Әскери мақсаттардағы ғарыш кеңістігінің пайдаланылуы

Кіріспе

Ғарыш кеңістігін әскери мақсаттарда пайдалану

Ғарышты әскерилендіру – ғарыш кеңістігінде қару-жарақ пен әскери технологияны орналастыру және дамытуды қамтиды. 20-шы ғасырдың ортасындағы ғарыш кеңістігін зерттеудің бастапқы кезеңдерінің бір бөлігі әскери мақсаттармен байланысты болды, себебі АҚШ және Кеңес Одағы оны баллистикалық зымыран технологиясын және әскери қолдануға болатын басқа да технологияларды көрсету мүмкіндігі ретінде пайдаланды. Одан бері ғарыш кеңістігі әскери спутниктер, мысалы, суреттеу және байланыс спутниктері үшін операциялық орын ретінде қолданылып келеді, сондай-ақ кейбір баллистикалық зымырандар ұшу барысында ғарыш кеңістігінен өтеді. 2018 жылға дейін ғарышқа орналастырылған қару-жарақтардың белгілі мысалдарына "Алмаз" ғарыш станциясының қарулануы және ТП-82 космонавттардың тірі қалу тапаншасы (қонудан кейін, құтқару алдында қолдану үшін) кіреді.

Салқын соғыс

Салқын соғыс кезінде әлемнің екі ірі державасы – Кеңес Одағы мен Америка Құрама Штаттары – өзінің жалпы ішкі өнімінің үлкен бөлігін әскери технологияларды дамытуға жұмсады. Объектілерді орбитаға шығаруға жасалған тыракел ғарыш зерттеулерін ынталандырып, ғарыш жарысын бастады. 1957 жылы КСРО алғашқы жасанды спутникті – «Спутник-1» – ұшырды. 1960 жылдардың соңына қарай екі ел де спутниктерді тұрақты түрде пайдалана бастады. Әскерилер қарсыластарының әскери нысандарын дәл суретке түсіру үшін барлау спутниктерін пайдаланды. Уақыт өте келе орбиталық барлаудың ажыратымдылығы мен дәлдігі «темір перде» екі жағын да алаңдатты. АҚШ және КСРО бір-бірінің спутниктерін жою немесе істен шығару үшін спутникке қарсы қару-жарақтарды жасауға кірісті. Басқарылатын энергия қарулары, «камикадзе» стиліндегі спутниктер, сондай-ақ орбиталық ядролық жарылғыштар әртүрлі деңгейде зерттелді. Тыңшылық спутниктері екі үлкен держава арасындағы қаруды бақылау туралы келісімдерге сәйкес, әскери құралдарды жоюды қадағалау үшін қолданылды және қазір де қолданылуда. Мұндай тәсілмен тыңшылық спутниктерін пайдалану келісімдерде «ұлттық техникалық тексеру құралдары» деп аталады. Үлкен державалар ядролық қаруды қашықтықтан қолдануға мүмкіндік беретін баллистикалық зымырандарды жасады. Ракета ғылымы дамыған сайын зымырандардың ұшу қашықтығы артты және кез келген нысанаға сағаттар немесе күндер емес, минуттар ішінде жете алатын континентаралық баллистикалық зымырандар (ICBM) құрылды. Баллистикалық зымырандардың ұшу қашықтығын арттыру үшін олар көбінесе суборбиталық ғарышқа ұшырылады. Континенттер аралық зымырандар жасалғаннан кейін әскери жоспарлаушылар олардың тиімділігін төмендетуге бағытталған бағдарламалар мен стратегияларды әзірлеуге кірісті.

Балық жұлдызы Prime

Starfish Prime – 1962 жылы Джонстон атоллінің үстінде АҚШ-тың Fishbowl операциясы аясында жүргізілген ядролық сынақ. 1,4 мегатонналық бомба 400 км (250 миль) биіктікте, ионосферада жарылды, бұл тарихта ең жоғары биіктікте жасалған ядролық сынақ. Бұл сынақ электромагниттік импульс (ЭМП) әсерімен ерекшеленеді, ол Гавайиде 1400 км (800 миль) қашықтықта сезілді.

