Кіріспе
АҚШ-тың Аризона штатының тарихы осы тақырыпқа арналған тақырыптық нұсқаулық Аризона тарихы палеоиндиялық, архаикалық, архаикалық, испандық, мексикалық және американдық кезеңдерді қамтиды. Шамамен 10 - 12 мың жыл бұрын палеоиндейлер қазіргі Аризонаға қоныстанған. Бірнеше мың жыл бұрын штатта Абу-Пуэблон, Хохокам, Моголлон және Синагуа мәдениеттері өмір сүрді. Алайда, осы өркениеттердің барлығы 15-16 ғасырларда бұл аймақтан құпия түрде жоғалып кетті. Бүгінде Аризонада сансыз көне қираған үйінділер бар. Аризона 1822 жылдан бастап Мексиканың Сонора штатының құрамына кірді, бірақ ондағы тұрғындар аз болды. 1848 жылы Мексиканың берілу шарты бойынша АҚШ Мексика соғысынан кейін Гила өзенінің үстіндегі Аризонаны иеленді және Нью-Мексико аумағының бөлігі болды. 1854 жылы Гадсден сатып алуы арқылы АҚШ Сонора штатының солтүстік бөлігін, қазіргі Аризона штатын, Гила өзенінің оңтүстігіне ие болды. 1863 жылы Аризона штаты Нью-Мексико аумағынан бөлініп, Аризона территориясын құрды. 1880 жылы темір жолдың пайда болуымен бұл аймақтың шалғайлығы жеңілдетілді. Аризона 1912 жылы штат болды, бірақ негізінен ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы, мақта, цитрус және мыс. 1945 жылдан кейін қарқынды өсім болды, өйткені жылы ауа райы мен арзан шығынды бағалайтын зейнеткерлер мен жас отбасылар Солтүстік-Шығыс пен Орта-Батыстан көшіп келді. Мексика-америкалық соғыста гарнизонның командирі подполковник Кук пен мормон батальонымен қақтығыстан аулақ болды, американдықтар Калифорнияға бара жатқанда қала арқылы жүріп кетті. Гуадалупе-Идальго келісімінде (1848) Мексика АҚШ-қа қазіргі Аризонаның солтүстік 70%-ын Гила өзені бойындағы Сонора шекарасынан жоғары берді. Калифорниядағы алтынға шабу кезінде 50 000-нан астам адам Кук бастаған Оңтүстік эмигранттар жолы арқылы 1849 жылы алтын кен орындарына жету үшін жолға шықты. Пима ауылдары көбінесе жаңа азық-түлік сатады және осы қалың топтың ішіндегі және кейінгі жылдардағы басқа да қиындыққа тап болған саяхатшыларға көмек көрсетеді.
a topical guide to this subject
The history of Arizona encompasses the Paleo Indian, Archaic, Post Archaic, Spanish, Mexican, and American periods. About 10,000 to 12,000 years ago, Paleo Indians settled in what is now Arizona. A few thousand years ago, the Ancestral Puebloan, the Hohokam, the Mogollon and the Sinagua cultures inhabited the state. However, all of these civilizations mysteriously disappeared from the region in the 15th and 16th centuries. Today, countless ancient ruins can be found in Arizona. Arizona was part of the state of Sonora, Mexico from 1822, but the settled population was small. In 1848, under the terms of the Mexican Cession the United States took possession of Arizona above the Gila River after the Mexican War, and became part of the Territory of New Mexico. By means of the Gadsden Purchase, the United States secured the northern part of the state of Sonora, which is now Arizona south of the Gila River in 1854. In 1863, Arizona was split off from the Territory of New Mexico to form the Arizona Territory. The remoteness of the region was eased by the arrival of railroads in 1880. Arizona became a state in 1912 but was primarily rural with an economy based on cattle, cotton, citrus, and copper. Dramatic growth came after 1945, as retirees and young families who appreciated the warm weather and low costs emigrated from the Northeast and Midwest. In the Mexican–American War, the garrison commander avoided conflict with Lieutenant Colonel Cooke and the Mormon Battalion, withdrawing while the Americans marched through the town on their way to California. In the Treaty of Guadalupe Hidalgo (1848), Mexico ceded to the U. S. the northern 70% of modern day Arizona above the Sonora border along the Gila River. During the California Gold Rush, an upwards of 50,000 people traveled through on the Southern Emigrant Trail pioneered by Cooke, to reach the gold fields in 1849. The Pima Villages often sold fresh food and provided relief to distressed travelers among this throng and to others in subsequent years.
Палео-индиялық кезең
Палеоиндейлер қазіргі Аризонаға шамамен 10 - 12 мың жыл бұрын қоныстанған. Көптеген археологтардың пікірінше, палеоиндістер бастапқыда Солтүстік Америкаға мамонт, мастодонт және бизон сияқты үлкен аңдар - мегафаунаның үйірлерін ертіп келді. Саяхаттаушылар әр түрлі ұсақ аңдарды, балықтарды және өсімдіктерді жинап, пайдаланған. Бұл адамдар, мүмкін, кең отбасы мүшелерінің шамамен 20 немесе 50 мүшесі бар өте жылжымалы топтармен сипатталған, олар ресурстар таусылып, қосымша керек-жарақтар қажет болған кезде бір жерден екінші жерге көшіп барған. Палеоиндейлер тобы тиімді аңшылар болған және аң аулау, сою және тері өңдеу үшін әртүрлі құралдарды, кейбіреулері өте мамандандырылған құралдарды жасап, алып жүретін. Бұл палеолиттік адамдар өздері өмір сүрген ортаны су көздеріне жақын жерде пайдаланды, соның ішінде өзендер, батпақтар мен батпақтар, онда балық көп болды, құстар мен аңдарды тартты. Бұл су көздеріне ірі аңдар, мысық, мамонт, жер жалдырауы да тартылды. Біздің заманымыздан бұрын 9500 жылы аңшылар тобы оңтүстікке қарай Аризонаға дейін жүріп, шөл далалық шалғынды жерлерді тауып, қайың, антилопа және басқа да ұсақ сүтқоректілерді аулады. Үлкен аңдардың саны азая бастаған кезде, мүмкін, қарқынды аңшылық пен қоршаған ортаның тез өзгеруінің нәтижесінде, кеш палеоиндіандық топтар өмір сүру үлгісінің басқа жақтарына көбірек арқа сүйейтін болады, соның ішінде бизон, қашар бұғы және антилопаны аулаудың артуы. Желілер мен атлаттар су құстарын, қаздарды, ұсақ жануарларды және антилопаларды аулауға арналған. Аң аулау әсіресе өсімдік азықтары аз болған қыс пен көктем айларында маңызды болды.
