Кіріспе
Көлік шамдары
Күндізгі жүріс шамдары (DRL, сондай-ақ күндізгі жүріс жарығы) – автомобильдер мен велосипедтерде алдыңғы жағына орнатылатын жарықтандыру құрылғысы. Көліктің қол тежегіші түсірілгенде, көлік қозғалысқа қосылғанда немесе қозғалтқыш іске қосылғанда автоматты түрде қосылады, ақ, сары немесе қызғылт сары түс шығарады. Олардың негізгі мақсаты – жүргізушіге жолды немесе айналасын көруге көмектесу емес, басқа жол пайдаланушыларына көліктің жүріп бара жатқанын анықтауға көмектесу.
Қолданылу
Қолданыстағы ережелерге және жабдыққа байланысты, көлік құралдары күндізгі жарық функциясын белгілі бір шамдарды қосу арқылы, төменгі немесе тұманды шамдарды толық немесе азайтылған қарқынмен, жоғары сәулелі шамдарды азайтылған қарқынмен, немесе алдыңғы бағытталғыш шамдарды тұрақты жағу арқылы іске асыруы мүмкін. Күндізгі жарық үшін фараның кез келген режимімен салыстырғанда, арнайы күндізгі жарық шамдары (DRL) қауіпсіздік, жарық шағылысуы, мотоциклдің көрінбей қалуы және басқа да ықтимал мәселелер бойынша мүмкін пайданы барынша арттырады.
Қолданылуы
Күндізгі жүріс шамдары әдетте, қозғалтқыш іске қосылғанда автоматты түрде қосылады; басқа көліктер күндізгі жүріс шамдарын тұрақ тежегіші босатылғанда немесе көлік жылдамдыққа ауысқанда қосуы мүмкін. Күндізгі жүріс шамдары фаралар қосылмағанда жарық беретін күшті жарық шығарады, ал фаралар қосылғанда оның жарықтығы сәл төмендейді.
Қауіпсіздік көрсеткіштері
2008 жылы АҚШ Ұлттық автомобиль жолдары қауіпсіздігі басқармасының зерттеуі екі көлік арасындағы алдыңғы және бүйірлік соқтығысуларға, сондай-ақ жаяу жүргіншілермен, велосипедшілермен және мотоциклдермен болатын соқтығысуларға DRL-дің (күндізгі шамдардың) әсерін талдады. Талдау көрсеткендей, DRL-дер зерттелген соқтығысулардың жиілігін немесе ауырлығын статистикалық тұрғыдан айтарлықтай азайта алмайды, бірақ жеңіл жүк көліктері мен фургондардың екі көлік апатына қатысу деңгейі статистикалық тұрғыдан айтарлықтай 5,7%-ға төмендеді.
Қоршаған ортаның жарығының әсері
Күндізгі жарық шамдары алғаш рет Скандинавия елдерінде міндетті етілді, және қауіпсіздік артықшылықтары осы елдерде алғаш рет байқалды, себебі қыс айларында онда тұрақты түрде қараңғы болады. Сыртқы жарық деңгейі жоғарылаған сайын, қауіпсіздікке ықпал ететін пайда азаяды, ал қауіпсіздікті арттыру үшін қажетті күндізгі жарық шамдарының қарқындылығы күшейеді. Салыстырмалы түрде қараңғы скандинавия елдерінде күндізгі жарық шамдарының қауіпсіздік артықшылығы, салыстырмалы түрде жарық АҚШ-та байқалған артықшылықтан шамамен үш есе жоғары. Кейбір зерттеушілер, егер елде күндізгі жарық шамдары үшін сары түс рұқсат етілмесе, сары күндізгі жарық шамдарын мотоциклдерде ғана пайдалануды ұсынады. Ал басқа зерттеулер, 190 мм х 270 кандела (cd) төменгі (жақын) сәулелі фараға қарағанда, мотоциклдердегі екі 90 мм х 520 кандела (cd) күндізгі жарық шамдарының қауіпсіздік тұрғысынан кемшілігі бар деген қорытындыға келді. Соңғы нәтиже күндізгі жарық шамдарының жарық шығаратын беті оның тиімділігіне маңызды әсер ететінін көрсетеді.
Қоршаған ортаға әсері
DRL электр қуатын тұтыну оның іске асылуына байланысты кең ауқымда өзгереді. Қазіргі өндірістегі DRL жүйелері 5 ватттан (арнайы LED жүйесі) бастап 200 ватттан астам (фаралар және барлық тұрақ, артқы және белгілік шамдары) дейін қуат тұтынады. Халықаралық реттеушілер, ең алдымен Еуропа, DRL-дің ұсынып беретін қауіпсіздік артықшылықтарын оларды пайдаланудан туындайтын жанармайдың артуымен теңестіруге тырысуда. DRL-ді жұмыс істетуге қажетті қуатты қозғалтқыш өндіруі керек, ол қосымша жанармайды жағуды талап етеді, сондықтан жоғары қуатты DRL жүйелері көміртегі диоксидінің шығарындыларын арттырады, бұл елдің парниктік газдар эмиссиясы бойынша Киото протоколына сәйкестігіне әсер етеді. Осы себепті төмен қуатты шешімдер қолдауға ие, ал 2011 жылдың басында Еуропада DRL міндетті болғаннан кейін фараға негізделген жүйелерге рұқсат берілмейді. LED және төмен қуатты, жоғары тиімді, ұзақ қызмет ететін шамдар жанармай тұтынуды немесе шығарындыларды едәуір арттырмай, тиімді DRL үшін қажетті жарық мөлшерін қамтамасыз етеді. 55 ватттық DRL жүйесін 200 ватттық DRL жүйесімен салыстырғанда жанармай тұтыну 0,5 миль/галлонға дейін төмендеуі мүмкін. 2006 жылы Ұлыбританияның Көлік министрлігі 42 ватттық DRL жүйесін 160 ватттық толық фаралы DRL жүйесімен салыстырғанда шығарындылар мен жанармай тұтынудың айтарлықтай төмендегенін анықтады. DRL жанармай тұтынуын LED немесе жоғары тиімді қыздырғыш шамдарға негізделген 8-20 ватттық DRL жүйелерін пайдалану арқылы маңызды емес деңгейге дейін төмендетуге болады.