Кеңестің биіктіктегі ядролық сынақтары

Кеңес Одағы жоғары биіктіктегі электромагниттік импульсті (HEMP) қаруды зерттеу және дамыту мақсатында өздерінің жоғары биіктіктегі сынақтарын жүргізді. Олардың ең танымал сынағы – 1962 жылғы 184-ші ядролық сынақ, онда 290 км биіктікте ядролық бомба жарылды. Осының салдарынан туған HEMP, мұндай зақымдардан қорғану үшін арналған 1000 км-лік электр желісіне нұқсан келтірді. Электрлік зақымның күші, табиғи түрде туындайтын ең күшті геомагниттік алабасықтармен шамалас.

Салқын соғыстан кейінгі кезең

Қышқы соғыс Совет Одағының ыдырауымен аяқталып, екі үлкен держава арасындағы ғарыш жарысы да тоқтап қалды. Америка Құрама Штаттары әлемдегі байлық пен технологиялық прогрестің көп бөлігіне ие болып, жалғыз үлкен держава ретінде қалды. АҚШ-тың жаңа мәртебесіне қарамастан, ғарыш кеңістігін әскерилендіру монополиясы толыққанды емес. Қытай, Жапония және Үндістан сияқты елдер өз ғарыш бағдарламаларын бастады, ал Еуропалық Одақ АҚШ-пен бәсекелесе алатын спутниктік жүйелерді құру үшін бірігіп жұмыс істеп жатыр. КСРО Ғарыш күштері 1982 жылы Қорғаныс министрлігінің Ғарыш бөлімшелері ретінде құрылды. 1991 жылы Совет Одағы ыдырады. Ресей Қарулы Күштері 1992 жылдың 7 мамырында құрылып, осы жылдың 10 тамызында Ресей Ғарыш күштерін құруға жағдай жасады. 1997 жылдың шілдесінде Ғарыш күштері жеке әскери құрам ретінде таратылып, бұрын Әуе қорғанысы күштерінің құрамында болған Ғарыш зымырандық қорғаныс күштерімен бірге Стратегиялық зымырандық күштерге қосылды. Ресей Ғарыш күштері 2001 жылдың 1 маусымында Ресей армиясының дербес бөлімі ретінде қайта құрылды. Қышқы соғыстан кейінгі ғарыш әскерилендіруі үш негізгі бағытқа негізделген сияқты. (Бұл туралы "сияқты" деу себебі, осы мәселенің көп бөлігі толыққанды растауға келмейді, себебі үлкен державалар ғарыштан бақылау жүйелерінің егжей-тегжейлі ақпаратын құпия ұстайды.) Бірінші бағыт – Қышқы соғыс кезеңінде басталып, кейіннен үлкен даму алған "шпиондық" немесе барлау спутниктерінің әрі қарыдай жетілдірілуі. Ондай спутниктер жоғары сапалы фотосуреттер (IMINT) түсіру және байланыс ақпаратын тыңдау (SIGINT) сияқты түрлі міндеттерді орындайды. Бұл жұмыстар бейбіт кезеңде де, соғыс кезінде де үздіксіз жүргізіледі. Ядролық қаруға ие елдер спутниктерді зымырандар ұшырылғанда ерте ескерту беру, ядролық жарылыстарды анықтау және жасырын немесе күтпеген ядролық сынақтарға дайындық шараларын анықтау үшін де пайдаланады (кем дегенде, жер үстінде жүргізілетін сынақтар мен дайындықтар); 1998 жылы Үндістан мен Пәкістан бірнеше ядролық сынақтар өткізген кезде осылай болды. Сонымен қатар, Вела типіндегі ядролық детекторы бар спутник 1978 жылы Үнді мұхитында ядролық жарылыс тіркелгенін хабарлады, бұл Оңтүстік Африканың ядролық сынағы болған деген болжам бар. Ерте ескерту спутниктерін тактикалық зымырандар ұшырылғанда анықтау үшін де қолдануға болады; осы мүмкіндік Desert Storm операциясы кезінде пайдаланылды, Америка Израильге Ирактың SS 1 SCUD зымырандары ұшырылатыны туралы алдын ала хабарлады.