Архаикадан кейінгі кезең
Архаикалық кезеңнен кейінгі кезеңде, ежелгі Пуэблоан, Хохокам, Моголлон және Синагуа мәдениеттері қазіргі Аризона аймағын мекендеді. Бұл мәдениеттер тастан жасалған құрылыстар салған. Бұл мәдениеттер салған кейбір құрылыстар пуэбло деп аталады. Пуэбло - ондаған мыңдаған адам тұратын ескерткіш ғимараттар. Кейбір түп аталық Пуэбло қалалары мен ауылдарында, Хохокам қалалары мен ауылдарында, Моголлон қалалары мен ауылдарында және Синагуа қалалары мен ауылдарында пуэбло бүкіл қаланы қамтыды. Бұл ауылды айналасында шаруалар егін егіп, егін жинап, халықты тамақтандыратын. Кейде кальян үңгірлерінде пуэблолар мен басқа да ғимараттар салынған.
Бұрынғы пуэблондар
Бұрынғы пуэблондар - ежелгі Колумбияға дейінгі Американың түпкүлкілік өркениеттері. Олар қазіргі АҚШ-тың төрт бұрышы аймағын қамтиды. Бұрынғы пуэблондар, кем дегенде, ішінара, Пикоза мәдениетінен дамыған Ошара дәстүрінен дамыған деп есептеледі. Олар шағын отбасылық үйлер, үлкен үйлер, үлкен кенттер, қорғаныс үшін жартасқа салынған үйлер сияқты құрылыстарда өмір сүрді. Бұрынғы пуэблондар Колорадо алқабының жүздеген қауымдастықтар мен халық орталықтарын байланыстыратын күрделі желіге ие болды. Олар аспан ғылымдарының ерекше білімін ұстады, бұл олардың сәулетінде көрініс тапты. Кива - негізінен рәсімдер үшін пайдаланылатын қауымдық орын - ежелгі халықтың қоғамдық құрылымының ажырамас бөлігі болды. Олардың ең көрнекті құрылыстарының кейбіреулері қазіргі Аризонада салынған.
Хохокам
Хохокам (/h//oʊ//h//oʊ/'/k//ɑː//m/) - Солтүстік Американың оңтүстік-батысындағы Колумбқа дейінгі мәдениет, қазіргі Аризона, АҚШ және Мексиканың Сонора штатының бөлігі. Хохокамдар белгілі бір мәдениетті ұстанған, кейде оны археологтар ерекшелеген Хохокам мәдениеті деп атайды. Бұл мәдениетті ұстанатын адамдарды Хохокам деп те атауға болады, бірақ көбінесе олар алауыздықты болдырмау үшін Хохокам халқы деп аталады. Көптеген археологтар Хохокам мәдениеті біздің заманымыздың 300-1450 жылдары аралығында өмір сүрген деп санайды, бірақ мәдени алғыштар осы аймақта б.з.д. Хохокам мәдениеті саяси жағынан біріктірілген-бірленбегендігі әлі де дау-дамайға айналған. Хохокам мәдениеті көршілес қауымдарға ортақ жер берген болуы мүмкін, бұл оларға өздерінің қатал шөлдік ортасында аман қалу үшін бірлесіп жұмыс істеуге көмектеседі.
Моголон
Моголлон мәдениеті (, / m / oʊ /ɡ /ə / ' / j / oʊ / n /) - Оңтүстік Нью-Мексико мен Аризона, Солтүстік Сонора мен Чиуауа және Батыс Техастағы Түпкүллі американдықтардың ежелгі Колумбқа дейінгі мәдениеті. Бұл аймақтың солтүстік бөлігі Оазисамерика, ал Моголлон мәдениетінің оңтүстік бөлігі Аридоамерика деп аталады. Моголлон мәдениеті - АҚШ-тың оңтүстік-батысы мен Мексиканың солтүстігіндегі оңтүстік-батыс мәдениетінің негізгі тарихи-қазақтық мәдени бөлімдерінің бірі. Мәдениет 200 жылынан бастап 1450 немесе 1540 жылдары испандықтар келгенге дейін өркендеді. шамамен біздің заманымыздың 500 және 1425 жылдары аралығында. Салтанатты кивалардан басқа, олардың пуэблоларында үлкен "қоғамдық бөлмелер" болды және кейбіреулерінде Хохокам мәдениетіндегіге ұқсас, доп алаңдары мен қабырғалы аулалары болды. 500 жылы Аризонаның орталық бөлігінде толық дамыған Синагуа жерлері пайда болғандықтан, олар шығыс орталық Аризонадан көшіп келген деп есептеледі, мүмкін Моголлон мәдениетінен шыққан. 1846 жылға дейін апачтардың шабуылынан мексикалық фермерлердің көпшілігі жер аударылды. Нәтижесінде, оңтүстік-шығыс Аризонада жапайы малдың үлкен үйірлері таралды. 1850 жылы отарлар жоғалып кетті, оларды апачилер, американдық спортшылар, Фронтерас және Санта-Круз қалалары үшін мердігерлік аңшылық, ашыққан мексикалық соғыс жасақшыларына сату үшін топтастыру және Калифорнияға бара жатқан қырық тоғыз адам өлтірді.
Азаматтық соғыс
Азамат соғысы кезінде 1861 жылы 16 наурызда Месилла (қазіргі Нью-Мексико) мен Тусонның маңындағы Оңтүстік Нью-Мексико аумағының азаматтары Конфедерацияға шақырылды. Олар әсіресе пошта қызметін қалпына келтіруді қалады. Бұл сепаратистер Аризонаның Конфедеративтік аумағы (CSA) билікті өз қолына алады деп үміттенді, бірақ 1862 жылдың наурыз айында Калифорниядан келген одақтық әскерлер Аризонаның Конфедеративтік аумағын басып алып, оны Нью-Мексико аумағына қайтарып берді. Пикачо асуының шайқасы, 15 сәуір, 1862 жылы, Азамат соғысының соғысы болды және Аризонада соғыста үш тараптың арасында болған көптеген шайқастардың бірі болды. 1863 жылы АҚШ Жаңа Мексиканы солтүстік-оңтүстік сызығы бойынша бөліп, Аризона территориясын құрды. Алғашқы келген үкімет қызметкерлері 1864 жылы Прескотта аумақтың астанасын құрды. Кейіннен астана Тусонға, Прескоттке, содан кейін Финикстегі соңғы орнына көшірілді, өйткені аумақтың әртүрлі аймақтары аумақтың өсуі мен дамуымен саяси ықпалды жоғалтып алды.
