Кіріспе

1957 жылы АҚШ-тың спутнигі Vanguard TV 3 (сонымен қатар Vanguard Test Vehicle Three деп аталады) – бұл КСРО-ның Спутник-1 және Спутник-2 спутниктерін сәтті ұшырғаннан кейін АҚШ-тың Жер орбитасына спутник жіберудің алғашқы әрекеті болды. Vanguard TV 3 – үш сатылы Vanguard ракетасының ұшыру мүмкіндіктерін сынау және Жер орбитасындағы спутник пен оның жүйелеріне қоршаған ортаның әсерін зерттеу үшін жасалған шағын спутник. Орбиталық талдау арқылы геодезиялық өлшеулер алу мақсаты да болған. Vanguard TV 3 спутнігіндегі күн батареяларын Bell Laboratories өндірген. 1957 жылғы 6 желтоқсанда Cape Canaveral әуе күштері базасындағы ұшыру кезінде күшейткіш (бустер) тұтандырылып, көтеріле бастады, бірақ ұшып шыққаннан кейін шамамен екі секунд өткен соң, 1,2 метр (төрт фут) биіктікке көтерілгеннен кейін ракета итеру күшін жоғалтып, ұшыру алаңына құлады. Тұрақтап қалғаннан кейін отын бактерілері жарылып, жарылыс болды, нәтижесінде ракета жойылды және ұшыру алаңына ауыр зақым келді. Vanguard 1A спутнігі жарылыстан алысқа лақтырылып, аз қашықтықта жерге түсті, оның хабар тарату құралдары сигнал жіберіп тұрды. Дегенмен, спутник зақымданып, қайта пайдалану мүмкін болмады. Қазір ол Смитсондар институтының Ұлттық әуе және ғарыш мұражайында қойылған. Жер серігін орбитаға шығару – IGY-ның (Халықаралық геофизикалық жыл) басты мақсаттарының бірі болды. Ең ерте 1955 жылдың шілдесінде президент Дуайт Д. Эйзенхауэр өзінің баспасөз хатшысы арқылы АҚШ-тың "І.Г.Ж.-ға қатысуының бір бөлігі ретінде кішкентай, пилотсыз, Жерді айналатын спутниктерді" ұшыру жоспарын жариялады. 1955 жылғы 9 қыркүйекте АҚШ Қорғаныс министрлігі (U.S. DoD) Әскери-теңіз күштері министріне миссияны жалғастыруға рұқсат беретін хат жолдады. АҚШ Әскери-теңіз күштеріне Vanguard спутниктерін ұшыру міндеті тапсырылды. "Vanguard" жобасы ресми түрде басталды.

Ғарыш кемесі

TV 3 спутнигінің жүк бөлімі кейінірек ұшырылған Vanguard 1 спутнигіне өте ұқсас болды. Ол диаметрі және массасы бар кішкентай алюминий шар болды. Ол екі таратушыны тасыды: ртуть батареясымен қуаттандырылатын 10 мВт, 108 МГц және ғарыш кемесі корпусына орнатылған алты күн батареясымен қуаттандырылатын 5 мВт, 108.03 МГц таратушы. Ғарыш кемесінің корпусына орнатылған алты кішкентай антеннаны пайдалана отырып, спутник негізінен инженерлік және телеметриялық деректерді таратты, бірақ таратушылар спутник пен жер станциялары арасындағы жалпы электрондық контентті анықтау үшін де қолданылды. Спутниктің құрылымындағы басқа да құралдарға оның жылу қорғанысының тиімділігін бақылау мақсатында спутниктің ішкі температурасын өлшеу үшін пайдаланылған екі термистор кірді. Спутник апат кезінде қайта пайдалану мүмкін емес деңгейде зақымданса да, оқиғадан кейін де сигнал тарата берді.

