Кіріспе

JetTrain – Bombardier Transportation компаниясының Солтүстік Америкадағы жолаушылар теміржолдарына еуропалық үлгідегі жоғары жылдамдықты қызметті қаржылық тұрғыдан тартымды ету мақсатымен жасаған эксперименталды жоғары жылдамдықты жолаушылар пойызының тұжырымдамасы. Ол 1990-шы жылдары Amtrak үшін Bombardier компаниясы салған, толығымен электр локомотивтерін пайдаланған Acela Express пойыздарында қолданылған, LRC негізінде жасалған көлбеу вагондарды пайдалануға арналған. Acela-дан айырмашылығы, электр желілерімен қуаттандырылатын JetTrain газ турбиналық қозғалтқыш, аз қуатты дизельді қозғалтқыш, редукторлық беріліс қорабы және екі генераторды электр жетегіне қуат беру үшін пайдалануға тиіс болған. Бұл оған электрленбеген желілерде жоғары жылдамдықпен жүруге мүмкіндік берер еді.

Газ турбиналы қозғалтқыштар

Турбиналық қозғалтқыштар өндірілген жалпы қуатының 65%-ын қозғалтқыштың алдыңғы жағындағы компрессорды іске қосуға жұмсайды. Бұл, қозғалтқыш бос жүріс күйіне келгенде, ешқандай пайдалы энергия шығармай, толық жылдамдықтағы отынның 65%-ын әлі де жағып тұратынын білдіреді. Осы себепті турбиналық қозғалтқыштар ұзақ уақыт бойы жоғары қуат режимінде жұмыс істейтін салаларда ғана тиімді, мысалы, ұшақтарда, электр энергиясын өндіруде немесе қашықтығы ұзақ пойыздарда. Төмен қуатта жұмыс істеу жиі кездесетін салаларда олар көбінесе тиімсіз, сондықтан автомобильдерде де қолданылмады. 1950-1960 жылдары авиациялық отынның бағасы төмен болған кезде, қозғалтқыштың механикалық артықшылықтары – қарапайымдылығы мен жеңіл салмағы отын шығындарының артуын өтеді. 1950-1960 жылдары жолаушылар мен жүк вагондарынан тұратын бірнеше турбиналық, төмен жылдамдықты пойыз жобалары ұсынылды. 1960 жылдары Солтүстік Америкадағы UAC TurboTrain, британдық Advanced Passenger Train (APT) және француздық TGV 001 сияқты бірнеше жоғары жылдамдықты жолаушылар пойыздары жобаланды. 1970 жылдары, әсіресе 1973 жылғы мұнай дағдарысынан кейін, бұл артықшылықтар отын бағасының өсуімен күресе алмады, нәтижесінде көптеген турбиналық пойыз жобалары тоқтатылды. Францияда 2000 жылға дейін газ турбинасымен жұмыс істейтін екі үлкен класты қалааралық вагондар (ETG және RTG) пайдаланылды, бірақ TGV және APT екеуі де электр қуатына көшті, олардың жұмысын қамтамасыз ету үшін жоғары кернеулі электр желілері орнатылды. Солтүстік Америкада теміржол желілерін жаңартуға қаражат шектеулі болғандықтан, электр қуаты тек ең жүйрік бағыттарда ғана қолданылды және осы күнгі күні де сирек кездеседі. Canadian National Railway (CN) және Via Rail 1980 жылдардың басына дейін TurboTrains пойыздарын пайдаланды, содан кейін олар LRC пойызы сияқты дизель-электрлік локомотивтермен ауыстырылды. Amtrak 2003 жылға дейін Rohr Turboliners пойыздарын пайдалануды жалғастырды.

