Кіріспе

Американдық фармацевт, Одақ әскерінің офицері, кәсіпкер, меценат Эли Лилли (8 шілде 1838 – 6 маусым 1898) – американдық солдат, фармацевт, химик және «Eli Lilly and Company» фармацевтикалық корпорациясын құрған кәсіпкер. Лилли Америка Азамат соғысы кезінде Одақ армиясына қатысып, 18-ші тәуелсіз батареяда қызмет ету үшін Индиана жеңіл артиллериясына еріктілер ротасын жинады. Кейін ол майор, содан кейін полковник болып тағайындалды және 9-шы Индиана кавалерия полкіне қолбасшылық етті. Лилли 1864 жылдың қыркүйегінде тұтқынға алынып, 1865 жылдың қаңтарына дейін соғыс тұтқыны ретінде ұсталды. Соғыстан кейін ол Миссисипиде плантация ашуға тырысты, бірақ ол сәтсіз аяқталып, бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін ол фармацевтикалық қызметіне оралды. Лилли қайтадан үйленді және 1876 жылы Индианаполисте өз бизнесін ашуға дейін Индиана және Иллинойс штаттарындағы бірнеше дәріханаларда серіктестермен жұмыс істеді. Лиллидің компаниясы дәрі-дәрмектер өндіріп, оларды аптекаларға көтерме сауда арқылы сатты. Лиллидің фармацевтикалық фирмасы табысты болды және ол дәрі-дәрмек өндірісінде көптеген жетістіктерге қол жеткізгеннен кейін тез арада байыды. Оның ертегі жетістіктерінің екеуі – дәрілерді құрау үшін желатин капсулаларын жасау және жеміс хош иістерін әзірлеу болды. «Eli Lilly and Company» компаниясы өз түріндегі алғашқы фармацевтикалық фирмалардың бірі болды, ол арнайы зерттеу бөлімін құрды және көптеген сапаны қамтамасыз ету шараларын енгізді. Лилли өзінің байлығын пайдаланып, көптеген қайырымдылық жобаларына қатысты. 1890 жылдары ол компанияның басқаруын ұлы Жосия К. Лилли ағасына тапсырды, бұл оған қайырымдылық ұйымдарымен және қоғамдық дамумен айналысуға көбірек уақыт берді. Полковник Лилли Индианаполис сауда палатасының алдашысы болған Коммерциялық клубты құруға көмектесті және Индиананың Қайырымдылық Ұйымдар қоғамының бөлімшесінің негізгі демеушісі болды. Ол жеке қаржымен Индианаполистегі балалар ауруханасын, «Элеонора» ауруханасын (1909 жылы жабылды) құрды. Лилли 1898 жылы қатерлі ісіктен қайтыс болғанға дейін көптеген басқа ұйымдармен де белсенді түрде айналысты. Полковник Лилли фармацевтикалық өнеркәсіпті мемлекеттік реттеуді жақтады және оның көптеген ұсыныстары 1906 жылы заңға айналдырылып, Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасының құрылуына әкелді. Ол сондай-ақ рецепттер беру тұжырымының дамуына үлес қосты және тәуелділік тудыратын немесе қауіпті дәрілерді тек дәрігерге қарағаннан кейін ғана беруді қалыптастыруға көмектесті. Ол құрған компания қазірде әлемдегі ең ірі және ықпалды фармацевтикалық корпорациялардың біріне және Индиана штатындағы ең ірі корпорацияға айналды. Компанияның байлығын пайдаланып, оның ұлы Дж.К. және немерелері Иле кіші және Жосия кіші (Джо) 1937 жылы Лилли қорын құрды. Ол әлемдегі ең ірі қайырымдылық ұйымдарының бірі болып қала береді және Лиллидің меценаттық мұрасын жалғастырады.

