Кіріспе

ХІХ ғасырдағы американдық саясаткер Ханс Кристиан Хег (21 желтоқсан 1829 – 20 қыркүйек 1863) – норвегиялық-американдық құлдыққа қарсы күрескер, журналист, құлдықты жою қозғалысының белсендісі, саясаткер және әскери қызметкер. Ол АҚШ Азамат соғысында Одақ армиясының құрамындағы Скандинавиялық 15-ші Висконсин жәй ауыр атқыштар полкіне жетекшілік еткенімен әйгілі. Ол Чикамауга шайқасында алған жараларынан көз жұмды.

Балалық шағы, көшіп келу және білім алу

Хег 1829 жылғы 21 желтоқсанда Норвегияның Бускеруд округіндегі Лиербен қауымындағы Хаугестадта дүниеге келді. Ол қонақүйші Even Hansen Heg (1790–1850) пен оның әйелі Сигрид "Сири" Ольсдаттер Каллеруд Хег (1799–1842) есімді төрт баланың үлкені болды. 1840 жылы отбасы Америкаға көшіп, Висконсин штатындағы Мускего қонысына орналасты. Ханс Хег отбасымен Мускегоға келгенде он бір жаста болды. Ол көп ұзамай өте қабілетті бала ретінде танылды.

Мансап

Жыйырма жасында Сакраменто аңғарында алтынның табылуына қызығып, ол үш досымен бірге "Қырқ тоғызыншылар" сапына қосылды. Келесі екі жылды Калифорнияда алтын іздеумен өткізді. Ол құлдыққа қарсы белсенді түрде күрескен және Висконсин штатының құл ұстаушыларға қарсы "Wide Awakes" атты жасағының жетекшісі болды. "Еркін топырақ" партиясының жақтаушысы болды және көп ұзамай жаңа құрылған Республикалық партияға қосылды. 1859 жылы Хег Ваупундағы мемлекеттік түрменің комиссары болып сайланды және екі жыл қызмет етті. 1860 жылдың 1 тамызында, мансабына қауіп келтіре отырып, ол қашқан құлдың құтқарылуына көтеріліс ұйымдастырғандықтан федералдық іздеп отырған Шерман Бутқа пана берді.

Әскери қызмет

Азамат соғысы басталғанда, Хег губернатор Александр Рэндалл тарапынан 15-ші Висконсин жаяу әскер полкінің полковнигі болып тағайындалды. Барлық жас "норвегтерге" үндеу жасап, ол: «Біздің қабылдаған еліміздің үкіметі қауіпте. Біздің елміз бен үйімізді қорғау үшін қол ұшын беру – батыл және зиялы азаматтар ретіндегі біздің міндетіміз» деді. 15-ші Висконсин полкі, әскерлерінің көп бөлігі Норвегиядан, ал қалғандары Дания мен Швециядан келген иммигранттар болғандықтан, «Скандинавия полкі» деп аталды. Бұл Одақ армиясындағы жалғыз толыққанды скандинавиялық полк болды. 1862 жылдың 8 қазанында полковник Хег полкін алғашқы шайқасқа – Перривилл шайқасына алып кірді. Жаудың бірнеше шақырымға кері шегінуіне қарамастан, 15-ші Висконсин полкі аз шығынға ұшырады және қаза болғандар жоқ. Бірақ, жараланғандардың арасында полковник Хег те болды, ол аттың құлауынан жарақат алды. Хег Стоунс-Ривер шайқасында полкке қолбасшылық етті. Стоунс-Ривердегі көрсеткен батылдығы үшін генерал-майор Уильям Роузкранс 1863 жылдың 1 мамырында Хегті Камберленд армиясының XX корпусының 1-ші дивизиясының жаңадан құрылған 3-ші бригадасының құрамына тағайындады. Хег 1863 жылдың маусым-шілде айларында Таллахома жорығында шайқасты. 1863 жылдың 18 қыркүйегінде Хег бригадасын Чикамауга шайқасында басқарды, онда оған өлім соқты. 19 қыркүйектің кешінде, шайқастың бірінші күні, ол Конфедерацияның мергеншісінен құрсағына оқ тиіп, қаза тапты. Ол әскерін қайта жинады, бірақ соңында қолбасшылықты тапсыруға мәжбүр болды. Оның қазасын көрген хирург: «Полковниктің азаптап, өлгенін көру қаншалықты қиын болғанын айта алмаймын. Висконсин атты әскерінің полковнигі Ла Гранж және оны көруге келген басқа да достары балаша жылады. Оны білгеннің бәрі оны жақсы көретін» деп еске алды. Оның қазасы туралы естіген Роузкранс өкініш білдіріп: «Хегтің қаза тапқанына қатты өкінемін. Ол батыл офицер еді және оны генерал етіп тағайындауды жоспарлаған едім» деді. Хег Азамат соғысы кезінде шайқаста қаза тапқан Висконсин штатынан шыққан бес полковниктің бірі болды. «Полковник Ханс С. Хег Дэвис дивизиясының үшінші бригадасының әрекет етуші бригадалық генералы болды, сондықтан Азамат соғысында қаза тапқан Висконсин штатынан шыққан ең жоғары шенді офицер осы кісі еді». Хег Висконсин штатының Винд-Лейк қаласына жақын орналасқан Норвегия лютеран шіркеуінің зиратына жерленді.