As the Cold War ended with the implosion of the Soviet Union the space race between the two superpowers ended. The United States of America was left as the only superpower on Earth with a large concentration of the world's wealth and technological advancement. Despite the United States' new status in the world, the monopoly of space militarisation is in no way certain. Countries such as China, Japan, and India have begun their own space programmes, while the European Union collectively works to create satellite systems to rival those of the United States. The USSR Space Forces were established as the Ministry of Defense Space Units in 1982. In 1991, the Soviet Union disintegrated. The Russian Armed Forces were established on 7 May 1992, enabling the creation of Russian Space Forces later that year on 10 August. In July 1997, the Space Force was dissolved as a separate service arm and incorporated to the Strategic Rocket Forces along with the Space Missile Defense Forces, which previously were part of the Troops of Air Defense. The Russian Space Forces were officially reborn on June 1, 2001, as an independent section of the Russian military. Post Cold War space militarisation seems to revolve around three types of applications. (The word "seems" is used because much of this subject matter is inconclusively verifiable, due to the high level of secrecy that exists among the great powers with regard to the details of space sensing systems.) The first application is the continuing development of "spy" or reconnaissance satellites which began in the Cold War era, but has progressed significantly since that time. Spy satellites perform a variety of missions such as high resolution photography (IMINT) and communications eavesdropping (SIGINT). These tasks are performed on a regular basis both during peacetime and war operations. Satellites are also used by the nuclear states to provide early warning of missile launches, locate nuclear detonations, and detect preparations for otherwise clandestine or surprise nuclear tests (at least those tests or preparations carried out above ground); this was the case when, in 1998, India and Pakistan both conducted a series of nuclear tests; in addition, a nuclear detection satellite of the Vela type was also reported to have detected a nuclear detonation in the Indian Ocean in 1978 that was believed to be a South African nuclear test in what was famously called the Vela incident. Early warning satellites can also be used to detect tactical missile launches; this capability was used during Desert Storm, when America was able to provide advance warning to Israel of Iraqi SS 1 SCUD missile launches.

Жер бетіндегі орналасу жүйесін (GPS)

Ғарышты әскерилендірудің екінші қолданысы – GPS немесе Global Positioning System. Бұл спутниктік навигациялық жүйе, Жер бетінің кез келген нүктесінде немесе Жер орбитасындағы нақты орнын анықтау және өте жоғары дәлдіктегі уақытты ұсыну үшін қолданылады. Ол кемінде 24 спутниктен тұратын орташа шеңберлі орбиталық (ICO) спутниктік шоқжұлдызды пайдаланады. GPS жүйесін АҚШ Қорғаныс министрлігі жасаған және басқарады, оны кез келген адам ақысыз пайдалана алады. Жүйенің күтілу құны жылына шамамен 400 миллион АҚШ долларын құрайды, оның ішінде ескірген спутниктерді жаңарту шығындары да бар. Қазіргі GPS шоқжұлдызының құрамына кіретін 24 спутниктің біріншісі (II блок) 1989 жылдың 14 ақпанында орбитаға шығарылды. 1978 жылдан бері ұшырылған 52-ші GPS спутнігі 2004 жылдың 6 қарашасында Delta II зымыранымен ұшырылды. Оның негізгі әскери мақсаттары – күштерді басқару және олардың орналасқан жерін анықтау арқылы басқаруды жақсарту, сондай-ақ «ақылды» бомбаларды, қанатты зымырандарды немесе басқа да оқ-дәрілерді дәл нысанаға бағыттауға мүмкіндік беру, сонымен қатар соғыс кезінде азаматтық навигациялық қабылдағыштарға жалған орналасу деректерін жіберу немесе оларды бұғаттау. Спутниктерде сондай-ақ ядролық жарылысты анықтайтын құрылғылар орнатылған, олар АҚШ-тың ядролық жарылысты анықтау жүйесінің маңызды бөлігін құрайды. GPS желісіне бақылау деңгейі және коммерциялық мәселелер туралы Еуропаның алаңдаушылығы, жоспарланған Galileo позициялық жүйесін құруға себеп болды. Ресейде GLONASS (глобалды навигациялық жүйе) деп аталатын тәуелсіз жүйе бар; бұл жүйе GPS-тің 4 орбиталық жазықтығына қарағанда 3 орбиталық жазықтықта орналасқан 24 спутникпен жұмыс істейді. Қытайдың «Бэйду» жүйесі Қытайға ұқсас аймақтық (глобалды емес) навигациялық қабілетті ұсынады.

