Кіріспе
Пайдалы емес зоопарк 1962 жылы ашылды және Аризона штатының Финикс қаласында орналасқан, АҚШ.
Финикс зоопаркы 1962 жылы ашылды және АҚШ-тағы ең ірі жеке меншік, пайдалы емес зоопарк болып табылады. Maytag отбасының мүшесі болып жұмыс істейді және Финикс қаласының Папаго паркі аумағында орналасқан. Зоопарк "Финикстің мақтанышы" деп танылды. Зоопаркта 1400-ден астам жануар көрсетіліп тұр және 4 километрге жуық жаяу серуендеу жолдары бар.
Тарих
Финикс хайуанаттар бағы Роберт Мейтегтің жеке жобасы ретінде басталып, Финиксте хайуанаттар бағын ашу мақсатымен Аризона зоологиялық қоғамын (қазіргі Аризона табиғатты қорғау орталығы) құрды; осыған дейін, қарқынды өсіп келе жатқан қалада хайуанаттар бағын құру бойынша бірнеше қарапайым ұсыныстар болған, бірақ ешқайсысы талқылаудан әрі кеткен жоқ. Мейтег ашылуға бірнеше ай қалғанда күтпеген жерден қайтыс болғанына қарамастан, зоопарк 1962 жылдың 21 қарашасында жоспарланғандай ашылды. Бастапқыда ол "Maytag Zoo" деп аталды, бірақ келесі жылы қоғаммен байланысын нығайту үшін "Phoenix Zoo" деп қайта аталды. Зоопарк 1930 жылдары Works Progress Administration жобасы аясында салынған балық шаруашылығы орнында құрылды және 1959 жылға дейін Аризона ойын және балық шаруашылығы департаменті басқарды. Зоопарк әрқашан жеке меншіктегі, коммерциялық емес ұйым болып келді. 1960 жылдардың басында зоопарк қаржылық қиындықтарға тап болғанымен, 1970 жылдары көптеген жаңа экспонаттар, ландшафттық дизайндар мен келушілерге арналған жабдықтар қосылып, айтарлықтай өсті. 1980 жылдары Африка саваннасының жартастары, балалар зоопаркы, жаңа кіреберіс кешені және басқа да экспонаттар салынды. Осы кезеңде зоопарк әртүрлі экспонаттармен жабдықталған төрт тақырыптық аймаққа ("жолдар" деп аталатын) бөлу үшін қайта жаңартылды. 1998 жылы зоопарк қайтадан кеңейіп, үй жануарлары мен шаруашылық малдарына арналған Гармония фермасын ашты. 2009 жылдың қараша айында зоопарк капиталдық науқанының аясында екі Комодо басыны әкеліп қойды. 2011 жылдың сәуірінде зоопарк капиталдық науқанының бір бөлігі ретінде "Орангутан: Ормандағы халық" атты жаңа орангутан экспозициясын көпшілікке ашты.
Аризона жолы
Аризона жолы Аризона штатының жануарлар мен өсімдіктер әлемін бейнелеу үшін құрылған. Онда Сонора шөліне тән бірнеше өсімдіктер, оның ішінде сагуаро кактусы, сондай-ақ тасбақа, койот, жағалы пекари (көбінесе джавелина деп аталады), пума, алтын бүркіт, бобкат, қарлы өлік, қарға, мүйізді кескелдік, жылан, қара құйрықты дала тышқаны, сақиналы елік, түркия қарғасы, Калифорния кондоры, қалың тұмсықты попугай, Сонора антилопасы және мексикалық қасқырлары бар. Қараушы үйі 1990 жылдардың соңында жаңартылып, қазір "Рубидің үйі" деп аталады, себебі ол зоопарктегі әйгілі сурет салатын Руби пілінің естелігіне арналған (оның өмірбаяны төменде келтірілген). Рубидің үйі тойлар, қабылдаулар және басқа да ерекше шаралар үшін танымал орынға айналды.