Еуропалық Одақ
Еуропалық Одақтың 2008/89/EC директивасы бойынша, 2011 жылғы 7 ақпаннан бастап немесе одан кейін ЕО-да алғашқы рет бекітілген барлық жолаушылар автомобильдері мен шағын жүк көліктері күндізгі жарық шамдарымен жабдықталуы тиіс. Еуропалық Одақтың 2008/89/EC директивасы 2014 жылғы 31 қазанда күшін жойды, оны алмастырған (ЕК) № 661/2009 регламентімен күшін жойды. Бұл талап 2012 жылдың тамызында жүк көліктері мен автобустарға да таратылды. Басты жарық шамдарын, алдыңғы бағыт көрсеткіштерін немесе тұман шамдарын күндізгі жарық шамдары ретінде пайдалануға рұқсат етілмейді; ЕО директивасы ЕЭК Ережесі 87-ге сәйкес келетін және ЕЭК Ережесі 48 сәйкес көлік құралына орнатылған, арнайы күндізгі жарық шамдарын талап етеді. R87 стандартына сәйкес келетін күндізгі жарық шамдары 400 және 1200 кандела аралығындағы ось бойында, 25 см² және 200 см² аралығындағы көрінетін бетімен ақ жарық шығарады, сондай-ақ белгілі бір аймақта 1 және 1200 кандела аралығындағы қосымша талаптар да бар. Бұрын Германия, Испания, Франция және басқа да еуропалық елдер жылдың белгілі бір кезеңдерінде, белгілі бір жолдарда жақын жарық шамдарын күндіз пайдалануға шақырып немесе талап еткен; Ирландия қыс мезгілінде жақын жарық шамдарын пайдалануға кеңес береді, Италия мен Венгрия елді мекендерден тыс жерлерде күндізгі жарық шамдарын талап етеді, ал Болгария, Чехия, Эстония, Косово, Латвия, Литва, Солтүстік Македония, Черногория, Польша, Румыния, Сербия, Словакия және Словения барлық уақытта толық немесе төмендетілген кернеулі жақын жарық шамдарын пайдалануды талап етеді. 2011 жылдың ақпанынан бері жаңа автомобильдерге талап етілетін күндізгі жарық шамдары осы талапқа сай келе ме, жоқ па – әр елдің заңнамасына байланысты.
Солтүстік елдер
DRL-дер алғаш рет Скандинавия елдерінде міндетті етілді, онда қыс айларында қоршаған ортаның жарық деңгейі тіпті күндіз де төмен болады. Швеция 1977 жылы DRL-дерді кеңінен қолдануды талап ететін алғашқы ел болды. Ол кезде бұл функция varselljus ("көруге арналған жарық" немесе "ескерту жарығы") деп аталды. Бұл елдердегі бастапқы ережелерде 21 Вт сигналдық шамдарды қамтитын құрылғыларға басымдық берілді. Бұл шамдар тежегіш шамдары мен жол көрсету шамдарында қолданылатын, шамамен 400-600 кд сары немесе ақ жарық беретін, көліктің алдыңғы бөлігінің сол және оң жақ шеттеріне орнатылатын шамдар еді. Финляндия 1972 жылы қыс мезгілінде ауылдық жолдарда, 1982 жылы жазғы уақытта ауылдық жолдарда және 1997 жылы жыл бойы барлық жолдарда күндізгі жарық талабын қабылдады; Норвегия 1985 жылы, Исландия 1988 жылы және Дания 1990 жылы. DRL талаптарына өндірушілердің сәйкестігін жеңілдету үшін, төменгі шамдарды күндізгі жарық режімінде пайдалану мүмкіндігі қосылды. Осы елдерде қолданылатын фаралардың техникалық сипаттамаларын ескере отырып, мұндай жабдықталу шамамен 450 кд осі бойынша жарық береді.
Австралия
Австралияда күндізгі габариттік шамдарға (DRL) рұқсат беріледі, бірақ олар міндетті емес. Алайда, Австралия Жол қауіпсіздігі колледжі, Австралия автокөлік қауіпсіздігі тобы, күндізгі габариттік шамдарды міндетті етуді, қосымша опция ретінде емес, жақтаушылық етеді.