Түпбасқасы және ерте өмір

Эли Лилли, Густав пен Эстер (Кирби) Лиллидің ұлы, 1838 жылдың 8 шілдесінде Мэриленд штатының Балтимор қаласында дүниеге келді. Оның отбасының тамыры швед халқына жетеді, ал оның арғы ата-аналары 1789 жылы Мэрилендке көшіп келгенге дейін Францияның солтүстік аймақтарында тұрған. Он бір баланың ағасы болған Эли әлі нәресте кезінде отбасы Кентукки штатына көшіп, соңында Галлатин округындағы Варшава маңындағы фермаға қоныстанды. 1852 жылы отбасы Индиана штатының Гринкастл қаласына көшіп келді, онда Лиллидің ата-анасы оны Индиана Асбери университетіне (кейін ДеПау университеті деп аталды) оқуға берді. Эли 1852 жылдан 1854 жылға дейін оқыды. Ол сонымен қатар жергілікті баспаханада баспагердің шәкірті ретінде жұмыс істеді. Лилли діншіл отбасында өсті, оның отбасы спирттік ішімдікке тыйым салушы және құлдыққа қарсы болды; олардың сенімдері Индианаға көшудің бір себебі болды. Лилли Лоренспен төрт жылдық оқудан өтіп, химик және фармацевт мамандығын алды. Химиялық заттарды қалай араластыруды үйретуден бөлек, Лоренс Лиллиге қаржыны қалай басқаруға және бизнес жүргізуге үйретті. 1858 жылы шәкірттігінен біліктілік куәлігін алғаннан кейін, Лилли Лафайеттегі «Израиль Спенсер және Ұлдары» көтерме және бөлшек сауда дәріханасында жұмыс істеу үшін «Жақсы самариялықтан» кетіп, содан кейін Индианаполиске «Перкинс және Куонс» дәріханасында жұмыс істеуге көшті. Лилли 1860 жылы Гринкастлге қайтып, Джером Алленнің дәріханасында жұмыс істеді. Ол 1861 жылдың қаңтарында қалада өз дәріханасын ашты және 1861 жылдың 31 қаңтарында Гринкастл саудагерінің қызы Эмили Леменге үйленді.

Америка Азаматтық соғысы

1861 жылы, АҚШ Азамат соғысы басталғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Лилли Одақ армиясына қосылып, 24 шілдеде 21-ші Индиана жаяу әскер полкіне қатысты. Лилли 1861 жылдың 29 шілдесінде екінші лейтенант болып тағайындалды. 3 тамызда 21-ші полк Балтиморға жетті және бірнеше ай онда тұрды. Лилли 1861 жылдың желтоқсанында лауазымынан кетіп, Индианаға артиллерия бөлімін құру үшін оралды. 1862 жылдың басында Лилли сыныптастары, достары, жергілікті саудагерлер мен шаруалар арасынан өз бөліміне еріктілерді белсенді түрде іздеді. Ол Индианаполис маңында "Индиананың үздік батареясын" құруға уәде берген жарнамалық плакаттарды жасап, таратып берді. Қызметі үшін ол подполковник шеніне көтеріліп, 1865 жылдың 25 тамызында 9-шы Индиана атты әскерімен қызметтен босатылды. Кейін Лилли үлкен атлас сатып алып, Азамат соғысы кезіндегі өзінің жолын, сондай-ақ қатысқан шайқастар мен ұрыстардың орнын белгіледі. Ол соғыс туралы әңгімелер айтқанда атласты жиі пайдаланды. Полковник атағы оның өмірінің соңына дейін сақталды, ал достары мен туыстары оны лақап есім ретінде қолданды. 