түсіру, әртүрлі кескін файл форматтары арасында түрлендіру және арнайы тапсырмалар үшін қолданылатын тегін және ашық кодты растрлық графикалық редактор. Ол плагиндер арқылы кеңейтіледі және сценарийлер арқылы басқарылады. GIMP сурет салуға арналмаған, бірақ кейбір суретшілер мен авторлар оны осы мақсатта пайдаланған. GIMP GPL 3.0 немесе одан кейінгі нұсқасымен лицензияланады және Linux, macOS және Microsoft Windows жүйелері үшін қолжетімді.

Тарих

1995 жылы Спенсер Кимболл мен Питер Мэттис GIMP-ті – бастапқыда «Жалпы бейнелерді өңдеу бағдарламасы» деп аталған – Берклидегі Калифорния университетінің Эксперименттік есептеу орталығы үшін семестрлік жоба ретінде әзірлеуді бастады. Акронним алдымен жасалды, 1994 жылғы «Pulp Fiction» фильміндегі «gimp» сахнасына сілтеме жасай отырып, IMP-ге G әрпі қосылды. 1996 жылы GIMP-тің (0.54) алғашқы ресми жариялануы болды. Редактор тез қабылданып, үлескерлер қауымдастығы құрылды. Қауым оқулықтар мен көркем туындыларды жасап, жақсы жұмыс ағыны мен техникаларын бөлісе бастады. Келесі жылы Кимболл мен Мэттис Ричард Столлманмен, GNU жобасының өкілімен, ол Беркли университетіне келген кезде кездесіп, бағдарлама атауындағы «General» сөзін GNU-ға (Столлман құраған операциялық жүйенің атауы) өзгертуге рұқсат сұрады, және Столлман келісті. Содан кейін бағдарлама GNU бағдарламалық қамтамасыз ету жинағының бір бөлігіне айналды. Алғашқы нұсқа Unix жүйелерін, мысалы Linux, SGI IRIX және HP UX-ты қолдады. Содан бері GIMP басқа операциялық жүйелерге де портталды, соның ішінде Microsoft Windows-қа (1997, GIMP 1.1).

Соңғы нұсқаларда (GIMP 2.9 құрастырылымынан бастап) GIMP және басқа бейне өңдеу бағдарламалары көп жылдар бойы қолданған Lanczos кескін масштабтау алгоритмін алып тастау, оның орнына Николас Робидук әзірлеген жаңа NoHalo және LoHalo алгоритмдерін дамыту GIMP пайдаланушылары арасында пікір қақтығысын тудырды. Кейбір пайдаланушылар бұл өзгерісті қолдады, ал басқалары наразылық білдірді, себебі кейбір кескін масштабтау сценарийлерінде нәтижелер әр түрлі болды. Сондықтан кейбір пайдаланушылар Lanczos қолдауы бар соңғы құрастырма болып табылатын GIMP-тің ескі 2.8 нұсқасын пайдалануды жалғастырды, ал аздағандары бағдарламаны пайдаланудан толығымен бас тартты. Бүгінгі күнге дейін көптеген пайдаланушылар GIMP-тің болашақ нұсқасында Lanczos алгоритмін кескіннің қайта үлгіленуі үшін опция ретінде қайта қосуды үміттенеді.

Талисман

GIMP-тің талисманы Вилбер деп аталады және ол 1997 жылдың 25 қыркүйегінде Туомас Куосманен (Tigert) GIMP бағдарламасында жасаған. Вилбер басқа GIMP әзірлеушілерінен қосымша керек-жарақтар алды, оларды GIMP бастапқы кодында /docs/Wilber Construction Kit ретінде қамтылған Wilber Construction Kit жинағынан табуға болады. xcf. gz.