Американың түпкүллі халықтарымен қарым-қатынастар
XIX ғасырдың аяғында армия жергілікті тұрғындарды өз аумағында қалуға және қоныстанушылардан қорғану ретінде әрекет етуге шақыру үшін бірнеше форттарды салды. Біріншісі Форт Дефаенс болды. Ол 1851 жылы 18 қыркүйекте полковник Эдвин В. Самнермен Дине-Бикея (Навахо аумағы) әскери қатысуын құру үшін құрылды. Самнер осы мақсатта Санта-Федегі фортты бұзып, қазіргі Аризона штатында алғашқы әскери бекет құрды. Ол майор Электус Бакусты басқаруға қалдырды. Форт Азамат соғысының басында тасталып кетті, бірақ 1863 жылы полковник Кит Карсон мен 1-ші Нью-Мексико жаяу әскері оны қайтадан басып алды. Карсонға Нью-Мексиконың федералды округінің командирі, бригадир генерал Джеймс Х. Карлтон, навахоларды өлтіру, егіндіктерді, құдықтарды, үйлерді және малдарды жоюды тапсырды. Бұл тактика 9000 навахоны Боске Редондодағы резервацияға, Нью-Мексикоға, ұзақ жол жүруге мәжбүр етті. Боск толықтай сәтсіздікке ұшырады. 1868 жылы навахолар тағы бір келісімге қол қойып, бұрынғы аумақтарының бір бөлігіне қайта оралуға рұқсат алды. Қайтып оралған навахолар қойлар мен басқа да малмен қамтамасыз етілді. Форт Дефаенс 1936 жылға дейін жаңа Навахо резервациясының агентігі болды; бүгін ол аймаққа медициналық қызмет көрсетеді. Форт-Апачты 1870 жылы 1-ші атқыштар және 21-ші жаяу әскердің сарбаздары Форт-Апач үнді резервациясында салған. Тек бір ғана ұрыс болды, 1881 жылдың қыркүйегінде үш сарбаз жараланды. 1924 жылы резервациядағы үндістерге АҚШ азаматтығы берілсе, форт тұрақты түрде жабылды. Форт-Хуачука, Тусонның шығысында, 1877 жылы Мексикадан келген апачилер мен рейдтерге қарсы операциялардың базасы ретінде құрылды. 1913 жылдан 1933 жылға дейін форт 10-шы кавалерия полкінің "Бәкелер солдаттарының" базасы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде форт 25 000 сарбазға дейін кеңейтілді, көбінесе қара нәсілді бөлімшелерде. Бүгінде форт жұмыс істеп тұр және онда АҚШ армиясының барлау орталығы мен АҚШ армиясының желісі орналасқан. Аризонадағы пуэблолар Навахо мен Апачи соғыстары кезінде салыстырмалы түрде бейбіт өмір сүрді. Алайда 1891 жылы маусымда армия Орайбидің өздерінің месасында мектеп салуға кедергі жасауын тоқтату үшін әскерді әкелуге мәжбүр болды.
Мал шаруашылығы
Азамат соғысынан кейін техастар оңтүстік Аризонаға ірі көлемде мал шаруашылығын алып келді. Олар жаңа шөптесін аймаққа өздерінің тәжірибеден өткен аулау әдістерін енгізді. Техас ұрлықшылары да келіп, заңсыздықты әкелді. Тәжірибесіз малшылар мал шаруашылығын дұрыс жүргізбей, малдың көп болуына себепші болды, сондай-ақ, зиянды аурулар пайда болды. Осы проблемаларды шешу үшін жергілікті малшылар ұйымдары құрылды. Аумақ 1873-91 жылдары ірі қара өсіруді бастан кешірді, өйткені мал бауыры 40,000-дан 1,5 миллионға дейін ұлғайды. Алайда 1891-93 жылдардағы құрғақшылық малдың жартысынан астамын құртты және қатты жайылымға әкелді. 1905-1934 жылдар аралығында жайылымдарды қалпына келтірудің күш-жігері шектеулі болды, бірақ мал шаруашылығы кішігірім масштабта жалғасты. Аризонаның соңғы үлкен құрғақшылық 1933-1934 жылдардағы шаң-тозаң кезінде болды. Бұл жолы Вашингтон ауыл шаруашылығын реттеу басқармасына 100 миллион доллар жұмсап, аштықтан өліп жатқан малдарды сатып алды. Тейлордың жайылым туралы заңы бойынша федералдық және мемлекеттік органдар мемлекеттік жерлердегі мал санын бақылауға алды. Аризона жерінің көпшілігі федералды үкіметке тиесілі, ол малшыларға жайылым жерлерін арзан бағаға жалға береді. Малшылар мал мен жабдықтарға көп қаржы салды. Джеймс Уилсон 1950 жылдан кейін жерді қорғау мақсатында жоғары алымдар мен шектеулер қолданылып, жайылым жерлерінің санының едәуір азаюына себеп болды дейді. Малшылар қоршаулардың бестен үш бөлігін, бөгеттерді, бөгеттерді бұрып, мал күзетушілерді және басқа да жақсартуларды орнатты, бірақ жаңа ережелер сол инвестициялардың құнын төмендетті. Уилсонның пікірінше, спортшылар мен экологиялық қорғаушылар шаруаларды мемлекеттік меншіктегі табиғи ресурстарды пайдаланған саяси жемқор жер басып алушылар ретінде айыптап, саяси артықшылықты сақтады.
Мыс
1883 жылы 23 ақпанда Нью-Йорк заңына сәйкес United Verde Copper Company компаниясы құрылды. Кен орнының жанында орналасқан шағын кен орнына "Жероме" деген лақап есім берілді. Қалаға есімі үлкен капитал салған отбасынан берілді. 1885 жылы Льюис Уильямс Бисбиде мыс балқыту зауытын ашты және мыс бумы басталды, өйткені халық электр энергиясын мыс сымдарға айналдырды. 1880 жылдары темір жолдың пайда болуы кен өндіруді одан да тиімді етті, ал ұлттық корпорациялар кен орындарын сатып алып, жаңа жабдықтарға инвестиция салды. Кен өндіру жұмыстары Бисби, Джером, Дуглас, Ажо және Майами сияқты көптеген қалаларда өркендеді.