Бағдарламалар
Зоопаркта жастарға арналған түрлі бағдарламалар мен жануарлармен тікелей араласу мүмкіндіктері бар, оның ішінде экскурсиялар, түнгі лагерь, қала шегінен тыс жерлерге зоомобиль арқылы қызмет көрсететін сыртқы іс-шаралар бағдарламасы, жазғы лагерь және 13-17 жас аралығындағы жасөспірімдерге арналған, «Зоотеен» деп аталатын үлкен еріктілер бағдарламасы бар.
Қорғау жұмыстары
1962 жылы ашылғаннан бері зоопарк жануарларды қорғауға баса назар аударды. Финикс зоопаркының бағдарламаларына жабайы табиғатқа қайта оралту үшін тұтқында өсіру (мысалы, араб ориксі, қара аяқты тояқ, мексикалық қасқыр, Рамси каньонының леопард бақасы және қалың тұмсықты попугай), сондай-ақ көбейтілімі тоқтатылған жануарларға арналған баспана (мысалы, зоопарктағы африкалық боялған итттер) кіреді. Бағдарлама өте табысты болды және зоопарк 2002 жылы 225-ші араб ориксінің дүниеге келуін тойлады. Оманның орталық шөлі мен жағалау төбелерінде орикс жабайы табиғатқа босатылған 1982 жылы қайта оралту жұмыстары басталды. Қосымша тұтқында өсірілген топтар табылып, олар Сауд Арабиясы сияқты жерлерде қайта оралтудың негізі ретінде пайдаланылды, бірақ тіпті осы топтардың арасында да будандасу болды және бүгінде жабайыдағы араб орикстерінің көпшілігінің тегі Финикс зоопаркына жетеледі.
Қасиетті жер
Жануарлар бағы әр түрлі себептерге байланысты өмір сүруге орын қажетті көптеген жануарларға пана береді. Кейбіреулері (Араб ориксі, Бали минасы, қарақұйрық мүйізді торғай, мексикалық сұр қасқыр және ақ қарақұйрық сияқты) тұтқында көбейту бағдарламаларына қатысады, ал кейбіреулері (мысалы, африкалық нүктелі иттілер) мұндай бағдарламалардан зейнеткерлікке шығып, үйге мұқтаж, тағы бір бөлігі мінез-құлқында мәселелері бар, ал енді біреулері жабайы табиғатқа қайта оралу үшін қалпына келтірілуде. Панаға алынған жануарлар зоопарктағы басқа жануарлардан сәл өзгеше күтімге ие. Көрсетілімдер әдетте жануарлардың қажеттіліктерін келушілердің қажеттіліктерімен үйлестіреді (мысалы, үлкен көру аймақтарын қамтиды), ал пана көрсетілімдері жануарлардың жайлылығы мен денсаулығына толығымен бағытталған. 1998 жылы зоопарктің әйгілі суретші пилі Руби қайтыс болғаннан кейін, зоопарк пилдерді өсіру бағдарламасын тоқтатып, пилдердің мінез-құлқына көбірек назар аудара бастады. Қазіргі уақытта зоопаркта әртүрлі мінез-құлқы мәселелері бар үш азиялық пилі бар, ең көп кездесетіні – басқа пилдерге қатысты агрессия. Бір пил бұрын циркте өнер көрсеткен және зорлық-зомбылыққа ұшыраған, ал қалған екеуі алыс өңірлерден ұсталған, олардың әлеуметтенуі дұрыс жүрмеген.
Құтқару және оңалту
Жануарлар бағы Гранд-Каньон аймағынан келген Калифорния кондорларын қорғасынмен уланудан емдеуді жүзеге асырады. Бұл құстар планетадағы ең көп қауіп төніп тұрған түрлердің бірі, бір кезде олардың саны жабайы табиғатта 22-ге дейін азайған. 2006 жылдың ақпан айында 1990 жылдары босатылған аналық құс (#149) және оның ұлы (#304), жабайыда туған сирек жағдайларда аман қалған, емделді. Екі құс та Гранд-Каньон аймағында ұсталып, емделу үшін жануарлар бағына әкелінді. 2010 жылдың наурыз айына дейін жануарлар бағында Калифорния кондоры (#133) қорғасынмен уланудан емделуде болды.