Даму

GIMP негізінен еріктілер тарапынан GNU және GNOME жобаларымен байланысты, тегін және ашық бастапқы кодты бағдарламалық жоба ретінде әзірленеді. Даму Git ашық бастапқы кодтық репозиторийінде, ашық пошта тізімдерінде және GIMPNET IRC желісіндегі ашық чат-арналарда жүзеге асырылады. Жаңа мүмкіндіктер жеке бастапқы код тармақтарында сақталады және GIMP командасы олардың қолданыстағы функцияларға зиян келтірмейтініне көз жеткізгеннен кейін негізгі (немесе даму) тармағына біріктіріледі. 2006-2009 жылдар аралығында тоғыз GSoC жобасы сәтті деп танылды, сондай-ақ JPEG 2000 плагині (2009 жылдың ортасында 2.8 және master нұсқаларында). GSoC жобаларының бірнешеуі 2008 жылы аяқталды, бірақ 2009-2014 жылдары 2.8.xx және 2.10.x нұсқалары үшін тұрақты GIMP нұсқасына енгізілді. Кейбіреулеріне негізгі код тармағына қосымша код жұмысы қажет болды. Екінші қоғамдық даму нұсқасы 2.9.4 болды, бұл алғашқы 2.9.2 қоғамдық нұсқасынан кейін көптеген терең жақсартуларды қамтыды. Үшінші қоғамдық 2.9 даму нұсқасы 2.9.6 нұсқасы. Жаңа мүмкіндіктердің бірі – XCF файлының 4 ГБ өлшем шегін жою. Қазіргі AMD Ryzen және Intel Xeon процессорларында параллель өңдеуді жақсарту үшін қолдау көрсетілетін жіптердің санын 64-ке дейін арттыру да маңызды жаңалық. 2.9.8 нұсқасы көптеген қателерді түзетулерді және градиенттер мен клиптерді жақсартуды қамтыды. 2.10.0 нұсқасының даму мақсаты – қателерді жоюдан асып, өнімділікті арттыру және оңтайландыру болды. MacOS Beta нұсқасы 2.10.4 нұсқасымен қолжетімді. Жол картасындағы келесі тұрақты нұсқа – GTK3 порты бар 3.0 нұсқасы. 2.99 сериясы 3.0 нұсқасына даму кезеңі болып табылады. GIMP-тің жетекші әзірлеушісі және күтушісі Жехан Пейджес GIMP 3.0 нұсқасының шығарылымы 2024 жылдың мамыр айына жоспарланғанын және келесі Libre Graphics Meeting конференциясында жариялануы күтілетінін мәлімдеді. GIMP әзірлеушілері жыл сайынғы Libre Graphics Meeting шарасында кездеседі. OpenUsability-ден интерактивті дизайнерлер де GIMP-ке үлес қосты.

Тарату

GIMP-тің қазіргі нұсқасы көптеген операциялық жүйелермен, оның ішінде Linux, macOS және Windows-пен үйлесімді. Fedora Linux және Debian сияқты көптеген Linux дистрибутивтері GIMP-ті өздерінің жұмыс үстелі операциялық жүйелерінің құрамына қосады. GIMP 2013 жылы SourceForge-ты қолдануды тоқтатқаннан кейін өз жүктемелерін ұсына бастады. Кейіннен бұл сайт GIMP-тің қолданыстан шыққан тіркелгісін қайтарып алып, Windows үшін жарнамалық мазмұнмен толық нұсқаларын ұсынды. 2022 жылы GIMP Windows үшін Microsoft Store дүкенінде қолжетімді болды.