Висконсин штатының Мэдисон қаласында Хег мүсінін бұзған

1925 жылы Висконсин штатының Мэдисон қаласында штаттық Капитолийге қатысатын Кинг-стрит жолында Пол Фелде жасаған Ханс Кристиан Хегтің мүсіні орнатылды. 2020 жылдың 23 маусымында "Қаралардың өмірі маңызды" қозғалысының мүшесінің қамауға алынуына наразылық білдірген наразылар мүсінді сүйреп түсіру үшін буксирлік көлік пайдаланды. Кейін мүсін қиратылып, басы кесіліп, Монона көліне тасталды. Хегтің атынан жоғары тұғырға "қара – әдемі" деген сөздер граффитимен жазылды. Висконсин штатын бейнелейтін Жан Понд Майнер Кобурнның жасаған "Форвард" мүсіні де құлатылды. Екі мүсін де кейін билік органдарының қызметкерлері тауып алды, бірақ Хегтің мүсінінен бір аяқ жоғалған болып шықты. 2020 жылдың 20 шілдесінде Висконсин Капитолийі мен Резиденция Кеңесі Хегтің мүсіні мен "Форвардты" бастапқы күйіне келтіріп, оларды тұғырларына қайта орнатуға бірауыздан дауыс берді. Мүсінінің басы әлі табылмағандықтан, штат қызметкерлері Норвегия қаласындағы Хегтің мүсінін үлгі ретінде пайдаланып, жаңа басты жасауды жоспарлады. Висконсин штаты келесі қазан айында Ұлттық гуманитарлық қордан Хег пен "Форвард" мүсіндерін жөндеуге жұмсалатын шығындарға 30 000 доллар көлемінде грант алды. Мүсіндер Детройт қаласына жеткізілді, онда Venus Bronze Works Inc. компаниясы оларды қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді, ал Капитолий аумағына қайта орнату 2021 жылдың шілдесіне жоспарланды. 2021 жылдың қыркүйек айының ортасында Хегтің мүсіні "Висконсинге жіберуге дайын" болды. 2021 жылдың 21 қыркүйегінде мүсін қайта орнатылды.

Мұра

Ханс Кристиан Хегтің мүсіні Норвегияда, Висконсин штатында орналасқан. Норвегияның Лиер қаласында Лиербьен қауымдастығындағы Хаугестадта Хегтің туған жерінде оның көшірме мүсіні тұр. Бұл – норвегиялық американдықтардың Норвегия халқына жасаған сыйы. Бұл мүсіннің ашылуы 1925 жылғы 24 маусымда, яғни жазғы күн тоғысында болды. Расин округіндегі Хег еске алу паркі оның құрметіне аталған. Хег еске алу паркі мұражайы Висконсин штатының Винд-Лейк қаласындағы Хег паркі көшесінде орналасқан. Оның бастапқы үйі Хег еске алу паркінен қысқа қашықтықта орналасқан. Бұрын Ханс Кристиан Хегке тиесілі болған тағы бір үй қазіргі Уотерфорд, Висконсин қалалық кітапханасының орнында болған. Чикамуга және Чаттануга ұлттық әскери паркіндегі Ханс С. Хег снаряд ескерткіші 1893 жылы ашылды. Онда «сегіз дюймдік снарядтардан тұрғызылған, биіктігі он фут болатын үшбұрышты пирамидалық ескерткіш орналасқан, [ол] полковник Хегтің қаза тапқан жерін көрсетеді (осындай пирамидалардың тағы жетісі Чикамуга шайқасының аймағында табылады). Ескерткішті Виниард алаңында, Лафайетт жолының жанында, 5-ші тоқталыстан табуға болады». "Сәуле кемесі" (SS Hans Heg) (корпус нөмірі 2751) 1944 жылғы 26 қаңтарда Калифорния штатының Ричмонд қаласындағы Kaiser Permanente No. 2 кеме құрылыс кешенінде, 1936 жылғы Теңіз саудасы заңына сәйкес салынды. 1944 жылғы 14 ақпанда суға түсірілген кеме АҚШ Сауда министрлігіне тиесілі болды және Джеймс Гриффитс & Sons Inc. компаниясы басқарды. Кеме екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Голланд Жаңа Гвинеясына дейін теңізде жүрді. 1961 жылы бұзылды. 2020 жылғы 25 маусымда вандализмге жауап ретінде, өкіл Брайан Стил Висконсин штатының Мускего қаласындағы пошта бөлімін «полковник Ханс Кристиан Хег пошта бөлімі» деп атау туралы заң жобасын ұсынды. Бұл заң жобасы қабылдана алмады, бірақ Скотт Фицджеральд 2024 жылғы 1 ақпанда ұқсас заң жобасын ұсынды. 19 ақпанда заң жобасы Палатаның қадағалау және жауапкершілік комитетіне жіберілді.