Кіріспе

Сандық модельді бақыланған деректермен жаңарту техникасы

Деректерді ассимиляциялау – теорияны (әдетте сандық модель түрінде) байқаулармен оңтайлы біріктіруге ұмтылатын математикалық ғылым. Мүмкін болатын мақсаттар көп: жүйенің оңтайлы күйін анықтау, сандық болжау моделі үшін бастапқы шарттарды белгілеу, байқалатын жүйенің (мысалы, физикалық) білімін пайдалана отырып, сирек байқау деректерін интерполяциялау, бақыланған деректер бойынша модельді оқыту арқылы сандық параметрлерді орнату. Мақсатқа байланысты әртүрлі шешім әдістері қолданылуы мүмкін. Деректерді ассимиляциялау, өзге машиналық оқыту түрлерінен, кескіндерді талдаудан және статистикалық әдістерден талдау жүргізіліп жатқан жүйенің динамикалық моделін пайдалану арқылы ерекшеленеді. Деректерді ассимиляциялау бастапқыда сандық ауа-райы болжау саласында дамыды. Сандық ауа-райы болжау модельдері – атмосфераның динамикалық мінез-құлқын сипаттайтын теңдеулер, олар көбінесе компьютерлік бағдарламаға енгізіледі. Бұл модельдерді болжам жасау үшін атмосфераның қазіргі күйіне жақын бастапқы шарттар қажет. Сандық модельдерге жай ғана нүктелік өлшемдерді енгізу қанағаттанарлық нәтиже бермеді. Шын дүниедегі өлшемдер аспаптың сапасы мен өлшеу орнының дәлдігіне байланысты қателерге ұшырайды. Бұл қателер модельдерде тұрақсыздық тудырып, болжамның дұрыстығын жояды. Сондықтан, сандық модельдің тұрақтылығын сақтай отырып, барлық қолжетімді деректерді пайдалана отырып, модельді бастау үшін күрделі әдістер қажет болды. Мұндай деректерге өлшемдермен қатар, өлшемдер жасалған уақытта қолданыстағы болжам да кіреді. Егер бұл процесс итеративті түрде қолданылса, ол өткен байқаулардан алынған ақпаратты барлық келесі болжамдарға жинақтай бастайды. Деректерді ассимиляциялау сандық ауа-райы болжау саласынан дамығандықтан, бастапқыда геология ғылымдарында кең таралды. Шындығында, геология ғылымдарындағы ең көп сілтеме жасалған жарияланымдардың бірі – атмосфераның байқау тарихын қайта құру үшін деректерді ассимиляциялаудың қолданылуы.

Деректерді ассимиляциялау процесінің егжей-тегжейі

Классикалық түрде деректерді ассимиляциялау, қарапайым экстраполяция әдістерін қолдану арқылы болжау өте қиын хаотикалық динамикалық жүйелерге қолданылған. Бұл қиындықтың себебі, бастапқы шарттардағы шағын өзгерістер болжаудың дәлдігіне үлкен өзгерістер әкелуі мүмкін. Бұл кейде «көбелек эффектісі» деп аталады – бастапқы шарттарға сезімтал тәуелділік, онда детерминистік сызықтық емес жүйенің бір күйіндегі шағын өзгеріс кейінгі күйде үлкен айырмашылықтарға алып келуі мүмкін. Кез келген жаңарту сәтінде деректерді ассимиляциялау әдетте болжамды (сондай-ақ, алғашқы болжау немесе фонолық ақпарат деп те аталады) қабылдайды және байқалған деректер жиынтығы мен байқаулардың және болжамның өзіндегі бағаланған қателерге негізделген түзетутерді қолданады. Болжам мен байқаулар арасындағы айырмашылық сол сәттегі «ауытқу» немесе «жаңалық» деп аталады (өйткені ол деректерді ассимиляциялау процесіне жаңа ақпарат ұсынады). Жаңалыққа салмақ коэффициенті қолданылады, бұл байқаулардан алынған жаңа ақпаратқа негізделген болжамды қанша түзету керектігін анықтайды. Салмақ коэффициенті мен жаңалықтың көбейтіндісі арқылы анықталған түзетулерге сүйенетін жүйенің күйінің ең жақсы бағасы «талдау» деп аталады. Бір өлшемде талдауды есептеу болжамдалған және байқалған мәннің салмақталған орташасын есептеудей қарапайым болуы мүмкін. Көп өлшемділікте мәселе күрделене түседі. Деректерді ассимиляциялау жұмысының көп бөлігі жүйедегі қателер туралы терең білімге негізделген тиісті салмақ коэффициентін дұрыс бағалауға бағытталған. Өлшемдер әдетте модельдің жүйенің толық емес бейнесінен гөрі нақты әлемдегі жүйеден жасалады, сондықтан модельденген айнымалыны байқаумен тікелей салыстыруға болатын формаға түрлендіру үшін «байқау операторы» деп аталатын арнайы функция қажет (әдетте сызықтық емес оператор үшін h немесе оның сызықтық жақындауы үшін H арқылы белгіленеді).