Кәсіби сараптамалар

Lifewire GIMP-ті 2019 жылдың наурызында жағымды бағалап, «Photoshop-ты ешқашан көрмегендер үшін GIMP – бұл өте қуатты кескін өңдеу бағдарламасы», ал «егер сіз оны үйренуге біраз уақыт жұмсауға дайын болсаңыз, ол өте жақсы графикалық құрал бола алады» деп жазды. GIMP-тің кәсіби ортада қолдануға жарамдылығы үнемі тексеріледі; ол көбінесе Adobe Photoshop-тың мүмкін алмастырылуы ретінде салыстырылады және ұсынылады. GIMP 2.6 бағдарламасы әзірлеуші Тимоти Кортнидің тәуелсіз бейне ойыны Lucas the Game-дегі суреттердің басым бөлігін жасау үшін қолданылды. Кортни Lucas the Game ойынын 2014 жылдың басында әзірлеуді бастады, ал бейне ойын 2015 жылдың шілдесінде PC және Mac үшін жарық көрді. Кортни GIMP-тің үлкен кәсіби жобаларға, мысалы, бейне ойындарға толыққанды қабілетті қуатты құрал екенін түсіндірді. GIMP 2.8-де енгізілген бір терезе режимі 2012 жылы Ars Technica-дан Райан Пол тарапынан қарастырылды, ол пайдаланушы тәжірибесін «тиімдірек және көбірек реттелген» деп атап өтті. Майкл Бернс 2014 жылы Macworld үшін жазған мақаласында GIMP 2.8.10-ның бір терезелі интерфейсін «үлкен жетістік» деп сипаттады. 2013 жылдың қазанында ExtremeTech үшін GIMP-ті шолып жазған Дэвид Кардинал GIMP-тің пайдалануға қиын және мүмкіндіктері жеткіліксіз деген беделінің «соңғы бірнеше жылда күрт өзгергенін» және ол енді «Photoshop-қа кемсіз балама емес» екенін атап өтті. Ол GIMP-тің сценарийлеу мүмкіндіктерін оның күшті жақтарының бірі деп сипаттады, сонымен қатар GIMP-те Мәтін, 3D командалар, Түзету қабаттары және Тарих сияқты Photoshop мүмкіндіктерінің кейбіреулері нашаррақ немесе жоқ екенін атап өтті. Кардинал GIMP-пен қолданылатын шикі кескіндер үшін UFRaw түрлендіргішін жағымды бағалап, оның осы кеңейтілген мүмкіндіктерді қалай пайдалану керектігін білу үшін әлі де «біраз шыдамдылық қажет екенін» атап өтті. Кардинал GIMP-тің Photoshop-тағыдай жақсы дамыған құжаттамасы мен анықтамалық жүйесі болмаса да, «көшіруге жеңіл» екенін айтты және ол «Photoshop-тың барлық мүмкіндіктері қажет емес, бюджеті шектеулі кез келген адам үшін Photoshop-қа лайықты баламаға айналды» деген қорытынды жасады. Пайдаланушы интерфейсі «пайдалануға қиын» деп сынға ұшырады.

Ерекшеліктері

Суреттерді өңдеуге арналған құралдар құралдар жинағы, мәзірлер және әңгіме терезелері арқылы қолжетімді. Оларға сүзгілер мен қылқаламдар, сондай-ақ түрлендіру, таңдау, қабаттар және маска құралдары кіреді. GIMP жасаушылары оның Photoshop сияқты мүмкіндіктерге ие екенін немесе кем дегенде сондай болуға тырысатынын, бірақ пайдаланушы интерфейсі басқаша екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, 2024 жылғы және 2.10 нұсқасы бойынша, GIMP пен Photoshop және Serif Affinity Photo сияқты негізгі коммерциялық бағдарламалық қамтамасы арасындағы маңызды айырмашылық – GIMP-тегі өңдеу операцияларының көпшілігі негізгі коммерциялық бағдарламалық қамтамасынан айырмашылығы, деструктивті емес өңдеулер ретінде орындалмайды.

Түсі

Түстерді таңдаудың бірнеше тәсілі бар, оның ішінде палитралар, түс таңдағыштар және кенептегі түсті таңдау үшін пипетка құралын пайдалану. Кіріктірілген түс таңдағыштар RGB/HSV/LAB/LCH таңдағыштары немесе шкалалары, су түсі таңдағышы, CMYK таңдағышы және түс шеңбері таңдағышын қамтиды. Түстерді HTML түстерін таңдауда қолданылатын он алтылық түс кодтарын пайдалану арқылы да таңдауға болады. GIMP индекстелген түстер мен RGB түс кеңістіктерін қолдайды; басқа түс кеңістіктері ыдырату арқылы қолданылады, онда жаңа түс кеңістігінің әрбір каналы қара-ақ кескінді құрайды. CMYK, LAB және HSV (түс, қанықтық, жарықтық) осылай қолдау табады. Түстерді үйлестіруге Blend құралын пайдалану арқылы, кескін бетіне градиент қолдану арқылы және GIMP-тің түс режимдерін пайдалану арқылы қол жеткізуге болады. Градиенттер сондай-ақ щетка құралы сияқты құралдарға енгізілген, пайдаланушы осылай бояғанда түс біртіндеп өзгереді. GIMP-пен бірге бірнеше стандартты градиенттер бар; пайдаланушы ұсынылған құралдармен өз градиенттерін де жасай алады. Градиент плагиндері де қол жетімді.