Жабайы батыс
Аризонаның "жабайы батыс" деген атағы лайық еді. Томбстоун - 1877 жылдан 1929 жылға дейін көбіне ұзақ уақыт гүлденген, атақты кен қалашығы. 1877 жылы күміс табылды, ал 1881 жылы қалада 10 000-нан астам адам тұратын. Батыстың аңыз-әңгімелерін айтып, Голливуд киноларын түсірушілер 1879 жылы Уайт Эрп пен оның ағаларының келуіне байланысты Томбстоуннан басқа ешкімнен де көп ақша таппады. Олар Визина шахтасының үлесін, су құқығын және құмар ойындар концессиясын сатып алды, бірақ Вирджил, Морган және Уайт көп ұзамай федералды және жергілікті маршалдар болып тағайындалды. Олар О.К.Корралдағы атыста үш заңсызды өлтірді, бұл Батыстың ең әйгілі атысы. Кейін Вирджил Ерп қоршау кезінде зақымданды, Морган Ерп бильярд ойнап жатқанда өлтірілді. Уолтер Нобл Бернстің "Томбстоун" романы (1927) Ерпті танымал етті. Голливуд Ерптің "Томбстоун" күндерін Джон Фордтың "Менің сүйікті Клементинам" (1946), Джон Стерджестің "О.К. Корралдағы атыс" (1957) және "Пустал сағаты" (1967), Фрэнк Перридің "Доктор" (1971), Джордж Косматостың "Томбстоун" (1993) және Лоуренс Касданның "Уайт Эрп" (1994) фильмдерімен атап өтті. Олар Ерптің Батыстың ең қауіпті қарулы адамы ретінде танылуын нығайта түсті.
Туризм
1869 жылы америкалықтар Джон Уэсли Пауэллдің Колорадо өзенін зерттеу туралы баяндамаларын оқыды. 1901 жылы Санта-Фе темір жолы Гранд-Каньонның оңтүстік шеттеріне жетеді. Темір жол, мейрамхана және қонақ үй кәсіпкері Фред Харви бастамашылық еткен кезде, ешқашан тоқтамаған ауқымды туризм басталды. Гранд-Каньон Батыс пен бүкіл елдің символына айналды.
Қытай
Қытайлықтар Аризонаға 1880 жылы Оңтүстік Тынық мұхиты теміржолының құрылысымен келді. Тюсон негізгі теміржол орталығы болды және көп ұзамай жалпы халық үшін кір жуу орындары мен қонақ үйлер, азық-түлік және тұрғындар үшін қызмет көрсетулер бай қоспасы бар қытай ауданы болды. Қытайлық және мексикалық саудагерлер мен фермерлер расалық айырмашылықтарды жеңіп, достық пен сенім қарым-қатынасын қалыптастырған "гуанси" құрды. Қытайлықтар мексикалықтардан жер жалға алып, азық-түлік дүкендерін жүргізді және 1910 жылы Мексика революциясынан кейін Мексикадан АҚШ-қа кіруге тырысқан отандастарына көмектесті. Қытай саудагерлері генерал Джон Першингтің Панчо Виллаға қарсы жорығында армиясын қамтамасыз етуге көмектесті. Тусондағы табысты қытайлар әлеуметтік интеграция, достық және туыстық қатынасқа негізделген өмір сүруді қамтамасыз ететін қауымдастыққа басшылық етті.
Мемлекеттіклік
1903 жылы ақпанда АҚШ сенаторы Гамильтон Кин Аризонаның штаттық болуына қарсы сөйледі. Ол Айдаходан Мексикаға қашып кеткен мормондардың АҚШ-қа оралып, Аризонаның саясатына араласатынын айтты. 1912 жылы Аризона АҚШ Сенатын басқаруға арналған республикалық жоспарда Нью-Мексиконың бөлігі ретінде одаққа кіруге жақындады. Жаңа Мексикадағы көпшілік қабылдаған бұл жоспарды Аризонаның көпшілігі қабылдамады. Аризонадағы прогрессивтілер мемлекеттік конституцияға бастама, референдум, сенаторларды тікелей сайлау, әйелдердің сайлау құқығы және басқа да реформаларды енгізуді жақтырады. Бұл ұсыныстардың көпшілігі Конгресс қабылдамаған конституцияға енгізілген. Жаңа конституция ұсынылып, проблемалық ережелер алып тасталды. Конгресс содан кейін штаттылықты мақұлдау үшін дауыс берді және президент Тафт 1912 жылы 14 ақпанда штаттылық туралы заңға қол қойды. Мемлекеттік тұрғындар дереу қорын қайтадан салып қойды. 1912 жылы әйелдер штатта сайлау құқығын алды, бұл бүкіл елден сегіз жыл бұрын болды. Аризонаның алғашқы конгрессмені Карл Хейден (1877-1972) болды. Ол Темпеге ауырып қалған өкпеге құрғақ жылу қажет болғандықтан көшіп келген янки саудагерінің ұлы еді. Карл Стэнфорд университетінде оқып, саяси баспалдақпен жоғары көтерілді, ол қала кеңесшісі, округ қазынашысы және Марикопа округінің шеріфі болды, ол Аризонаның соңғы пойыз тонаушыларын ұстады. Сонымен қатар, ол өмір бойы қызығушылық танытқан мемлекеттің су ресурстарын дамыту үшін коалиция құруды бастады. Өзінің бүкіл мансабында либералды демократ болған Хейден 1912 жылы Конгресске сайланып, 1926 жылы Сенатқа көшті. Ол 1955 жылы құдіретті Ассигнованиелер комитетінің төрағалығына дейін алға жылжу үшін әр алты жылда қайта сайланды. Оның жалғыз қиын науқаны 1962 жылы 85 жасында, жас консерваторды жеңген кезде болды. Ол Конгрессте 56 жыл қызмет еткеннен кейін 1968 жылы зейнеткерлікке шықты. Оның ең үлкен жетістігі - болашақтағы өсім үшін сумен қамтамасыз ететін Орталық Аризона жобасын жүзеге асыру үшін 41 жыл бойы жүргізген күресі. Құрылыс бағдарламалары маңызды болды, әсіресе Хувер бөгеті (алғашқыда Боулдер бөгеті деп аталды), оны президент Герберт Гувер бастады. Бұл Невадамен шекарадағы Колорадо өзенінің Қара каньонында орналасқан бетон аркалы гравитациялық бөгет. Оны 1931-1936 жылдары Федералды қайта қалпына келтіру бюросы салдырған. Ол 1922 жылғы Колорадо өзені келісімінде белгіленген су пайдалану кестесін іске қосты, бұл Аризонаға өзен суының 19% -ын, 25% -ын Невадаға, қалғанын Калифорнияға берді.