Кіріспе

Оңтүстік Корея үкіметі 1972–1981 жылдар аралығында Кореяның Төртінші Республикасы (hangul=제4공화국) 1972 жылдың қарашасынан 1981 жылдың наурызына дейін Оңтүстік Кореяның үкіметі болды. Төртінші Республика 1972 жылғы конституциялық референдумда Юшин Конституциясының бекітілуімен құрылды, бұл президент Пак Чон Хидің бұрыннан бар диктаторлық билігін заңдастырды және Үшінші Республиканың орнын басты. Пак және оның Демократиялық Республикалық партиясы 1979 жылдың 26 қазанында Пак өлтірілгенге дейін орталықтандырылған және авторитарлық Юшин жүйесі бойынша билік жүргізді. Төртінші Республика Пактың ізбасары Чой Кю Хан тұсында саяси тұрақсыздық кезеңіне енді, сондай-ақ Пак қайтыс болғаннан кейін жарияланған әскери жағдайдың күшеюімен қатар жүрді. Чой 1979 жылдың желтоқсанында Чон Ду Хван жасаған мемлекеттік төңкеріс кезінде ресми түрде құлатылды және әскери тәртіпке қарсы Гванчжу көтерілісін қарулы түрде басуды бастады. Чон 1980 жылдың мамырында 17 мамыр төңкерісін бастады, Ұлттық Бірігу Кеңесі арқылы әскери диктатура орнатты және Ұлттық Ассамблеяны таратып, 1980 жылғы тамыздағы президенттік сайлауда Кеңес президент етіп сайлады. Төртінші Республика 1981 жылдың наурызында жаңа Конституция қабылдануымен таратылды және оның орнына Кореяның Бесінші Республикасы құрылды.

Өмірбаян

Парк Чунг Хи 1961 жылдың шілдесінен бастап Оңтүстік Кореяның жетекшісі және іс жүзінде диктаторы болды, ол Кореяның Екінші Республикасын құлатқан 16 мамыр төңкерісін басқарғаннан кейін екі ай өткен соң билікке келді. Парк және оның жақтастары Ұлттық қайта құру Жоғарғы Кеңесін құрды, ол Оңтүстік Кореяның экономикалық дамуына басымдық берген уақытша әскери хунта үкіметі болды, бірақ азаматтық үкіметті қалпына келтіру үшін АҚШ тарапынан күшті қысымға ұшырады. 1963 жылы Парк әскери лауазымынан бас тартып, 1963 жылдың қазан айында өткен президент сайлауында азаматтық кандидат ретінде қатысып, қолданыстағы президент Юн Посунды жеңді. Үшінші Корея Республикасы екі айдан кейін желтоқсанда іске қосылды және Ұлттық Ассамблея басқаруындағы азаматтық үкіметке оралу ретінде ұсынылды. Шындығында, бұл Парктің әскери диктатурасының жалғасы болды, себебі үкіметтің көп бөлігі Жоғарғы Кеңестің мүшелерінен құралды, ал Ұлттық Ассамблеяда оның Демократиялық-Республикалық партиясы басымдық танытты. Парк 1967 жылғы президенттік сайлауда қайта сайланды, және Ұлттық Ассамблея оған үшінші мерзімге сайлауға мүмкіндік беретін конституциялық түзетуді қабылдады, ол 1971 жылғы президенттік сайлауда Жаңа демократиялық партияның Ким Дэ Чжунына қарсы тартыспен жеңіске жетті. Парктің беделі 1970-ші жылдардың басында төмендеп, халықтан да, қарсыласатын саясаткерлерден де күшейе түскен қарсылыққа тап болды. 1971 жылғы президенттік сайлау көрсеткендей, Жаңа демократиялық партия Демократиялық-Республикалық партияға қарсы сайлауда маңызды жетістіктерге қол жеткізіп, 1968 жылы алған дауыстардың 32,7%-ынан 44,4%-ына дейін өсті. Парктің авторитарлық билігіне халықтың наразылығы 1960-шы жылдардағы қарқынды экономикалық өсімнің баяулауымен бірге артты. Сонымен қатар, Парк "суық соғыс" саясатындағы өзгерістерге, әсіресе президент Ричард Никсонның Никсон доктринасы арқылы АҚШ-тың коммунизмге қатысты саясатына алаңдады. Парк үкіметінің заңдылығы коммунизмге қарсы тұруға байланысты болды, ал Оңтүстік Кореяның одақтастары тарапынан осы саясаттың жұмсаруы оның билігінің негізін қауіпке тікейтін еді. 1971 жылдың желтоқсан айында Парк "халықаралық жағдайдың қауіпті шындықтарына негізделген" төтенше жағдай жариялады.