Таңдаулар мен жолдар

GIMP таңдау құралдары тікбұрышты және дөңгелек таңдау құралдарын, еркін таңдау құралдарын және тұманды таңдау құралдарын (кейде «сиқырлы таяқ» деп те аталады) қамтиды. Күрделірек таңдау құралдарына түстердің біріккен аймақтарын таңдауға арналған түс бойынша таңдау құралы және жоғары контрастты түстердің арасында жартылай автоматты түрде таңдау жасайтын «қайшы» таңдау құралы кіреді. GIMP сонымен қатар пайдаланушыға таңдаудың аумағын бояу үшін қылқаламды пайдалануға мүмкіндік беретін жылдам маска режимін қолдайды. Бұл көрінетіндей, қызыл түсті қабат қосылып немесе алынып тасталып жатқан сияқты болады. Алдыңғы жобаны таңдау құралы – қарапайым интерактивті нысанды бөліп алу (SIOX) әдісінің іске асырылуы, ол алдыңғы жобадағы нысандарды, мысалы, адамды немесе ағашты бөліп алу үшін қолданылады. «Жолдар» құралы пайдаланушыға векторларды (Безиер қисықтары деп те аталады) жасауға мүмкіндік береді. Пайдаланушылар жолдарды күрделі таңдауларды жасау үшін, соның ішінде табиғи қисықтарды жасау үшін пайдалана алады. Олар жолдарды қылқаламмен, үлгілермен немесе әртүрлі сызық стилімен бояуға (немесе «сызуға») болады. Пайдаланушылар жолдарды қайта пайдалану үшін атап, сақтай алады.

Қабаттар, қабат маскалары және арналар

GIMP-те өңделіп жатқан сурет көптеген қабаттардан тұратын үймеден құралуы мүмкін. Пайдаланушы нұсқаулығында «GIMP суретін көрудің ең оңай жолы – мөлдір пленкалардың үймесі ретінде қарастыру» делінген, мұнда GIMP терминологиясында әрбір деңгей (мөлдір пленкаға ұқсас) қабат деп аталады. Суреттегі әрбір қабат бірнеше арнадан тұрады. RGB суретінде әдетте 3 немесе 4 арна болады, олардың әрқайсысы қызыл, жасыл және көк арнадан тұрады. Түсті субқабаттар аздап ерекшеленетін сұр кескіндер сияқты көрінеді, бірақ біріктірілгенде толыққанды суретті құрайды. Қабаттың құрамында болуы мүмкін төртінші арна – альфа арнасы (немесе қабат маскасы). Бұл арна суреттің толық немесе бір бөлігінің толығымен көрінуін, жартылай көрінуін немесе мүлдем көрінбеуін анықтайтын мөлдірлік деңгейін өлшейді. Әрбір қабаттың қабат режимі болады, оны суреттегі түстерді өзгерту үшін орнатуға болады. Мәтін құралын пайдаланып мәтіндік қабаттар жасауға болады, бұл пайдаланушыға сурет үстіне жазуға мүмкіндік береді. Мәтіндік қабаттарды түрлендіруге болады, мысалы, оларды контурға немесе таңдауға айналдыруға болады.

Автоматтандыру, скрипттер мен плагиндер

GIMP-де шамамен 150 стандартты эффект және сүзгі бар, оның ішінде Drop Shadow, Blur, Motion Blur және Noise. GIMP операцияларын скрипт тілдерімен автоматтандыруға болады. Script Fu – GIMP-ке кіріктірілген TinyScheme интерпретаторы арқылы іске асырылатын Scheme тіліне негіделген тіл. GIMP-ті GIMP-ке сыртқы интерпретаторларды пайдалана отырып, Perl, Python (Python Fu) немесе Tcl тілдерінде де скрипттеуге болады. Жаңа мүмкіндіктерді GIMP бағдарламалық кодын (GIMP ядросын) өзгерту арқылы ғана емес, сонымен қатар плагиндерді жасау арқылы да қосуға болады. Бұл GIMP негізгі бағдарламасымен орындалатын және басқарылатын сыртқы бағдарламалар. MathMap – C тілінде жазылған плагиннің мысалы. Суреттерді кескіндеу және бұрыштау үшін бірнеше әдістер қолдау көрсетіледі, оның ішінде бұрыштау және кескіндеу құралдары. Unsharp Mask құралы суретті таңдаулы түрде кескіндеу үшін қолданылады – ол суреттің жеткілікті егжей-тегжейлі бөліктерін ғана кескіндейді. Unsharp Mask құралы фотосуреттер үшін әдеттегі кескіндеу сүзгісіне қарағанда нақтырақ нәтиже береді деп саналады. Selective Gaussian Blur құралы ұқсас жұмыс істейді, бірақ ол суреттегі аз ғана егжей-тегжейлі бөліктерді бұрыштайды. GIMP ML – 15 сүзгісі бар машиналық оқытуға арналған кеңейтім.