Әскери байланыс жүйелері

Ғарышты әскерилендірудің үшінші қазіргі қолданысын желілік-орталықтандырылған соғыс доктринасының пайда болуымен мысал келтіруге болады. Желілік-орталықтандырылған соғыс жоғары жылдамдықты байланысқа көп тәуелді, ол барлық сарбаздар мен әскери бөлімдерге соғыс алаңын нақты уақытта көруге мүмкіндік береді. Нақты уақыт технологиясы белгілі бір аймақтағы барлық әскери активтер мен командирлердің жағдайды бағалауын жақсартады. Мысалы, соғыс аймағындағы сарбаз жаудың екі блок қашықтықтағы орналасқан жерінің спутниктік суретіне қол жеткізе алады және қажет болған жағдайда координаттарын жоғарыдағы бомбалаушыға немесе қару платформасына электрондық пошта арқылы жібере алады, ал командир, жүздеген шақырым қашықтықта, оқиғалардың мониторда қалай дамып бара жатқанын бақылайды. Мұндай жоғары жылдамдықты байланыс әскерилер үшін арнайы құрылған жеке интернет желісі арқылы қамтамасыз етіледі. Байланыс спутниктері берілген операциялар аймағында ақпараттық желі құру арқылы осы жүйенің тұтастығын қамтамасыз етеді. Қорғаныс министрлігі қазіргі уақытта барлық әскери бөлімдер мен құрамаларды компьютерлік желіге қосып, ақпарат алмасу және тиімді әскери құрылым құру мақсатында Ғаламдық ақпараттық желі құру бойынша жұмыс істеп жатыр.

Әскери ғарышқа ұшатын ұшақтар

Кеңес шенеуніктерінің АҚШ ғарыш шаттл бағдарламасының Мәскеуге бомба тастау сияқты әскери мақсаттары болуы мүмкін екендігі туралы алаңдағандығы белгілі болды. Бұл алаңдаушылықтар олардың өздерінің "Буран" бағдарламасын іске қосуының себебі болғаны туралы кең таралған миф болғанымен, АҚШ ғарыш шаттлдарының совет территориясына ядролық қару жеткізу мүмкіндігін зерттеу "Буран" бағдарламасы мақұлданғаннан кейін ғана жарияланды. NASA-ның ұшқышсыз ғарыш ұшағы жобасы X-37 2004 жылы АҚШ Қорғаныс министрлігіне берілді. Оның әскери миссиясы әлі белгісіз, бірақ пікірлер эксперименталды барлау және тыңшылық сенсорларын сынаудан бастап, олардың радиацияға және орбитадағы басқа да қауіптерге төтеп беру қабілетіне дейін жетеді. Пентагон X-37 ғарышқа орналастырылған қару-жарақ құруға немесе сынақтан өткізуге қолданылған немесе қолданылатын болады деген мәлімдемелерді жоққа шығарды. АҚШ Әскери-әуе күштері X-37 ұшағын пайдалана отырып, Hall қозғалтқыштарының электрлік қозғалтқыштарын сынағандарын растады, бұл сынақтар Aerojet Rocketdyne компаниясының AEHF спутниктеріндегі Hall қозғалтқыштарын қолданып жүргізілді. Бұл қозғалтқыштар 4,5 киловатт қуатты, олар электр энергиясы мен ксенон газын иондау және үдету арқылы итергіш күш жасайды. X-37 – ұшқышсыз әуе кемесінің ғарышқа арналған нұсқасына ұқсас.