Құру

1972 жылдың 10 қазанында Пак Чун Хи «Октябрь қалпына келтіруі» деп аталған өзіне қарсы төңкеріс жасады, Ұлттық Ассамблеяны таратып, 1963 жылғы Конституцияны күштен шығарды, ел бойынша әскери жағдай режимін енгізді және жаңа Конституция жобасын тапсырды. Парк өзінің бұл әрекетіне Филиппин президенті Фердинанд Маркостан шабыттанды, ол бірнеше апта бұрын ұқсас төңкеріс ұйымдастырған болатын.

Юшин Конституциясы

Төртінші республика Ю-шин конституциясы бойынша басқарылды, сонымен қатар Юшин (хангул=유신) деп те жазылады, ол корей тілінде "жаңару" немесе "қайта жаңарту" дегенді білдіреді. Юшиннің "қайта орнату" деген қытай тамыры Жапонияның Мейдзи реформасының (明治維新) құрамдас бөлігі болып табылады, бұл оқиға Жапонияны Жапон императорының тиімді билігіне алып келді және 19 ғасырдың соңында елдің әлемдік державаға айналуына бастама берді. Юсин терминінің маңыздылығы – ғалымдардың Юсин конституциясы бойынша президенттікке байланысты "императорлық" рөлге жасаған сілтемесі, ол барлық басқару билігін Пактың қолына тиімді түрде шоғырландырды. Юшин конституциясы – президентке кең өкілеттіктер берілген, қатаң авторитарлық құжат болды. Оның мерзімі алты жылға ұзартылды, қайта сайлануға шектеу қойылмады. Президент тікелей емес, Ұлттық Бірлік жөніндегі конференция арқылы сайланды, бұл сайлау коллегиясы, оның делегаттары халық тарапынан сайланды. Алайда, президенттікке үміткер болу талаптары соншалықты қатаң болғандықтан, конференция бюллетенінде тек бір ғана үміткер болуы мүмкін еді. Оған конституциялық бостандықтарды тоқтата тұру және жарлықтармен басқаруға кең өкілеттік берілді. Ұлттық жиналысқа тек бір ғана жеңілдік берілді – Мемлекеттік кеңеске сенімсіздік білдіріп тарату мүмкіндігі. Бірақ бұл да мәнсіз болды, себебі Президент Ұлттық жиналысты қалаған кезде таратып қана қоймай, оның үштен бірін тағайындау құқығына ие болды, бұл парламенттік көпшіліктің кепілі болды. Юсин конституциясы Парктің өткен желтоқсаннан бері қолданып келе жатқан төтенше жағдайларды заңдастырды, оның президенттігін заңды диктатураға айналдырды. Жаңа құжат кеңінен таралған, бірақ тиімсіз наразылықтарға әкелді. Парк енді Батыс үлгісіндегі либералды демократияның Оңтүстік Кореяның дамушы экономикасына сәйкес еместігін мәлімдеді. Оның орнына, ол "кореялық демократия" – күшті, сынға ұшырамайтын президенттікпен елді тұрақтандырудың жалғыз жолы деп сақты. 1972 жылғы 21 қарашада Юсин конституциясы 1972 жылғы Оңтүстік Корея конституциялық референдумында 91,9% қатысумен 92,3% дауыспен мақұлданды, Үшінші Республиканы таратып, Кореяның Төртінші Республикасын құрды. Парк 1972 жылы төртінші және 1978 жылы бесінші мерзімге президент болып қайта сайланды, екеуі де қарсы кандидатсыз өтті. Төртінші Республика Парктің танымалдылығының және оның күшейіп келе жатқан авторитарлық билігіне төзімділіктің 1970 жылдары біртіндеп төмендеуіне куә болды. Юсин конституциясы Парктің азаматтық бостандықтарды заңды және ашық бұзуына мүмкіндік берді, әсіресе оның қарсыластарын басу үшін, бірақ бұл оның режиміне қарсылықты күшейтті. Парк толық демократияға көшуді бірнеше рет уәделеді, бірақ оған көңіл жеткізбегендер көп болды.