GEGL

Generic Graphics Library (GEGL) GIMP-тің 2.6 нұсқасында GIMP құрамына енгізілді. Бұл алғашқы нұсқа GEGL мүмкіндіктерінің барлығын толыққанды пайдаланбайды; 2.6 нұсқасынан бастап GIMP GEGL-ді жоғары биттік тереңдіктегі түс операцияларын орындау үшін қолдана алады; осының арқасында түс операциялары кезінде ақпараттың жоғалуы азаяды. GEGL толық интеграцияланғанда GIMP жоғары биттік тереңдікке ие болады және бұзбайтын жұмыс ағыны жақсарады. GIMP 2.8.xx тек 8 биттік түстерді қолдайды, бұл цифрлық камералар шығаратын түстерге (мысалы, 12 бит немесе одан да жоғары) қарағанда әлдеқайда төмен. Жоғары биттік тереңдікке толық қолдау GIMP 2.10 нұсқасына қосылды. OpenCL кейбір операцияларды аппараттық үдетуге мүмкіндік береді.

CTX

CTX — GIMP 3.0-дағы векторлық графиканы растрлеуге арналған жаңа құрал. Түзу сызықтар мен шеңберлер сияқты қарапайым нысандарды векторлық нысандарға дейін азайтуға болады.

Файл пішімдері

GIMP көптеген файл пішімдерін импорттау және экспорттауды қолдайды. GIMP-тің түпкілікті форматы XCF, сурет туралы GIMP сақтай алатын барлық ақпаратты сақтау үшін жасалған; XCF, GIMP-тің авторы болған eXperimental Computing Facility-дің атымен аталған. Плагиндер арқылы импорттау және экспорттау мүмкіндіктерін қосымша файл пішімдеріне кеңейтуге болады. XCF файл мөлшері 2.9.6 нұсқасынан және жаңа тұрақты 2.10.x ағашынан бастап 4 ГБ-тан асады. Файл пішімдері Импорттау және экспорттау GIMP BMP, JPEG, PNG, GIF, TIFF және HEIF сияқты кескін форматтарын, сондай-ақ Autodesk flic анимациялары, Corel PaintShop Pro кескіндері және Adobe Photoshop құжаттары сияқты бірнеше басқа қолданбалардың файл форматтарын импорттау және экспорттауды қолдайды. Оқу/жазу қолдауы бар басқа форматтарға PostScript құжаттары, X битмап кескіндері, xwd және Zsoft PCX жатады. GIMP сонымен қатар SVG файлдардан жол туралы ақпаратты оқиды және жазады, ал ICO Windows белгіше файлдарын оқиды/жазады. Тек импорттау GIMP Adobe PDF құжаттарын және көптеген цифрлық камералар қолданатын шикі кескін форматтарын импорттай алады, бірақ оларды сақтай алмайды. Ашық кодты плагин UFRaw (немесе қауымдық қолдаумен жасалған nUFRAW нұсқасы) толық RAW үйлесімділігін қосады және жаңа камера модельдері үшін Adobe UFRaw қолдауынан гөрі жылдам жаңартылғаны үшін бірнеше рет аталып өтті. Тек экспорттау GIMP MNG қабатты кескін файлдарын (тек Linux нұсқасы) және HTML (түсті ұяшықтармен кесте түрінде), C бастапқы код файлдарын (массив ретінде) және ASCII суреттерін (суреттерді құрайтын әріптер мен тыныш белгілерді пайдаланып кескіндерді бейнелеу үшін плагин арқылы) экспорттай алады, бірақ оларды оқи алмайды.