JetTrain

Соңғы онжылдықтарда орын алған тағы бір өзгеріс – қоршаған ортаны бақылау және ойын-сауық жүйелерін іске қосу үшін пойыздың қалған бөлігіне электр қуатын беру мақсатында бас бөліміндегі қуатты кеңінен пайдалану және стандарттау. Осы қуат талаптарының салыстырмалы түрде тұрақты болуына байланысты, тіпті пойыз тұрған кезде де, осы рөл үшін жеке қозғалтқыш қолдану жиі кездеседі, ол осы операциялық қажеттіліктерге қарай жасалған. JetTrain тұжырымы осы идеяны дамытады, төмен жылдамдықпен қозғалғанда қозғалтқыш қуатын беру үшін сол HEP қозғалтқышын пайдаланады, төмен қуат деңгейлерінде турбинаның отын тиімділігімен байланысты мәселелерді болдырмайды. JetTrain тұжырымы станция аумағында және сорту станцияларында қозғалғанда осы қозғалтқышты ғана қолданады. Пойыз сорту станциясын қалдырғаннан кейін Pratt & Whitney Canada PW150 (осы рөлде ST40 деп аталады) турбиналық қозғалтқышы іске қосылады және пойыз жұмыс жылдамдығына дейін үдеп кетеді. Турбиналық қозғалтқыш тікұшақтарда қолданылудан бейімделген, оның операциялық тиімділігі мен сенімділігін арттыру үшін осы саланың 50 жылдан астам тәжірибесінен пайдаланылған. Ол стандартты локомотивтік дизель отынында жұмыс істеуге бейімделген, сондықтан турбиналық локомотивтерді қолданыстағы теміржол желілеріне енгізу үшін арнайы отын құю станцияларын салу қажеттілігі жоқ. Дизельді қозғалтқыш ғана пойызды бос күйде белгілі бір жылдамдыққа дейін жетей алады, ал турбина осы көрсеткішті арттырады. Екі қозғалтқыш та бір редукторлық қорапта біріктірілген, ол төрт жетекші қозғалтқыштарға қуат беру үшін генераторды қозғалтады, бұл қозғалтқыштар толық электрлі Acela Express пойызындағылармен бірдей. Генератор – TGV пойыздың қозғалтқышы, ол қалыпты жұмыстан кері бағытта жұмыс істейді, яғни электр қуатына қосылып айналуды өндірудің орнына, айналып электр қуатын өндіреді. Турбинаны жоғары жылдамдық бөлігінде пайдаланудың басты артықшылығы – оның кішкентай физикалық өлшемдері мен жеңіл салмағы. Турбиналық қозғалтқыш әдеттегі кеңсе үстелінің көлемімен шамалас және салмағы шамамен 5 кг, ал дәл осындай қуатты дәстүрлі дизельді қозғалтқыш шамамен 5 метр (16 фут) ұзын және салмағы одан әлдеқайда көп. Турбинаны пайдалану қуат вагондарының салмағын азайтады; JetTrain қуат вагоны салмағы және ось басына тиетін салмағы шамамен осы көрсеткіштер EMD F40PH локомотиві үшін тиісінше және құрайды. Оське тиетін массаның азаюы рельстерге түсетін жүктемені азайтады, пойыздың рельс жолын өзгертусіз жоғары жылдамдықпен жүруіне мүмкіндік береді. Жеңіл қуат вагонымен жеті жолаушы вагонын сүйреген JetTrain шамамен жылдамдыққа жете алады, бірақ оның максималды «тепе-теңдік жылдамдығы» шамамен құрайды. Алдыңғы және артқы жағында екі қуат вагоны бар пойыз шамамен жылдамдыққа жете алады, оның максималды жылдамдығы шамамен құрайды. Толық пойыз әдетте екі қуат вагонынан, әрқайсысы екі басында, және 11 жолаушы вагонына дейін құралады. Көлбеу жолаушы вагондары Acela пойызында қолданылатын нұсқалар болып табылады және олардың тарихы 1980 жылдары ұсынылған Bombardier LRC көлбеу пойызына дейін жетеді. Жолаушылар тасымалында жоғары жылдамдықта JetTrain өте тиімді болады. Жеңіл салмағы мен заманауи қозғалтқышының арқасында JetTrain шығаратын парниктік газдардың көлемі сол жылдамдықпен жұмыс істейтін дизельді пойыздан 30%-ға төмен. Қозғалтқыш тіпті толық қуатта да дерлік шусыз жұмыс істейді: жұмыс істеген кезде пойыздың шу деңгейі толық электрлі Acela пойызымен шамалас.