Ким Дэ Чжунның ұрлануы

Ким Дэ Чжун 1971 жылғы президент сайлауынан кейін көп ұзамай жол апатына ұшырап, жамбас буынына қанағаттандырмайтын жарақат алды. Ким бұл апатты Пактың сәтсіз қастандық әрекеті деп ойлады, қауіпсіздігі үшін Жапонияға қашып, онда Оңтүстік Кореяның демократиялық оппозициялық қозғалысын құрды. 1972 жылы Юсин конституциясы қабылданғаннан кейін Ким Жапонияда өз еркімен шеттеуге кетті. 1973 жылғы 8 тамызда Ким Токиодағы «Гранд Палас» қонақ үйінде Демократиялық бірігу партиясының отырысында ұрланды. Кимнің сөзіне сүйенсек, оны ұрлағандар Кореяға апара барысында Корея бұғазында оны суға тастап өлтіруді жоспарлаған. Бірақ, Жапонияның теңіз күштері оларды қуып жете бастағандықтан және қайыққа жарық снаряды атып жіберген кезде, ұстаушылар Кимді палубаға шығарғанда, олар жоспардан бас тартуға мәжбүр болды. Кейін ол Пусан қаласында босатылып, ұрланғаннан кейін бес күннен соң Сеулдегі үйінен тірі күйі табылды.

Халықтық революциялық партия оқиғасы

1975 жылдың сәуірінде Халықтық революциялық партия оқиғасы қайта жанданды, сол кезде 1024 адам Ұлттық қауіпсіздік заңы бойынша КЦР-мен ордерсіз тұтқындалды. Тұтқындалғандар Солтүстік Корея тарапынан қолдау алған «Халықтық революциялық партиясы» деп аталатын радикалды социалистік ұйымды қайта құруға тырысқандары айыпталды. Ал 1965 жылдың тамызында осы ұйымды құрғандары үшін сегіз адам Оңтүстік Кореяның коммунизмге қарсы заңдары бойынша тұтқындалған болатын. Бастапқы оқиғаға ұқсас, тұтқындалғандардың көпшілігі ақталды, ал 253-і түрмеге қамалды. 9 сәуірде Корея Жоғарғы соты тұтқындалғандардың сегізін өлім жазасына кесті: До Йежонг, Ё Чжон Нам, Ким Йонг Вон, Ли Суб Йонг, Ха Чже Ван, Со До Вон, Сон Санг Цзин және Ву Хонг Сён. Барлығы сегізі де өлім жазасы туралы хабарланғаннан кейін 18 сағаттың ішінде атқыланды. До Йежонг 1965 жылы тұтқындалған алғашқы сегіз адамның бірі болды. Халықтық революциялық партия оқиғасы Оңтүстік Кореядан тыс жерлерде де назар аудартып, Пак режиміне қатысты теріс пікірлерге орын берді. Ішкі жағдайда оқиға туралы ақпарат елдің қатаң цензура заңдарына байланысты тек бірінші қолынан алынған тәжірибелермен және университеттер мен шіркеулер арқылы жасырын түрде таралған шетелдік газеттерден алынған мәліметтермен шектелді. Көпшілік Халықтық революциялық партиясын коммунистерге емес, Парктің демократия белсенділерін басуға арналған фарсы ретінде қарады, және оқиға туралы жаңалықтар ел ішінде де, шетелде де демократиялық қозғалысты ынталандырды.