Ғарышқа арналған қару

Ғарыш қарулары – ғарыш соғысында қолданылатын қарулар. Оларға орбитадағы ғарыш жүйелеріне шабуыл жасай алатын қарулар (яғни, спутниктерге қарсы қарулар), ғарыштан жердегі нысаналарды жою немесе ғарыш арқылы өтетін зымырандарды құрылыстан шығару кіреді. Ғарышты әскерилендіру процесінде мұндай қарулар негізінен Суық соғыс кезеңінде бәсекелес үлкен державалармен жасалған, ал кейбіреулері бүгінге дейін әзірленуде. Ғарыш қарулары сонымен қатар әскери ғылыми фантастика мен ғылыми-фантастикалық бейне ойындардағы маңызды тақырып болып табылады.

Ғарыштағы жер бетіндегі қару-жарақ

Кеңес ғарыш станциясы "Салют-3" 23 мм-лік зеңбірекпен жабдықталды, ол мақсатты спутниктерге сәтті сынақ атылды, қашықтығы [мәлімет жоқ]. 2008 жылдан бері ресейлік космонавттар "Союз" ғарыш кемесінде ТП-82 космонавттардың тірі қалу тапаншасын, авариялық қонуға арналған құрал-жабдық жиынтығының бір бөлігі ретінде үнемі алып жүреді. Бұл қарудың мақсаты – космонавттарды егер ғарыш кемесі жолдан жаңсылып, далаға қонса, жабайы жануарлардан қорғау. Арнайы жасалған бұл тапанша оқтарды, дробовик оқтарын немесе сигнальдық шашуларды атуға қабілетті.

Жоғары биіктіктегі электромагниттік импульстер (HEMP)

Жоғары биіктіктегі электромагниттік импульс – атмосфералық ядролық жарылыстың салдары болып табылады, бұл АҚШ-тың "Starfish Prime" және Кеңес Одағының 184-ші ядролық сынағында көрсетілген. Мұндай жарылыстар ядролық жарылыстарға тән физикалық зақымдану және радиоактивті түсу сияқты әдеттегі зиян келтірмесе де, туындайтын ЖЭИ (жоғары биіктіктегі электромагниттік импульс) қорғалмаған электроникаға ауқымды әсер етеді. 1962 жылғы "Starfish Prime" сынағы нәтижесінде пайда болған ЖЭИ Гавайиде 1400 км (800 миль) қашықтықта электрониканың істен шығуына себеп болды, онда шамамен 300 көше шамдары дереу өшті. Кеңес Одағында ЖЭИ-ды зерттеу үшін жүргізілген сынақтар құрлық үстінде өткізілді, нәтижесінде 1000 км ұзындықтағы электр желісі тоқтатылып, 500 км радиустағы барлық телефон желілері зақымдалды. 400 км биіктікте ядролық қару жарылған жағдайда 2200 км радиусты ЖЭИ пайда болады, бұл АҚШ-тың құрлық бөлігін қамтуға жеткілікті. Дегенмен, 30 км-ден жоғары биіктікте жарылған кез келген ядролық құрылғы кем дегенде 600 км радиуста ЖЭИ тудырады.