1893 жылы Лилли Ұлы Республика Армиясының төрағасы болды, бұл Одақ Азамат соғысының ардагерлерінің бауырластығы еді. Өкілеттігі кезінде ол Лиллидің батареясын қоса, ондаған мыңдаған Одақ армиясының ардагерлерін Индианаполисте жинап, үлкен шеру ұйымдастырды. Көшіп келгеннен кейін көп ұзамай, отбасының барлығы масадан жұққан ауруға шалдықты, бұл сол кездегі аймақта кең таралған, мүмкін, құртан ауруы еді. Басқалары жазылса да, Эмили 1866 жылдың 20 тамызында екінші ұлын күтіп жүргенде, сегіз айлық жүктілікте қайтыс болды. Бұл оқиға Лиллиді қатты күйретті, ол отбасына: "Мен сізге оның қаншалықты қорқынышты екенін айта алмаймын, бұл қатты, қатты шындық, Эмили шын мәнінде қайтыс болды" деп жазды. Лилли плантацияны тастап, Индианаға оралды. Плантация тозығына жетті және құрғақшылық мақта өнімінің сәтсіздігіне әкелді. Лиллидің серіктесі құрғақшылық салдарынан плантацияны сақтап тұра алмады және кәсіпорнының қалған ақшасымен бірге із-түзсіз жоғалды. Лилли 1868 жылы банкротқа ұшырауға мәжбүр болды. 1867 жылы Лилли Harrison Daily and Company компаниясында жұмыс істеді, бұл көтерме саудамен айналысатын дәрі-дәрмек фирмасы еді. 1869 жылы ол жаңа бизнес ашу үшін Иллинойсқа көшіп бармас бұрын, тағы бір дәрі-дәрмек көтерме сауда компаниясы Паттерсон, Мур және Талбот үшін жұмыс істеді. Мария 1932 жылы қайтыс болды. Иллинойстағы бизнес табысты болғанымен, Лиллиге ақша жинауға мүмкіндік берді, бірақ ол дәріхананы басқарудан гөрі дәрі-дәрмек өндіруге көбірек қызығушылық танытты. Лилли өзінің жеке дәрі-дәрмек көтерме сауда компаниясын құру жоспарын жасады. Лилли 1873 жылы Бинфордпен серіктестігін тоқтатып, Индианаполиске оралды, онда 1874 жылдың 1 қаңтарында Джон Ф. Джонстонмен бірге "Джонстон және Лилли" деп аталатын дәрі-дәрмек өндіру кәсіпорнын ашты. Үш жылдан кейін, 1876 жылдың 27 наурызында Лилли серіктестікті бұзды. Оның үлесі шамамен 400 долларлық тауарлардан (бірнеше жабдықтар мен бірнеше галлон араласпаған химиялық заттардан) және шамамен 1000 доллар ақшадан тұрды. Лиллидің өндіріс кәсіпорны 1400 долларлық жұмыс капиталымен (2020 жылғы шамамен) және үш қызметкермен басталды: Альберт Холл (бас қосымша), Каролина Крюгер (бөтелкелеуші және өнімді аяқтаушы) және Лиллидің он төрт жасар ұлы Джозиа, әкесімен шәкірт ретінде жұмыс істеу үшін мектепті тастаған. Лилли өнімдері сапалылығымен танылып, қалада танымал болды. 1876 жылдың соңында, бизнестің алғашқы жылында сату 4470 долларды (2020 жылғы шамамен) құрады, ал 1879 жылға қарай 48000 долларға (2020 жылғы шамамен) жетті. 1880-ші жылдардың соңына қарай полковник Лилли Индианаполис аймағының жетекші бизнесмендерінің біріне айналды, оның компаниясында жүзден астам қызметкер жұмыс істеді және жылдық сатылымы 200000 долларды (2020 жылғы шамамен) құрады. Ұлының техникалық біліміне ие болуына мүмкіндік беру үшін Лилли 1880 жылы Джозианы Филадельфия фармацевтикалық колледжіне жіберді. 1882 жылы отбасылық бизнеске оралған Джозиа зертхана меңгерушісі болып тағайындалды. АҚШ-та көптеген шағын фармацевтикалық компаниялар болғанымен, Eli Lilly and Company тұрақты ғылыми-зерттеу кадрлары, дәрілік препараттарды жаппай өндірудің жаңа технологияларын ойлап табу және сапаға назар аудару арқасында ерекшеленді. Бастапқыда Лилли компанияның жалғыз зерттеушісі болды, бірақ бизнес өскен сайын ол ғылыми-зерттеу зертханасын құрып, жаңа дәрі-дәрмектерді жасаумен айналысатын басқа да мамандарды жұмысқа алды. 1886 жылы Лилли өзінің алғашқы толық уақытты зерттеуші химигі Эрнест Г. Эберхардс және ботаник Уолтер Х. Эвансты жұмысқа алды.