Пак Чун Хидің өлтірілуі және таратылуы

1979 жылы 26 қазанда Пак Кун-гю президенттік резиденциясындағы қауіпсіз үйінде Корея Орталық барлау агенттігінің (КОБА) директоры және президенттің қауіпсіздік жетекшісі Ким Чжэ Гюмен қаза болды. Пак, оның төрт күзетшісі және жеке жүргізушісі Ким мен КОБА агенттерінің басқаларымен белгісіз себептермен өлтірілді. 18 жылдық диктаторлық биліктен кейін Пактың қазасы Оңтүстік Кореяда дереу саяси дағдарыс тудырды. Пактың орнын 1975 жылдан бері премьер-министр болып табылатын Чой Кюха иеленді, ол президенттік міндетін атқарушы ретінде билікке келді, бірақ әскери топтардың арасындағы бәсекелестік салдарынан ол тез арада ықпалдан шықты. Пактың қазасынан кейін әскери жағдай жарияланғаннан кейін генерал Чжон Сын Хва үкіметтің бас әкімшісі болып тағайындалды және сол күні генерал-майор Чун Ду Хванды Бірлескен тергеу штабын басқаруға тағайындады. 27 қазанда Чун КОБА мен үкіметтік барлау жүйесін бір жақты түрде өзіне бағындырды. 6 желтоқсанда Ұлттық Біріктіру Кеңесі Юсин Конституциясының негізінде Чой Кюханы президент ретінде бекітті, бірақ алты күннен кейін Чун 12 желтоқсандағы төңкеріс жасады, генерал Чжонды күштеп тұтқындап, қамауға алды. Осы кезде Чой үкіметтегі маңызды өкілеттіктерін жоғалтты, ал 1980 жылдың басында Чун өзін КОБА директоры етіп тағайындады. 1980 жылдың мамырында Чун 17 мамыр төңкерісін бастады, Ұлттық Біріктіру Кеңесімен әскери диктатура орнатты және Ұлттық Ассамблеяны таратып жіберді. Келесі күні Гванджу қаласында наразылық акциясы басталды, ол Гванджу көтерілісіне ұласты. Жауап ретінде Чун әскери жағдайды күшейтіп, әскерлермен наразылықты қатыгездықпен басып тастады. Көтерілісте шамамен 200-600 адам қаза болды деп есептеледі. Гванджу көтерілісі сәтті басылса да, ол Оңтүстік Кореяда демократияны қолдау қозғалысын күшейтті. Тамыз айында Чой отставкаға кетті және Чун Ұлттық Кеңес тарапынан 1980 жылғы президенттік сайлауда қарсы кандидатсыз 99,37% дауыспен президент болып сайланды. Қазан айында Чун барлық саяси партияларды таратып, өзінің Демократиялық Әділет партиясын құрды, ол 1963 жылдан бері Оңтүстік Кореяны басқарып келген Пактың Демократиялық Республикалық партиясының қайта құрылған нұсқасы болды. Чун Пактың Юсин Конституциясынан гөрі авторитарлық емес жаңа Конституцияны қабылдады, бірақ ол президентке кең өкілеттіктер берді. Төртінші Республика 1981 жылдың 3 наурызында таратылды, Чун 1981 жылғы ақпан айында өткен президенттік сайлауда қайта сайланғаннан кейін ресми түрде президент болып тағайындалды және Кореяның Бесінші Республикасы құрылды.