Ғарыш соғысы

Ғарыш соғысы – атмосферадан тыс, яғни ғарыш кеңістігінде жүретін қақтығыс. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл ғарыштағы нысаналарға бағытталған шайқастарды білдіреді. Сондықтан ғарыш соғысына Жерден ғарышқа қарсы соғыс, мысалы, Жерден спутниктерге шабуыл жасау, сондай-ақ ғарыштан ғарышқа қарсы соғыс, мысалы, спутниктердің бір-біріне шабуыл жасауы кіреді. 1960 жылдардың басында АҚШ әскері «Ғарыш және ұлттық қауіпсіздік» деген фильмді түсірді, ол ғарыш соғысын бейнелейді. 1985 жылдан 2002 жылға дейін АҚШ Ғарыш қолбасшылығы болды, ол 2002 жылы АҚШ Стратегиялық қолбасшылығымен бірікті. 1992 жылдың 10 тамызында құрылған Ресей Ғарыш күштері – әлемдегі алғашқы тәуелсіз ғарыш күштері. Әлем тарихында ғарыш соғысының небары бірнеше мысалы болды, олардың барлығы да нақты қарсыластарға қарсы іс-қимылдар емес, оқу миссиялары болды. 1980-ші жылдардың ортасында АҚШ Әскери-әуе күштерінің F-15 ұшағының пилоты 555 км (345 миль) биіктіктегі орбитадағы P78-1 байланыс спутнигін сәтті түсірді. 2007 жылы Қытай Халық Республикасы ескірген спутнигінің біреуін жою үшін зымырандық жүйені пайдаланды (Қытайдың 2007 жылғы спутникке қарсы зымырандық сынағын қараңыз), ал 2008 жылы АҚШ та өздерінің істен шыққан USA-193 спутнигін осылай жойды. 2019 жылы Үндістан тірі спутникті жойды. 2021 жылдың 15 қарашасында Ресей әскері жерден зымыранмен Космос-1408, ескі советтік спутнигін жойды. Бүгінгі күнге дейін ғарыштағы қақтығыстардан адам қаза болған жоқ, сондай-ақ орбитадан жердегі нысаналар сәтті бейтараптандырылмады. Ғарыш қызметін реттейтін халықаралық шарттар ғарыштағы қақтығыстарды шектейді немесе реттейді және қару-жарақ жүйелерін, әсіресе ядролық қаруды орнатуды шектейді.

Ғарыш туралы келісімдер

Келісімдерге барлық тараптар келісімге қол қою арқылы пайда көретін болғанда қол жеткізіледі. Суық соғыста өзара толық жойылмау (ӨТЖ) екі үлкен держава арасындағы стратегиялық тежеу құралы болғандықтан, көптеген елдер ядролық қаруды ғарышқа орналастырылатын ұшыру құралдарына қатысты қауіптің алдын алу үшін бірлесіп жұмыс істеді.

Ай туралы келісім

Ай шарты (ғарышқа қабілетті ең бір мемлекеттің ратификацияламағанымен, кейбір мемлекеттер қол қойған) аспан денелерін кез келген әскери мақсатта пайдалануға, оның ішінде қару-жарақ сынақтарын жүргізуге, орбитада ядролық қару орналастыруға немесе әскери базалар құруға тыйым салады. Әскери қызметшілерді ғылыми зерттеулер үшін немесе кез келген басқа да бейбіт мақсаттарда пайдалануға рұқсат етіледі. (3.4-тарау)

Шектелген сынақтарға тыйым салу туралы шарт

1963 жылы АҚШ, Ұлыбритания және Кеңес Одағы шектеулі сынақтарға тыйым салу шартына қол қойды. Бұл шарт ядролық қарудың күшінің тез өсуі және радиоактивті түйіршіктерден келтірілетін зиян туралы өрбу үрейге жауап болды. Шарты бойынша су астындағы және атмосферадағы сынақтарға тыйым салынды, ал жер астындағы ядролық сынақтар да іс жүзінде тоқтатылды. Шарт жоғары биіктіктегі ядролық сынақтарды тоқтатып, нәтижесінде электромагниттік импульстарды (ЭМИ) сынауға да шектеу қойды.