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Аризонадағы әскери базаларды салу ұлттық басымдыққа ие болды, өйткені штаттың ауа райы өте жақсы және ашық аспан, бос жердің көп бөлігі, жақсы теміржолдар, арзан жұмыс күші, төмен салықтар және Калифорнияның авиация өнеркәсібіне жақын. Аризона әскерилер мен жеке компаниялар үшін тартымды болды және олар соғыс аяқталғаннан кейін қалды. Форт-Хуачука 1300 офицер мен 24000 жауынгерге арналған ең үлкен қамалдардың біріне айналды. Онда афроамерикалық сарбаздардан тұратын 92-ші және 93-ші жаяу әскер дивизиялары жаттықты. Соғыс кезінде мексикалық америкалық қауымдастық ұйымдары шетелдегі американдық әскерлерді қолдау үшін патриоттық күш-жігерде өте белсенді болды және соғыс күшін материалдық жағынан қолдау және соғыста күресіп жатқан американдық әскери қызметшілерге, әсіресе жергілікті қауымдастықтардың мексикалық американдық әскери қызметшілеріне моральдық қолдау көрсету үшін күш салды. Қоғамдық жобалардың кейбіреулері мексикалық америкалықтар мен англо-америкалықтардың қатысуымен жасалған кооперативтік жобалар болды. Мексикалық америкалық қоғамдастықтағы күш-жігердің көпшілігі англо-америкалық қоғамдастықтың іс-әрекетінен бөлек болған америкалықтардың жергілікті ішкі белсенділігін білдірді. Мексикалық американдық әйелдер өздерінің әскери қызметшілеріне және соғыс күштеріне көмектесу үшін ұйымдастырды. Испандық америкалық аналар мен әйелдер қауымдастығының негізгі мақсаты - испандық мексикалық мәдениеттегі әйелдің рөлін нығайту болды. Ұйым мыңдаған доллар жинады, хаттар жазды және олардың мәдениетін және мексикалық американдық әскери қызметшілерді қолдауды көптеген мерекелерге қатысты. Соғыс кезінде мүшелігі 300-ден асты және ақырында 1976 жылы өз өмірін аяқтады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде мемлекеттік шығындар Аризона экономикасын жандандырды, ол әлі күнге дейін мыс өндіру, цитрус және мақта дақылдары мен ірі қара мал шаруашылығына негізделген, туризм бизнесі өсіп келеді. Әскери қондырғылар штатты толтырды, мысалы, Тусондағы Дэвис Монтан Филд, әуе күштері бомбалаушы ұшқыштарының негізгі оқу орталығы. Батыс жағалаудан әкелінген жапондықтар мен жапондық америкалықтар үшін екі көшіру лагері ашылды.
1945 жылдан кейін
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін халықтың саны тез өсті, 1950 жылдан 2000 жылға дейін 700 мыңнан 5 миллионға дейін жетінші есеге өсті. Өсімнің басым бөлігі Феникс аймағында болды, ал Тусон екінші орынды иеленді. Қалалық өсім цитрус өнімін құртты, өйткені бау-бақшалар тұрғын үй құрылысына айналды. Судың қымбаттауы мақта өсіруді тиімділіктен айырды, ал Аризонаның өнімі үнемі төмендей берді. Өндiрiстiк жұмыспен қамту 1960 жылы 49 000-нан 1985 жылы 183 000-ға дейін өсті, жұмысшылардың жартысы жақсы жалақы алатын лауазымдарда болды. Моторола, Хьюз Эйркрафт, Гудйер Эйркрафт, Хониуэлл және IBM сияқты жоғары технологиялық фирмалардың Финикс аймағында кеңселері болды. 1959 жылы Хьюз авиакәсіпорындары 5000 жұмысшымен Тюсон қаласында озық зымырандар жасады.
Саяси басшылық
Кішкентай мемлекет болғанына қарамастан, Аризона Республика және Демократиялық партиялардың бірнеше ұлттық көшбасшыларын шығарды. Екі республикалық сенатор президент сайлауына үміткер болды: 1964 жылы Барри Голдуотер және 2008 жылы Джон Маккейн; екеуі де Аризона штатын жеңіп алды, бірақ ұлттық сайлауда жеңілді. Сенатор Эрнест Макфарланд, демократ, 1951 жылдан 1952 жылға дейін АҚШ Сенатының көпшілік көшбасшысы болды, ал конгрессмен Джон Родс 1973 жылдан 1981 жылға дейін палатадағы республикалық азшылық көшбасшысы болды. Демократтар Брюс Бэббит (1978-87 жылдардағы губернатор) және Моррис Удалл (1961-90 жылдардағы конгрессмен) өздерінің партиясының президенттік номинацияларына үміткер болды. 1981 жылы Сандра Дей О'Коннор АҚШ Жоғарғы сотының бірінші әйел судьясы болды; ол 2006 жылға дейін қызмет етті.
Зейнеткерлік қоғамдар
Жылы қыстар мен өмір сүрудің арзан бағасы 1945 жылдан кейін тұрақты Аризонаға көшіп келген, зейнетақысын, әлеуметтік қамсыздандыруын және жинақтарын бірге алып келген, қар белдеуі деп аталатын зейнеткерлерді тартты. Жылжымайтын мүлік кәсіпкерлері оларға жаңа қауымдастықтармен қамқорлық жасады, олар қарт адамдарға арналған және балаларға арналған аз мүмкіндіктермен. Әдетте олар кіруді бақылайтын және бассейндері, демалыс орталықтары мен гольф алаңдары бар қақпалы қоғамдастықтар болды.