Экономика

Төртінші республикада экономикалық өсім қарқынды түрде жалғасты. Парк үкіметі жеңіл өнеркәсіптен бас тартып, ауыр өнеркәсіпке инвестиция салуды бастады. Бұл өзгеріс, «Ауыр химиялық өнеркәсіпті дамыту жолы» деп аталған жоспар аясында жүзеге асты. Ауыр өнеркәсіпке көшудің басты себебі 1966-1969 жылдар аралығындағы Корея DMZ қақтығысы болды. Бұл қақтығыс Оңтүстік Корея басшылығын АҚШ-тың айтарлықтай көмегі болмаса, Солтүстік Кореядан өзін-өзі қорғауға жеткіліксіз деп ойландырды. 1960 жылдардың соңындағы Вьетнам соғысына АҚШ-тың күшейтілген қатысуы Оңтүстік Корея басшылығына АҚШ Кореядан Индокитайға жеткілікті әскерлерді көшірсе, Солтүстік Кореяға қарсы осал қалатынын ұқтырды. Солтүстік Корея DMZ-дің ар жағында зор армия мен оны жабдықтауға толық бағытталған өнеркәсіптік базаға ие болды. Сондықтан Оңтүстік Корея ауыр өнеркәсіптің дамуын Солтүстік Кореяның болашақ агрессиясына қарсы тірі қалу үшін қажетті деп қарады және жаңғыртылған әскери күштерді қолдауға қабілетті өнеркәсіптік инфрақұрылым құруға кірісті. Парк мемлекеттің экономикалық даму әлеуетін бірнеше маңызды саланың дамуына жұмсауды шешті: болат, мұнай-химия, автомобиль, станок жасау, кеме жасау және электроника. Парк осы салаларды дамытуға қажетті капиталға ие болған үлкен отбасылық конгломераттар – чебольдарды (chaebols) тартты. Оңтүстік Кореяда ауыр өнеркәсіпті сәтті дамытқан «Ауыр химиялық өнеркәсіпті дамыту жолы» ауыр саяси және әлеуметтік салдарға әкелді. Парк берген демократиялық уәделерін орындамағаны үшін өнеркәсіптік жұмысшылардың спонтанды ереуілдері мен студенттердің наразылықтары жиіледі, бұл 1979 жылы оның қаза табуына ықпал еткен деп саналады. Экологиялық зиян мен өндірістік апаттар денсаулыққа қатысты ауыр мәселелер тудырды, соның ішінде ерекше құбылыс – Онсан ауруы пайда болды. Бұл ластанудан туындаған ауру, ірі қала Ульсанның шетіндегі Онсан қаласының тұрғындарына әсер етті. Мұнайға бай Таяу Шығыс елдері белгілеген мұнай бағасының өсуі Оңтүстік Кореяның ауыр өнеркәсібінің экономикалық дамуына қысым жасады, бірақ Оңтүстік Кореяның құрылыс компаниялары Таяу Шығыста өте белсенді болып, осы елдерден шетел валютасының көп ағынын байқады. 1978 жылы Пусан қаласының жанындағы Кори атом электр станциясының бірінші реакторы коммерциялық режимде жұмыс істеуге кірісті.

Халықаралық қатынастар

Халықаралық дипломатиядағы түрлі оқиғалар Пак режимін дипломатиялық позициясын қайта қарауға итермеледі. АҚШ-тың Қытай Халық Республикасымен дипломатиялық қарым-қатынасын жаңадан орнатуы ерекше көзге түсті, бұл Оңтүстік Кореяның АҚШ-тың Суық соғыс кезеңіндегі қолдауына сене алатынына күмән тудырды. Оңтүстік Корея үкіметі Канада сияқты көптеген елдермен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға кірісті. Бұған қоса, Оңтүстік және Солтүстік Корея арасында Қызыл Крест қоғамының келіссөздерінің алғашқы раундысы өтті. Парк сондай-ақ болашақтағы бірігу жоспарларын жариялады.

Қоғам

1974 жылдың желтоқсанында Оңтүстік Кореядағы ең ірі газеттердің бірі – «Донг а Ильбо» және оның еншілес компаниялары Парктың қатаң цензура заңдарына наразылық ретінде бос жарнама орындарымен БАҚ-ты жариялай бастады. «Донг а Ильбо» Кореядағы авторитарлық үкіметтерге қарсы тұрудың және наразылық білдірудің ұзақ тарихына ие болды, ал Парк Ұлттық қайта құрудың Жоғарғы Кеңесін басқарған сәттен бастап онымен келіспеушілік туды. Корея Орталық барлау қызметі «Донг а Ильбо» газетінің негізгі жарнама берушілерін жарнамаларын кері тартып алуға мәжбүрледі, ал компания жеті айдан кейін үкімет тарапынан қысым көрсетілгенге дейін шағын жарнама берушілерге сүйенді. Оқиға нәтижесінде қызметкерлер жұмыстан босатылды, олардың көпшілігі танымал «The Hankyoreh» газетін құрды. 1975 жылы Парк Сеул қаласының көшелерінен қаңғыбас адамдарды алып тастауға бұйрық берді, нәтижесінде мыңдаған адам полициямен ұсталды және отыз алты лагерьге жіберілді. Ұсталғандар кейін билік тарапынан құл еңбекке тартылып, қатыгездікпен қаралып, көптеген адамдар азаптап қайтыс болды.