Пилді рубин
Финикс зообағы Руби есімді азиялық пілінің арқасында бүкіл әлемге танымал болды. Руби 1973 жылы зообаққа келді, Таиландта туылғаннан кейін бірнеше ай өткен соң. Руби құмда таяқпен сурет салып жүргенін байқаған күтушісі оған сурет салуға арналған щетка мен бояу берді. Руби өте тез суреттерімен атақты болды, олардың сатылуынан зообаққа 200 000 АҚШ долларынан астам қаржы түсті. Әлемнің түкпір-түкпірінен өнер коллекционерлері 18 айлық күту тізіміне тіркеліп, түпнұсқа баспалар үшін жүздеген доллар төледі. 1997 жылы Руби жүкті болды. 22 айлық жүктілігінің соңында ветеринарлар бұзаудың өлгенін анықтады. Рубидің жатыры жарылып, бұзау сыртқа шығып, оның іш қуысына түсіп қалды. 320 фунт салмақтас ұрықты алып тастау операциясы кезінде туындаған асқынуларға байланысты Рубиді эвтаназиялауға мәжбүр болды.
Қайта жобалау үшін қаражат жинау
2006 жылдың наурыз айында Феникс қалалық облигациялар сайлауы жобаға 2 миллион доллар бөлді, бұл зообақтың тарихында мемлекеттік қаржы алғаш рет түскен кез болды. 2006 жылдың 8 маусымында зообақтың директоры Джефф Уильямсон келесі 10 жыл ішінде зообақтың инфрақұрылымын жаңарту және көптеген ескі экспонаттарын жаңғырту мақсатында ірі қаражат жинау науқанын жариялады. Жобаны аяқтау үшін зообақ 70 миллион доллар жинауы тиіс. 2009 жылы алға қойылған қысқа мерзімді мақсат – 2012 жылға дейін 20 миллион доллар жинап, қазір жүзеге асырылып жатқан бірқатар жақсартуларға төлеу.
Даулар
1997 жылы зоопарктің сол кездегі директоры Джефф Уильямсон зоопарктің кейбір бөлімдерін біріктірді, бұл зоопарк жұмысын жақсартуға бағытталған шара болды. Зоопарктің шамамен 350 еріктісінің көпшілігі бұл бірігуді еріктілерді оқыту жұмыстарын тоқтату деп түсінді. Нәтижесінде, 1999 жылға қарай олардың жартысынан астамы зоопаркті тастап кетті. 2005 жылдың мамыр айында Крис Нельсон есімді ветеринарлық дәрігер жануарларды күтіп-бағу және басқару мәселелері бойынша зоопарққа қатысты бірнеше шағым түсірді. Оның шағымдарын бұрынғы зоопарк қызметкерлерінің екеуі – бас ветеринар және жануарлар тамақтану маманы қолдады. Шағымдарда нашар басқару, дұрыс тамақтандыру саясатының болмауы және карантин шараларын бұзу салдарынан ондаған жануарлар зардап шеккені немесе өлгені айтылды. 15 жылдан бері зоопаркта жұмыс істеп келе жатқан Кэти Орр, Нельсонның көптеген мәлімдемелерін негіссіз деп, немесе бұрын түзетілгенін мәлімдеді. Келесі маусымда елдің басқа аймақтарынан келген зоология сарапшыларынан құралған тәуелсіз комиссия Финикс зоопаркін тағылған айыптардан ақтатты. Жарияланған есепте комиссия зоопарк жұмысындағы кейбір ұсақ кемшіліктерді атап көрсетті, бірақ "айтарлықтай кемшіліктер" жоқ екенін хабарлады.