Қоршаған орта мәселелері
Табиғи ортаның әлсіздігі, су тапшылығы мен суды бөлу мәселесі көптеген пікірталастарға әкелді. Бұл пікірталастар дәстүрлі жолдарды кесіп өтті, сондықтан консервативті партияның жетекшісі сенатор Барри Голдуотер де қатты алаңдады. Мысалы, Голдвотер дау тудырған Колорадо өзенінің су қоймасын салу жобасын (CRSP) қолдады. Ол былай деп жазды: Мен Никсон әкімшілігінің елдегі ауа мен суды ластайтын компаниялар мен корпорацияларды және муниципалитеттерді қатаң жазалауда мүлдем дұрыс екенін сезінемін. Мен еркін бәсекелестікке негізделген кәсіпкерлік жүйесіне және оның барлық талаптарына қатты сенсем де, халқымыздың таза және ластанусыз ортада өмір сүру құқығына одан да қатты сенемін. Осы мақсатта, менің ойымша, егер ластану анықталса, оны көзінен тоқтату керек, тіпті бұл біздің ұлттық экономикамыздың маңызды сегменттеріне қарсы қатаң үкіметтік іс-қимылдарды қажет етсе де. Су мәселесі басты орынға тұрды. Ауыл шаруашылығында мемлекеттің 89% сумен қамтамасыз етілуі шектеледі, ал мемлекеттің табысының тек 3% ғана пайда болды. 1980 жылы губернатор Брюс Бэббиттің демеушілігімен қабылданған жер асты суларын басқару туралы заң фермерлерге су бағасын көтерді, ал қалалар жер асты суларын пайдалану табиғи толығудан аспауы үшін "қауіпсіз өнімділікке" жетуі керек болды. Жаңа тұрғын үй құрылыстары келесі жүз жылға су жеткілікті екенін дәлелдеу керек еді. Көп ұзамай шөл даланың құрғақ аймаққа қолайлы жапырақтары шөпке ауысты. Мақта өсіру көлемі күрт төмендеді, қала маңындағы аумақтарды кеңейтуге жер босады, сондай-ақ судың көп мөлшерін босатты және қымбат арнайы машиналарға қажеттілікті тоқтатты. Мақтаның көлемі 1997 жылы 120,000 акрдан 2005 жылы 40,000 акрға дейін төмендеді, тіпті федералды қазынашылық мемлекеттік фермерлерге мақта субсидиясы ретінде 678 миллион доллардан астам берді. Көптеген фермерлер субсидияны алады, бірақ енді мақта өсірмейді. Штат мақтасының шамамен 80% -ы Қытайдағы тоқыма зауыттарына және (НАФТА-ның өтуінен бастап) Мексикаға экспортталады.
I feel very definitely that the [Nixon] administration is absolutely correct in cracking down on companies and corporations and municipalities that continue to pollute the nation's air and water. While I am a great believer in the free competitive enterprise system and all that it entails, I am an even stronger believer in the right of our people to live in a clean and pollution free environment. To this end, it is my belief that when pollution is found, it should be halted at the source, even if this requires stringent government action against important segments of our national economy. Water issues were central. Agriculture consumed 89% of the state's strictly limited water supply while generating only 3% of the state's income. The Groundwater Management Act of 1980, sponsored by Governor Bruce Babbitt, raised the price of water to farmers, while cities had to reach a "safe yield" so that the groundwater usage did not exceed natural replenishment. New housing developments had to prove they had enough water for the next hundred years. Desert foliage suitable for a dry region soon replaced grass. Cotton acreage declined dramatically, freeing up land for suburban sprawl as well as releasing large amounts of water and ending the need for expensive specialized machinery. Cotton acreage plunged from 120,000 acres in 1997 to only 40,000 acres in 2005, even as the federal treasury gave the state's farmers over $678 million in cotton subsidies. Many farmers collect the subsidies but no longer grow cotton. About 80% of the state's cotton is exported to textile factories in China and (since the passage of NAFTA) to Mexico.
Соңғы оқиғалар
Суперкубок XXX 1996 жылы Темпеде, ал Суперкубок XLII 2008 жылы Глендейлде өтті. 2015 жылы Глендейлде Super Bowl XLIX өтті. Заңсыз иммиграция штаттың басты мәселесі болып қала берді, ал 2010 жылдың сәуірінде Аризонаның SB1070 заңына губернаторы Ян Брюэр қол қойды. Бұл шара АҚШ-та соңғы онжылдықтардағы ең қатаң заңсыз көші-қонға қарсы шара ретінде ұлттық назарын аударды. Өлім-жітімдер гранит тауларындағы Hotshots командасының мүшелері болды. Шекара дағдарысы: 2019 жылға қарай Аризона шекаралық дағдарыстан ең көп зардап шеккен штаттардың бірі болды, онда мигранттардың көп саны өтіп, тұтқындалды. Аризонадағы COVID 19 пандемиясы (20202021) Аризонаны ең ауыр зардап шеккен штаттардың бірі ретінде көрсетті, инфекция мен өлім-жітім деңгейі жоғары. 2021 жылдың 3 маусымына дейін 882 691 жағдай және 17 653 өлім болды. Әр сегіз тұрғынның біреуі COVID-19 диагнозымен оң нәтиже көрсетті. Аризонаның губернаторы Даг Дюси 2020 жылдың 15 мамырында Аризона штатының бүкіл штаттык карантинін аяқтайтын екі ай ішінде Аризонадағы жаңа COVID-19 жағдайларының жеті күндік жылжымалы орташа көрсеткіші көтерілді, ол 15 шілдеде күн сайын орташа есеппен 377 жағдайдан 3,249 жағдайға дейін өсті. 8 шілдеде Аризонада COVID-19-ның жаңа жағдайлары Еуропалық Одақтың барлық жағдайларымен тең, ал тұрғындардың 1/60 бөлігі. 17 маусымда губернатор Дюси COVID жағдайларының артуына байланысты қысымға ұшырап, Аризона азаматтарын бетперде киюге шақырды және жеке қалалар мен округтерге бетперде мандатын шығаруға рұқсат берді. Штат бойынша ешқандай мандат берілмеген, бірақ АЗ-дағы ірі қалалар мен округтердің көпшілігі жергілікті мандаттар берді. 2023 жылдың 10 наурызына Аризона штаты 14,526,275 COVID-19 вакцинасын қолданды. Аризона штатында 4 809 730 адам толық вакцинацияланды, бұл халықтың 65%-ына тең.