Статистикалық бағалау ретінде деректерді ассимиляциялау

Матeматикалық философиялық көзқарастардың бірі деректерді ассимиляциялауды Байес бағалау мәселесі ретінде қарастыру болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, талдау қадамы Байес теоремасын қолдану болып табылады, ал жалпы ассимиляция процедурасы рекурсивті Байес бағалауының мысалы болып табылады. Дегенмен, ықтималдық талдау көбінесе есептеуге қолайлы формаға дейін жеңілдетіледі. Ықтималдық үлестірілімін уақыт бойынша дамыту, жалпы жағдайда Фоккер-Планк теңдеуі арқылы нақты түрде жүзеге асырылар еді, бірақ бұл жоғары өлшемді жүйелер үшін мүмкін емес; сондықтан ықтималдық үлестірілімдерінің жеңілдетілген нұсқаларында жұмыс жасайтын әртүрлі жуықтаулар қолданылады. Көбінесе ықтималдық үлестірілімдері Гаусс екендігі болжайды, осылайша оларды орташа және ковариация арқылы көрсетуге болады, бұл Калман сүзгісіне алып келеді. Көптеген әдістер ықтималдық үлестірілімдерін тек орташа мәнімен және алдын ала есептелген ковариацияны енгізу арқылы көрсетеді. Мұны есептеуге арналған тікелей (немесе реттік) әдістің мысалы – оптималды статистикалық интерполяция, немесе жай ғана оптималды интерполяция (ОИ) деп аталады. Баламалы тәсіл – бірдей мәселені шешетін шығын функциясын итеративті шешу. Бұлар вариациялық әдістер деп аталады, мысалы 3D Var және 4D Var. Типикалық минимизация алгоритмдері – конъюгациялық градиент әдісі немесе жалпыланған минималды қалдық әдісі. Ансамбльді Калман сүзгісі – Монте-Карло әдісін қолданатын реттік әдіс, ол модельдеу ансамблі арқылы Гаусс ықтималдық үлестірімінің орташа мәні мен ковариациясын бағалауға мүмкіндік береді. Жақында ғана ансамбльдік тәсілдер мен вариациялық әдістердің гибридтік комбинациялары кеңінен таралды (мысалы, олар Еуропалық орташа мерзімдік ауа-райы болжамдау орталығында (ECMWF) және NOAA Ұлттық қоршаған ортаны болжау орталығында (NCEP) операциялық болжамдар үшін қолданылады).

Мәліметтерді модель жаңарту ретінде қабылдау

Деректерді ассимиляциялау модельді жаңарту циклы ішінде де жүзеге асырылуы мүмкін, онда байқалған деректерге сәйкес ету үшін бастапқы модельді (немесе бастапқы болжамды) оптимизация циклында қайталап жаңартамыз. Көптеген оптимизациялау әдістері бар және олардың бәрін модельді жаңарту үшін қолдануға болады. Мысалы, эволюциялық алгоритмдер гипотезаға тәуелсіз, бірақ есептеулерге көп шығын тудырады.