Тарих

JetTrain 1997 жылы Федералдық темір жол басқармасының (FRA) Келесі буындық жоғары жылдамдықты темір жол бағдарламасында пайда болды (https://ieeexplore. ieee. org/document/395175) – солтүстік-шығыс дәлізінен тыс маршруттардағы қызметтер үшін жоғары жылдамдықты пойыз технологияларын әзірлеу мақсатында. Бұл маршруттардағы жол көлемі электрлендіруді тиімді етуі мүмкін емес еді. FRA 50/50 үлесімен инвестиция жасауға дайын өнеркәсіптік серіктес іздеді, ал FRA өкілі Уоррен Флато: «Bombardier біз бұл жобаға қызығушылық танытқанымызды хабарлағанда, өздерінің үлесін салған компания. Біз жобаның елдегі адамдардың жоғары жылдамдықты қызметтерге деген қалауын қанағаттандыруда зор әлеуетке ие екеніне сенеміз» деді. Ақырғы келісім 1998 жылдың қазанында қол қойылды, FRA және Bombardier әрқайсысы алғашқы локомотив прототипіне 13 миллион доллар инвестициялады. Прототип Нью-Йорктің Платсбург қаласындағы Bombardier Mass Transit Corporation зауытында салынды. Локомотив прототипі 2000 жылдың маусымында аяқталды. Ол турбиналық жетек жүйесін қамтыды, бірақ төмен жылдамдықты дизельді қозғалтқыш тәсілін қолданбады. Қауіпсіздік сынақтары 2001 жылдың жазында Көлік технологиясы орталығында (Пуэбло, Колорадо штаты) басталды, онда локомотив ең жоғары жылдамдыққа жетті. Басты мақсат – АҚШ-тағы Орландо мен Тампа қалалары арасындағы жолаушылар тасымалына арналған Флорида үстірт экспресі. Бұл бағдарламаны қолдау үшін прототип 2003 жылдың 7 қазанында Майамиде, ал 11 қазанында Орландода болды. Флорида жүйесінің 2009 жылы ашылуы жоспарланған, бірақ 2004 жылы егжей-тегжейлі инженерлік кезеңдер басталғаннан кейін референдумда қаржыландырудан бас тартты. Канадада Bombardier және Via Rail компаниялары ViaFast ұсынысының бөлігі ретінде Вианың Квебек қаласы – Виндзор дәлізінде JetTrains пайдалану туралы ұсыныс жасады, бірақ ұлттық үкіметтен қаржы ала алмады. 2008 жылдың қаңтар айында Онтарио мен Квебек провинцияларының премьер-министрлері дәлізді зерттеуге мүмкіндіктерді қарастырды, бұл жоғары жылдамдықты пойыздарға тағы бір мүмкіндік берді. Ван Хорн институты Альбертаның ең үлкен екі қаласы – Эдмонтон мен Калгари арасындағы JetTrain қызметінің тиімділігін бағалау үшін Bombardier-пен бірлесіп зерттеу жүргізді. Басқа мүмкіндіктерге Техас штаты мен Лас-Вегасқа жаңа желілер салу кірді. Ұлыбританияда JetTrain дизельдік-электрлік HST пойыздарын алмастыру мүмкіндігі ретінде қарастырылды. Австралиялық теміржол журналдары JetTrain-ді Австралиядағы жоғары жылдамдықты теміржол желісін дамыту үшін XPT (Британдық HST нұсқасы) және Tilt Train пойыздарына қосымша ретінде тиімді нұсқа деп санайды. Bombardier Мексиканың Юкатан штатының үкіметімен Transpeninsular Fast Train жобасын дамыту бойынша келіссөздер жүргізді, бұл жоба штаттың астанасы Мериданы Майя Ривьерасының туристік курорттарымен – Канкун және Чичен-Ицаның Майя ескерткіштерімен байланыстыруды көздеді. Губернатор Ивонн Ортеганың сөзіне сүйенсек, пойыз дизельмен орташа жылдамдықпен жүруі керек, ал Bombardier осы мақсатқа JetTrain-ді лайықты деп тапты. Алайда, ешбір ұсыныс іске аспады және JetTrain жобасы тоқтатылды. JetTrain-ге қатысты барлық ақпарат Bombardier веб-сайттарынан және жарнамалық материалдарынан алынып тасталды. 2019 жылғы мәліметтерге сәйкес, демонстрациялық турбиналық локомотив Көлік технологиясы орталығында сақтаулы тұр.