Форк және туындылар

GIMP-тің тегін және ашық кодты болуына байланысты, оның жасаушыларының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін компьютерлік бағдарламаның бірнеше түйіндемелері, нұсқалары мен туындылары жасалды. GIMP платформалық тәуелсіз болса да, GIMP-тің нұсқалары солай болмауы мүмкін. Бұл нұсқалар GIMP сайтында жарияланбайды және оларға сілтемелер де жоқ. GIMP сайты Windows немесе Unix сияқты операциялық жүйелерге арналған GIMP жинақтарын да ұсынбайды, бірақ Windows жинағына сілтеме берілген.

Шеңберлер

CinePaint: Бұрынғы Film Gimp, GIMP 1.0.4 нұсқасының бұрылысы, көркем фильмдерді кадр бойынша ретуштал үшін қолданылады. CinePaint арнаға 32 битке дейінгі IEEE қозғалатын нүктелік түс тереңдігін, сондай-ақ түс басқару және HDR-ді қолдайды. CinePaint негізінен жоғары сапалы бейне форматтарын қолдауының арқасында киноиндустриясында қолданылады. BSD, Linux және macOS үшін қолжетімді. GIMP classic: GIMP v2.6.8 бастапқы кодына жасалған түзету, GIMP v2.4-тен v2.6-ға дейінгі пайдаланушы интерфейсіне енгізілген өзгерістерді кері қайтару үшін құрылды. Ubuntu үшін GIMP classic нұсқасы қолжетімді. 2011 жылдың наурызынан бастап GIMP v2.7 эксперименталды нұсқасына түзетулерді жүктеуге болады. GIMP Portable: Microsoft Windows XP немесе одан кейінгі нұсқаларында компьютерлер арасындағы қылқаламдар мен параметрлерді сақтайтын GIMP-тің портативті нұсқасы. GIMPshop: Adobe Photoshop-ты біршама қайта жасауға бағытталған туынды. GIMPshop-тың дамуы 2006 жылы тоқтатылды және әзірлеуші Скотт Мошелламен байланысы жоқ тарап "GIMPshop" доменін тіркегеннен кейін, веб-сайтты Мошеллаға тиесілі деп көрсетіп, жарнамадан түскен табысты алған, бірақ оны Мошеллаға бермеген. GimPhoto: GimPhoto, GIMPshop-тың Photoshop интерфейсі дәстүрін ұстанады. GimPad құралымен қосымша өзгерістер енгізуге болады. GimPhoto Linux және Windows үшін 24.1 нұсқасында (GIMP v2.4.3 негізінде) және macOS үшін 26.1 нұсқасында (GIMP v2.6.8 негізінде) қолжетімді. Windows 7, 8.1 және 10; macOS 10.6+; Ubuntu 14 және Fedora үшін орнатушылар, сондай-ақ бастапқы код қоса берілген. Бұл жобада бір ғана әзірлеуші жұмыс істейді, сондықтан Gimp 2.8.x немесе 2.9.x негізінде жылдам жаңартулар мен жаңа нұсқалар жоспарланбаған. McGimp: macOS үшін GIMP-ті тікелей осы платформада іске қосуға бағытталған тәуелсіз порт, сондай-ақ фотосуреттерді оңтайландыруға арналған бірнеше плагиндерді біріктіреді. Seashore: macOS үшін қолдануға оңай келетін сурет өңдеу қосымшасы.

Ұзартулар

GIMP-тің мүмкіндіктерін плагиндер арқылы кеңейтуге болады. Ерекшелері: GIMP ML, машиналық оқыту негізінде кескінді жақсартуды қамтамасыз етеді. GIMP ML-ді Python 3-пен дамыту келесі мақсат. GIMP Animation Package (GAP) – анимация жасауға арналған ресми плагин. GAP анимацияларды GIF және AVI сияқты бірнеше форматта сақтай алады. Resynthesizer – мазмұнға қарай толтыру мүмкіндігін ұсынады. Бұл Пол Харрисонның докторлық диссертациясының бастапқы бөлігі, қазір Ллойд Коннекер қолдап күтеді. G'MIC – кескінді сүзгілер мен эффекттерді қосады.