Ауа райы болжамын жасау

Сандық ауа райын болжау саласында деректерді ассимиляциялау – температура және атмосфералық қысым сияқты метеорологиялық айнымалылардың бақылауларын және бұрынғы болжамдарды сандық болжау модельдерін бастау үшін біріктіретін әдіс ретінде ең көп танылған.

Неліктен қажет

Атмосфера – сұйықтық. Сандық ауа райы болжамының идеясы – белгілі бір уақытта сұйықтықтың күйін өлшеу және сұйықтық динамикасы мен термодинамика теңдеулерін пайдаланып, болашақтағы бір уақытта сұйықтықтың күйін бағалау. Бастапқы шарттарды жасау үшін модельге бақылау деректерін енгізу процесі инициализация деп аталады. Құрлықта, жер бедері карталары атмосфералық айналымды модельдеуге көмектесу үшін қолданылады, сондай-ақ таудың төменгі беткейіндегі желдер, тау толқындары және кіріс күн сәулесіне әсер ететін бұлттылық сияқты ерекшеліктерді жақсырақ көрсету үшін қолданылады. Жергілікті ауа райы қызметтерінен түсетін негізгі деректер – ауа райы шарларындағы (радиозондтар деп аталады) құрылғылардан алынған бақылаулар, олар атмосфераның әртүрлі параметрлерін өлшейді және оларды бекітілген қабылдағышқа, сондай-ақ ауа райы спутниктеріне жібереді. Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым бүкіл әлем бойынша аспаптарды, бақылау тәжірибелерін және осы бақылаулардың уақытын стандарттауға тырысады. Станциялар METAR есептерінде сағат сайын немесе SYNOP есептерінде әр алты сағат сайын хабарлайды. Бұл бақылаулар біркелкі орналаспағандықтан, олар деректерді ассимиляциялау және объективті талдау әдістерімен өңделеді, олар сапаны бақылайды және модельдің математикалық алгоритмдері қолдана алатын орналасқан жерлердегі мәндерді анықтайды. Кейбір жаһандық модельдер шекті айырмашылықтарды қолданады, онда әлем ендік және бойлық жүйелі түрде орналастырылған тордағы дискретті нүктелер ретінде бейнеленеді; ал басқа модельдер толқын ұзындығының диапазонын шешетін спектрлік әдістерді қолданады. Содан кейін бұл деректер модельде болжамның бастапқы нүктесі ретінде пайдаланылады. Сандық модельдерде пайдалану үшін бақылау деректерін жинау үшін әртүрлі әдістер қолданылады. Орталықтар ауа райы шарларында радиозондтарды тропосфера арқылы және стратосфераға дейін көтереді. Дәстүрлі дерек көздері болмаған жағдайларда ауа райы спутниктерінен алынған ақпарат пайдаланылады. Коммерциялық ұйымдар ұшқыштардың әуе бағыттары бойынша және кемелердің теңіз бағыттары бойынша есептерін ұсынады. Зерттеу жобалары тропикалық циклон сияқты қызығушылық тудыратын ауа райы жүйелерінде және олардың айналасында ұшу үшін барлау ұшақтарын пайдаланады. Барлау ұшақтары салқын маусымда ашық мұхиттар үстінен ауа райы болжамындағы белгісіздіктерді тудыратын немесе болашақтағы үш-жеті күн ішінде континенттік аймақтарға үлкен әсер ететін жүйелерге де ұшады. Теңіз мұзы 1971 жылы болжам модельдерінде инициализациялана бастады. Тынық мұхитының жоғары ендіктеріндегі ауа райына әсер ететіндіктен, 1972 жылы модельді инициализациялау кезінде теңіз бетінің температурасын ескеруге тырысулар басталды.