Іске қосу

1957 жылғы 6 желтоқсанда 16:44:35 GMT-де Флорида штатының Канаверал мүйісіндегі Атлантикалық ракеталық полигонында ұшырылған кезде күштеуіш (бустер) тұтанды және көтеріле бастады, бірақ ұшып шыққаннан кейін шамамен 2 секундтан соң, шамамен бір метр көтерілгеннен кейін, ракета итермелеуін жоғалтып, қайтадан ұшыру алаңына түсе бастады. Ұшыру алаңына тиген кезде отын бактерілері жарылып, жарылыс болды, зымыранды жойып, ұшыру алаңына ауыр зақым келтірді. "Авангард" спутнигі бірден ұшыру алаңынан шығып, жақын жерге түсті, оның хабар тарату құрылғылары сигналды жіберіп тұрды. Дегенмен, спутник зақымданып, қайта пайдалануға жарамсыз болды. Қазір ол Смитсония Әуе және Ғарыш мұражайында қойылған. Бірақ Martin Marietta компаниясы, іске қосу процедурасы кезінде отын бактерілеріндегі төмен қысым тұтану камерасындағы жанатын отынның бір бөлігінің турбонасос толық қысымға жеткенше инжектор арқылы отын жүйесіне ағып кетуіне мүмкіндік берді деп қорытындылады. Ал General Electric компаниясы мәселенің отын қосылысының дұрыс бекітілмегендігінен туындағанын айтты. Кейіннен, бірінші мәселе екіншісіне себеп болды. Тергеу нәтижесінде, бак пен отын жүйесіндегі қысым номиналдан сәл төмен болғаны анықталды, бұл инжектордағы жеткіліксіз қысымға әкелді. Нәтижесінде, ыстық жану газы инжекторға кері ағып, қысымның күрт өсуіне себеп болды. Инжектор сақиналары толығымен жанып кетті, содан кейін жану камерасы жарылды. T+1 секундте күштеуіштің итермелеу бөліміндегі соққы толқыны отын беру құбырын жарып, қозғалтқыштың жұмысын тоқтатты. GE техниктері бұл конструкциялық кемшілікті сынақ кезінде анықтай алмады және уақытша шешім ретінде бак қысымын арттыру шарасы қолданылды. Ақырында, отын күшін арттыру және күрделі іске қосу кезеңдерін болдырмау үшін этан газын пайдалану арқылы қосымша түзетулер енгізілді. X 405 қозғалтқышы келесі ұшырулар мен статикалық сынақтар кезінде қайтадан істен шыққан жоқ.

Реакция

Ұшыру сәтсіздігінен кейін жобаның бас мердігері – Мартин компаниясының акцияларымен сауда жасау Нью-Йорк қор биржасымен уақытша тоқтатылды. "Капутник", "Опсник", "Дудник" және "Стайпутник" есімдері пайда болды. Халықаралық БАҚ-та кеңінен жарияланған бұл сәтсіздік, ғылым мен технологиядағы көшбасшы ретінде әлемге танылған АҚШ үшін үлкен беделдік жеңіліс болды. Суық соғыстағы АҚШ-тың қарсыласы – Кеңес Одағы осы апатты өз мүддесі үшін пайдаланды. Оқиғадан кейін бірнеше күн өткен соң, Біріккен Ұлттар Ұйымындағы кеңес делегаты АҚШ "дамып келе жатқан елдерге" арналған көмек алуға қызығушылық таныстыра ма деп сұрады. "Нью-Йорк Таймс" газеті "ТВ 3" апатын "АҚШ беделіне соққы" деп баялады. Сенатор Линдон Б. Джонсон бұл ұшыру американдықтар үшін "өте ұятты" екенін айтты. "ТВ 3" жарылысынан кейін "Вангард жобасы" американдықтардың ренжіген мақтанышының құрбанына айналды, – деді жобаны дамыту мен құруға жауапты Мартин компаниясының жоба инженері Дональд Маркэриан. Осымен бірге жүргізілген "Explorer 1" жобасы бірнеше аптадан кейін, 1958 жылдың 1 ақпанында сәтті аяқталды.

Қызықты деректер

Кербал ғарыш бағдарламасында "Stayputnik" деп аталатын ғарыш зонды бар, бұл еске алу мақсатында жасалған болуы мүмкін.