Қайырымдылық

1890 жылы бизнестен зейнеткерлікке шыққан кезде Лилли бірнеше жыл бойы қоғамдық істерге қатысқан миллионер еді. Өмірінің соңғы жылдарында ол қаладағы қайырымдылық ұйымдарына қаржылай көмек көрсету арқылы көбірек қайырымдылықпен айналысты. 1879 жылы 25 басқа кәсіпкермен бірге Лилли Қайырымдылық Ұйымдар Қоғамын демеулеуді бастады және көп ұзамай оның Индианадағы бөлімшесінің басты демеушісіне айналды. Бұл қоғам басқа қайырымдылық ұйымдармен бірігіп, Индианаполистің Отбасылық әл-ауқат қоғамын құрды, ол Орталық Индиананың Отбасылық қызметтер қауымдастығы мен Біріккен жолдың алға басушысы болды. Аталған ұйымдар орталық басшылық құрылымы арқылы қайырымдылық ұйымдарын біріктірді, бұл оларға күштерін үйлестіру, ең қажетті аймақтарды анықтау және адамдарға тиімдірек көмектесуге мүмкіндік берді. Лилли Индианаполисте экономикалық өсімді және жалпы дамуды ынталандыруға қызығушылық танытты. Ол бұл мақсаттарға қол жеткізу үшін жергілікті коммерциялық ұйымдарға қаржылай қолдау көрсетті, сондай-ақ жеке түрде жақтаушылық жасады және насихаттады. 1879 жылы ол қаланың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін мемлекеттік су компаниясын құру туралы ұсыныс жасады, нәтижесінде Индианаполис су компаниясы құрылды. 1880-жылдары штатты қамтыған газ өрбу кезінде Лилли және басқа Коммерциялық клуб мүшелері жер астынан табиғи газды сорғылау, оны Трентон газ алаңынан Индианаполиске құбырлар арқылы жеткізу және оны бизнестер мен үйлерге төмен бағамен ұсыну үшін мемлекеттік корпорация құруды ұсынды. Бұл жоба Лилли атымен аталатын Тұтынушылар газ тресті компаниясының құрылуына әкелді. 1893 жылғы экономикалық дағдарыс кезінде Лилли кедей адамдарға азық-түлік пен баспана беруге көмектесу үшін комиссия құрды. Лиллидің достары оны жиі қоғамдық қызметке шақырды және 1896 жылы оны Индиана губернаторына республикалық кандидат ретінде ұсынуға тырысты, бірақ ол бас тартты. Лилли қоғамдық лауазымдардан бас тартып, қайырымдылық ұйымдарына көбірек назар аударуды жөн көрді. Ол үнемі кандидаттарды қолдады және өзінің мүдделерін ілгерілеткен саясаткерлерге айтарлық көмек көрсетті. Лиллинің негізгі резиденциясы Индианаполистегі Теннесси көшесіндегі (1895 жылы Капитолий көшесі деп аталды) үлкен үй болды, онда ол көп уақытын өткізді. Лилли әуесқой балықшы болғандықтан, 1886 және 1867 жылдары Индиана штатының Сиракуз қаласының жанындағы Ваваси көлінде отбасылық демалыс үйін салды. Ол 1880-жылдардың басынан бері көлде тұрақты түрде демалып, уақытын өткізіп келді. Лилли 1891 жылы Ваваси гольф клубын құрды. Лиллидің көл жағасындағы мүлігі отбасы үшін ыңғайлы орынға айналды. Оның ұлы Жосия 1930-жылдардың ортасында осы жерде өз үйін салды.

Өлім

Лилли 1897 жылы қатерлі ісікке шалдықты және 1898 жылғы 6 маусымда Индианаполистегі үйінде қайтыс болды. Оның 9 маусымда өткен қоштасу рәсіміне мыңдаған адам келді. Оның денесі Индианаполистегі Краун Хилл зиратындағы үлкен мавзолейге қойылған.

Мұра

Лиллидің 1898 жылы қайтыс болған кезде, Eli Lilly and Company компаниясының 2005 түрден тұратын өнім қатары және жылдық сату көлемі 300 000 доллардан асты (2020 жылғы шамамен есептелген доллармен). Лиллидің ұлы мен екі немересі, сондай-ақ Eli Lilly компаниясы Лилли бастаған қайырымдылық қызметін жалғастырды. Eli Lilly and Company 1906 жылы Сан-Францискодағы қатты жер сілкінісінен зардап шеккендерге дәрі-дәрмек жеткізуде маңызды рөл атқарды. Лиллидің фирмасы әлемдегі ең ірі фармацевтикалық компаниялардың біріне өсті. Лиллидің ұлы Джозиа (J. K.) және екі немересі Илай мен Джо басшылығымен көптеген жаңа өнімдер мен технологиялар жасалды, оның ішінде 1920 жылдары инсулиннің алғашқы зерттелуі мен дамытылуы, 1940 жылдары пенициллиннің жаппай өндірісі және жаппай өндірілетін дәрі-дәрмектер саласындағы жетістіктерді ілгерілету. Компания 1952 жылы акционерлік қоғамға айналғаннан кейін де жаңалықтарды енгізуді жалғастырды; Humulin, Merthiolate, Prozac және тағы да көптеген дәрі-дәрмектерді өндірді. Қазір бұл Индиана штатындағы ең ірі корпорация және ең ірі қайырымдастық меценат. Лилли өмірі бойы дәрі-дәрмектерге қатысты мемлекеттік реттеуді қолдады; оның ұлы Джозиа осы бағытты әкесі қайтыс болғаннан кейін де жалғастырды.

Құрметтер мен сыйлықтар

Индианаполистегі теңізшілер мен сарбаздар монументінің астында орналасқан полковник Эли Лилли Азамат соғысы мұражайы Лиллидің құрметіне аталған. Онда соғыс кезеңіндегі Индиана және жалпы соғыс туралы көрмелер ұсынылған. Полковник Лилли Индиана тарихи қоғамының "Сіз сол жердесіз: Эли Лилли бастапқыда" атты көрмесінде таныстырылған. Уақытша көрме (2016 жылдың 1 қазанынан 2018 жылдың 20 қаңтарына дейін) Индианаполистегі Перл-стриттегі алғашқы Лилли зертханасының макетін және Лиллинің рөлін сомдайтын костюмді актерді қамтиды.