Тарих

1922 жылы Льюис Фрай Ричардсон ауа райын сандық түрде болжаудың алғашқы талпынысын жариялады. Бьеркнес теңдеулерінің гидростатикалық түріне сүйене отырып, Ричардсон Орталық Еуропаның екі нүктесіндегі атмосфера күйінің 6 сағаттық болжамын қолмен жасады, бұл жұмысқа кем дегенде алты апта уақыт кетті. Оның болжамы бойынша жер бетіндегі қысымның өзгеруі , бұл екі рет шамадан тыс қате, шындыққа сай келмейтін мәнге тең болды. Осы үлкен қатеге себеп, оның талдауында бастапқы шарттар ретінде қолданылған қысым және жел жылдамдығы өрістерінің арасындағы тепе-теңдік болмауы болды. 4DDA әдістерін дамытудағы маңызды қадам – Ле Димет пен Талагранның (1986) жұмыстарындағы оптималды басқару теориясын (вариациялық тәсілді) пайдалану болды. Бұл теорияны қоршаған ортаны модельдеуде алғаш қолданған Ж.Л. Лайонс және Г. Марчук болды. Вариациялық тәсілдердің басты артықшылығы – метеорологиялық өрістер NWP моделінің динамикалық теңдеулерін қанағаттандырады және бір мезгілде байқаулармен салыстырғандағы айырмашылықтарын сипаттайтын функционалды азайтады. Осылайша, шектеулі азайту мәселесі шешіледі. 3DDA вариациялық әдістерін алғаш рет Сасаки (1958) әзірледі. Lorenc (1986) көрсеткендей, жоғарыда аталған 4DDA әдістерінің барлығы белгілі бір жағдайда эквивалентті, яғни, кейбір шарттар орындалғанда олар бірдей шығын функциясын азайтады. Дегенмен, практикалық қолданыста бұл шарттар көбінесе орындалмайды, әр түрлі әдістер әртүрлі нәтижелер береді және қандай тәсілдің (Калман сүзгісі немесе вариациялық) жақсырақ екені көбінесе белгісіз болады. Сонымен қатар, дамыған DA техникаларын қолдану кезінде, мысалы, есептеу әдісінің азайтылатын функционалдың жалпы минимумға жуықтасуы сияқты маңызды сұрақтар туындайды. Мысалы, шығын функциясы немесе шешім ізделетін жиынтық дөңес болмауы мүмкін. Қазіргі уақытта ең табысты 4DDA әдісі – гибридтік инкременттік 4D Var болып табылады. Онда ансамбль деректерді ассимиляциялау уақыт терезесінің басында климатологиялық фондық қателік ковариациясын кеңейту үшін қолданылады, бірақ фондық қателік ковариациясы уақыт терезесі ішінде NWP болжау моделінің жеңілдетілген нұсқасымен дамиды. Бұл деректерді ассимиляциялау әдісі Метеорологиялық қызмет сияқты болжау орталықтарында операциялық түрде қолданылады.

Шығын функциясы

Деректерді ассимиляциялаудағы талдау жасау процесі көбінесе шығындар функциясын азайтуды қамтиды. Типтік шығындар функциясы – бақылаулардың қателігімен салмақталған талдау мәндерінің бақылаулардан ауытқуларының квадраттарының қосындысы, сондай-ақ болжам өрістерінің және талдау өрістерінің болжамның қателігімен салмақталған ауытқуларының квадраттарының қосындысы болып табылады. Бұл талдаудың әдетте сенімді болып саналатын бақылаулар мен болжамдардан тым қашықтамайтынына кепілдік береді.

3D-Var

мұнда – фондық қате ковариациясын, – бақылау қате ковариациясын білдіреді.

4D-Var

егер ол сызықтық оператор (матрица) болса.