Border crisis: by 2019 Arizona was one of the states most affected by the border crisis, with a high number of migrant crossings and detentions. The COVID 19 pandemic in Arizona (2020–2021) saw Arizona as one of the worst hit states, with high infection and death rates. As of June 3, 2021 the cumulative totals were 882,691 cases and 17,653 deaths. One in 8 residents has been positively diagnosed with COVID 19. In the two month period after Governor of Arizona Doug Ducey abruptly ended Arizona's statewide lockdown on May 15, 2020, the seven day moving average of new COVID 19 cases in Arizona soared, from an average of 377 cases per day to 3,249 cases on July 15. On July 8, Arizona reported as many new cases of COVID 19 as the entire European Union, while having 1/60th of the population. On June 17, Governor Ducey, under pressure due to rising COVID cases, publicly encouraged Arizona citizens to wear masks and allowed individual cities and counties to issue mask mandates. No statewide mandate was issued, but most major cities and counties in AZ issued local mandates. As of March 10, 2023, Arizona has administered 14,526,275 COVID 19 vaccine doses. Arizona has fully vaccinated 4,809,730 people, equivalent to 65% percent of the population.
Сауалнамалар
Cheek, Lawrence W. (1995) " деген мақаласында келтірілген. Аризона. (Оукленд, КА: Compass American Guides) деп аталады. Джонсон, Г. Уэсли-младший Феникс, Күн аңғары (1982), танымал Люкингем, Брэдфорд. Феникс: Оңтүстік-Батыс мегаполисінің тарихы (1995) Люси, Бет және Ноэль Дж. Стоу, редакция. Аризонаның жетпіс бесінде: келесі жиырма бес жыл (Аризона тарихи қоғамы, 1987) Мелтон, Брэд және Дин Смит, редакторлар. Аризона соғысқа барады: Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ішкі майдан және майдан сызықтары (Аризона университеті баспасы, 2003) ВандерМир, Филипп. Desert Visions and the Making of Phoenix, 18602009 (2010) ғалым ВандерМир, Филипп. Феникс көтерілісі: Шөлді мегаполис құру (2002), танымал Вагонер, Джей Дж. Аризона территориясы 18631912: Саяси тарих (Аризона баспасының университеті, 1970).
Luckingham, Bradford. Phoenix: The History of a Southwestern Metropolis (1995)
Lucy, Beth and Noel J. Stowe, eds. Arizona at Seventy Five: The Next Twenty Five Years (Arizona Historical Society, 1987)
Melton, Brad, and Dean Smith, eds. Arizona Goes to War: The Home Front and the Front Lines during World War II (U. of Arizona Press, 2003)
VanderMeer, Philip. Desert Visions and the Making of Phoenix, 1860–2009 (2010) , scholarly
VanderMeer, Philip. Phoenix Rising: The Making of a Desert Metropolis (2002), popular
Wagoner, Jay J. Arizona Territory 1863–1912: A Political history (U. of Arizona Press, 1970).
Экономика және қоршаған орта
Аугуст, Джек Л. және Грейди Гаммедж. "Сумен қалыптасқан: Аризонаның тарихи көзқарасы". Arizona Water Policy (Routledge, 2010) 10-25 бет. Гримм, Нэнси Б. және Чарльз Л. Редман. "Қалалық экожүйелерді зерттеуге арналған тәсілдер: Орталық Аризонаның жағдайы" Қалалық экожүйелер 7 (2004): 199213. Онлайн Хаскетт, Берт. "Аризонадағы ірі қара шаруашылығының ерте тарихы", Аризона тарихи шолуы (қазан 1935), 6#1 б. 3/42 Хаскетт, Берт. "Аризонадағы қой шаруашылығының тарихы", Аризона тарихи шолуы (шілде 1936) 7#1 б. 349. Купель, Дуглас Э. Өсу үшін отын: Су және Аризонаның қалалық ортасы (2008) Ларсон, Келли Л., Энни Густафсон және Пол Хирт. "Тынықсыз шөл мен шекті өнім: Феникс қаласында суды сақтау саясатының бағасы, Аризона, 1980-2007. Саясат тарихы журналы 21.2 (2009): 107137. Редман, Чарльз Л. және Энн П. Кинзиг. "Су таудан жоғары аға алады: Аризонаның орталық бөлігінің баяны". in Аграрлық ландшафттар: ұзақ мерзімді экологиялық және мәдени өзгерістерді салыстыру (Oxford University Press, 2008) pp: 238271. Смит, Карен Линн онлайн. Керемет тәжірибе: тұзды өзенді қалпына келтіру жобасын салу, 18901917 (Аризона баспасының университеті, 1986). Соверс Адам М. "Рекуламация, ферма және резервация: Экологиялық, мәдени және үкіметтік бәсекелестік өтпелі Аризонада", Journal of the Southwest (1998) 40#3 pp. 333+ Webb, Robert H., және басқалар. Санта-Крус үшін реквием: Аризона өзенінің экологиялық тарихы (Аризона университеті баспасы, 2014) онлайн. Уилсон, Джеймс А. "Аризонаның мал шаруашылығы: оның саяси және қоғамдық бейнесін 1950-1963". Аризона және Батыс (1966): 339348. Зунига Теран, А. және С. Стадон. "Тюсон Аризона" - су көздерін әртараптандыру, сұранысты басқару және экожүйені қалпына келтіру арқылы "судың төзімділігі" туралы әңгіме". Судың тұрақты қызметтері мен жүйелері (2019): 193.
Haskett, Bert. "The Early History of the Cattle Industry in Arizona," Arizona Historical Review (October 1935), 6#1 pp. 3–42
Haskett, Bert. "History of the Sheep Industry in Arizona," Arizona Historical Review (July 1936) 7#1 pp. 3–49. Kupel, Douglas E. Fuel for Growth: Water and Arizona's Urban Environment (2008)
Larson, Kelli L., Annie Gustafson, and Paul Hirt. "Insatiable thirst and a finite supply: an assessment of municipal water conservation policy in greater Phoenix, Arizona, 1980–2007." Journal of Policy History 21.2 (2009): 107–137. online
Redman, Charles L., and Ann P. Kinzig. "Water can flow uphill: A narrative of central Arizona." in Agricultural landscapes in transition: comparisons of long term ecological and cultural change (Oxford University Press, 2008) pp: 238–271. online
Smith, Karen Lynn. The Magnificent Experiment: Building the Salt River Reclamation Project, 1890–1917 (U. of Arizona Press, 1986). Sowards Adam M. "Reclamation, Ranching, and Reservation: Environmental, Cultural, and Governmental Rivalries in Transitional Arizona," Journal of the Southwest (1998) 40#3 pp. 333+
Webb, Robert H., et al. Requiem for the Santa Cruz: an environmental history of an Arizona river (University of Arizona Press, 2014) online. Wilson, James A. "The Arizona Cattle Industry: Its Political and Public Image 1950–1963." Arizona and the West (1966): 339–348. Zuniga Teran, A., and C. Staddon. "Tucson Arizona–a story of “water resilience” through diversifying water sources, demand management, and ecosystem restoration." in Resilient water services and systems (2019): 193.
Саясат
Август, Жак Л., Кіші. Шөлдегі көрініс: Карл Хейден және Американың оңтүстік-батысындағы су саясаты, (Техас Христиан Университетінің баспасы, 1999)
Берман, Дэвид Р. Саясат, еңбек және ірі бизнеске қарсы күрес: Аризонадағы реформалар жолы, 1890–1920 (Боулдер: Колорадо Университетінің баспасы, 2012) 330 б.
Берман, Дэвид Р. Джордж Хант: Аризонаның жеті мерзімдік губернаторы (Аризона Университетінің баспасы, 2015) 251 б.
Голдберг, Роберт Алан. Барри Голдуотер (1995)
Джонсон, Джеймс В. Аризона саясаткерлері: асыл да, атақты да (Аризона университетінің баспасы, 2002)
Майерс, Джон Л., ред. Аризона губернаторлары, 1912–1990 (Heritage Pubs, 1989)
Райс, Росс Р. Карл Хейден: Америка батысының құрылысшысы (1994)
Райс, Росс Р. "Аризонадағы 1958 жылғы сайлау", Батыс саяси тоқсандығы (1959) 12#1, 2-бөлім, 266–275 бб. JSTOR-да; журнал әр екі жылда Аризонадағы сайлаулар туралы мақала жариялайды.
Шермер, Элизабет Тэнди. Күн белдеуінің капитализмі: Феникс және американдық саясаттың өзгеруі (Пенсильвания университетінің баспасы, 2013) үзінді
Тимберг, Роберт. Джон Маккейн: Американдық саяхат (2007)
Вагонер, Джей Джей. Аризона территориясы, 1863–1912: Саяси тарих (1970)
Berman, David R. Politics, Labor, and the War on Big Business: The Path of Reform in Arizona, 1890–1920 (Boulder: University Press of Colorado, 2012) 330 pp
Berman, David R. George Hunt: Arizona's Crusading Seven Term Governor (University of Arizona Press, 2015) 251 pp. Goldberg, Robert Alan. Barry Goldwater (1995)
Johnson, James W. Arizona Politicians: The Noble and the Notorious (University of Arizona Press, 2002)
Myers, John L., ed. The Arizona Governors, 1912–1990 (Heritage Pubs, 1989)
Rice, Ross R. Carl Hayden: Builder of the American West (1994)
Rice, Ross R. "The 1958 Election in Arizona," Western Political Quarterly (1959) 12#1 Part 2 pp. 266–275 in JSTOR; every two years the journal publishes an article on Arizona elections
Shermer, Elizabeth Tandy. Sunbelt Capitalism: Phoenix and the Transformation of American Politics (University of Pennsylvania Press, 2013) excerpt
Timberg, Robert. John McCain: An American Odyssey (2007)
Wagoner, Jay J. Arizona Territory, 1863–1912: A Political History (1970)
Ұлты мен нәсілі
Бентон Коэн, Кэтрин. Шекаралық американдықтар: Аризона шекарасындағы нәсілдік бөлініс және еңбек соғысы (2009), испандар туралы.
Дель Кастильо, Ричард Грисуолд. Ла Фамилия: Чикано отбасылары қалалық Оңтүстік-Батыста, 1848 жылдан бүгінге дейін (Нотр-Дам университетінің баспасы, 1991).
Добинс, Генри Ф. Испандық отарлық Тусон: демографиялық тарих (Аризона университетінің баспасы, 2019).
Фонг, Лоренс Майкл. «Көшпенділер мен қоныс аударушылар: Аризонадағы қытайлықтар тәжірибесі», Arizona History журналы (Күзгі 1980) 21#1, 1–30 беттер.
Гудман, Джеймс М. Навахо атласы: Дине Бикеяның ортасы, ресурстары, халқы және тарихы (1987).
Люкингем, Брэдфорд, ред. Феникстегі азшылықтар: Мексикалық американдықтар, қытайлық американдықтар және африкалық американдықтар қауымдастықтарының шолуы, 1860–1992 (Аризона университетінің баспасы, 1994).
Микс, Эрик В. Шекара азаматтары: Аризонадағы үндістердің, мексикалықтардың және англолардың қалыптасуы (2007).
Офицер, Джеймс Э. Испандық Аризона, 1536–1856 (Аризона университетінің баспасы, 1987).
Шеридан, Томас Э. Лос-Тюссон: Тусондағы мексикалық қауымдастығы, 1854–1941 (Аризона университетінің баспасы, 1986).
Шеридан, Томас Э. «Биліктің шектері: Үлкен Оңтүстік-Батыстағы испан империясының саяси экологиясы». Antiquity 66.250 (1992): 153–171. онлайн.
Del Castillo, Richard Griswold. La Familia: Chicano Families in the Urban Southwest, 1848 to the Present (University of Notre Dame Pess, 1991). Dobyns, Henry F. Spanish colonial Tucson: A demographic history (University of Arizona Press, 2019). Fong, Lawrence Michael. "Sojourners and Settlers: The Chinese Experience in Arizona," Journal of Arizona History (Autumn 1980) 21#1 pp. 1–30. Goodman, James M. The Navajo Atlas: Environments, Resources, People and History of the Diné Bikeyah (1987)
Luckingham, Bradford, ed. Minorities in Phoenix: A Profile of Mexican American, Chinese American, and African American Communities, 1860–1992 (U. of Arizona Press, 1994)
Meeks, Eric V. Border Citizens: The Making of Indians, Mexicans, and Anglos in Arizona (2007)
Officer, James E. Hispanic Arizona, 1536–1856 (U. of Arizona Press, 1987)
Sheridan, Thomas E. Los Tucsonenses: The Mexican Community in Tucson, 1854–1941 (U. of Arizona Press, 1986)
Sheridan, Thomas E. "The limits of power: the political ecology of the Spanish Empire in the Greater Southwest." Antiquity 66.250 (1992): 153–171. online