Су мен энергия трансферттерін бақылау

«Alpilles ReSeDA» (Алыстан зондтау деректерін ассимиляциялау) эксперименті – Францияның оңтүстік-шығысындағы Альпиль аймағында (1996–1997) өткен FP4 ENV бағдарламасының еуропалық жобасы. Суреттегі ағын диаграммасы (оң жақта) жобаның қорытынды есебінен алынған және қашықтан зондтау деректері мен қосымша ақпарат негізінде жапырақ жағдайы, радиациялық ағындар, экологиялық бюджет, өнімнің саны мен сапасы сияқты маңызды айнымалыларды қалай анықтауға болатынын көрсетеді. Диаграммадағы көк-жасыл жебелер модельдердің тікелей жұмыс істеу жолын көрсетеді.

Басқа болжау қолданбалары

Деректерді ассимиляциялау әдістері қазіргі уақытта басқа экологиялық болжау мәселелерінде де қолданылады, мысалы, гидрологиялық және гидрогеологиялық болжамдарда. Байес желілері де деректерді ассимиляциялау тәсілі ретінде жер сілкінісі сияқты табиғи қауіптерді бағалау үшін пайдаланылуы мүмкін. Күн жүйесіндегі басқа планеталар туралы ғарыш кемелерінен алынған мол деректердің болуына байланысты, деректерді ассимиляциялау енді Жерден тыс планеталардың атмосфералық жағдайын қайта талдау үшін де қолданылуда. Марс – қазірге дейін деректерді ассимиляциялау қолданылған жалғыз ғарыш планетасы. Барлық қолжетімді ғарыш аппараттарының деректеріне, әсіресе NASA-ның Марс Глобал Сервейор аппаратындағы Термикалық эмиссиялық спектрометрден және NASA-ның Марс Риконнессанс Орбитеріндегі Марс климаттық зондынан алынған температура және шаң/су/мұздың оптикалық тығыздығы кіреді. Осы деректер жиынтығына деректерді ассимиляциялаудың екі әдісі қолданылды: талдауды түзету схемасы және екі Ансамбльді Калман сүзгісі схемасы, екеуі де Марс атмосферасының жаһандық айналым моделін тікелей модель ретінде пайдаланды. Марс талдау түзету деректерін ассимиляциялау (MACDA) деректер жиынтығы Британдық атмосфералық деректер орталығынан қолжетімді. Деректерді ассимиляциялау – кез келген болжам мәселесінің маңызды бөлігі. Бұрмаланған деректермен жұмыс істеу деректерді ассимиляциялаудағы күрделі мәселе болып табылады. Бұрмалауды жою әдістерін одан әрі дамыту ерекше пайдалы болады. Егер бір айнымалыны бірнеше құрал бақыласа, оларды ықтималдық таралым функцияларын пайдалану арқылы салыстыру пайдалы болуы мүмкін. Есептеу қуатының артуына байланысты сандық болжам модельдері жоғарырақ ажыратымдылыққа ие болып келеді, қазіргі операциялық атмосфералық модельдер шамамен 1 км көлденең ажыратымдылықпен жұмыс істейді (мысалы, Германияның ұлттық метеорологиялық қызметінде, Deutscher Wetterdienst (DWD) және Ұлыбританияның Met Office). Көлденең ажыратымдылықтың артуы сызықтық емес модельдердің көбірек хаостық ерекшеліктерін шешуге мүмкіндік бере бастады, мысалы, атмосфералық модельдерде тор масштабында конвекцияны немесе бұлттарды шешу. Модельдер мен бақылау операторларының өсіп келе жатқан сызықтық еместігі деректерді ассимиляциялауда жаңа мәселе тудырады. Сызықтық немесе дерлік сызықтық модельдермен жақсы қалыптасқан, көптеген Ансамбльді Калман сүзгілері және вариациялық әдістер сияқты қолданыстағы деректерді ассимиляциялау әдістері сызықтық емес модельдерде бағалануда. Көптеген жаңа әдістер әзірленуде, мысалы, жоғары өлшемді мәселелер үшін бөлшек сүзгілері және гибридтік деректерді ассимиляциялау әдістері. Басқа қолданылулары: Аполлон бағдарламасы үшін траекторияны бағалау, GPS және атмосфералық химия.