Кіріспе

Энзимді ингибициялау

Бәсекелеспейтін ингибициялау – ингибитор энзимнің белсенділігін төмендететін және субстратқа байланған-байланбағанға қарамастан, энзимге бірдей жақсы байланатын ингибициялау түрі. Бұл бәсекелі ингибициялаудан өзгеше, онда ингибитордың қатысуымен энзимдегі субстратқа байланысу қабілеті төмендейді. Ингибитор субстрат бұрыннан байланған-байланбағанға қарамастан энзимге байлануы мүмкін, бірақ егер ол энзимге бір күйде немесе екінші күйде байлануға жоғары қабілеттілікке ие болса, онда ол аралас ингибитор деп аталады. Өз заманындағы көптеген ғалымдар сияқты Леонор Михаэлис және Мод Ментен сахарозаның құрамын өзгертіп, оны екі өнімге – фруктоза мен глюкозаға – ыдырату үшін қолданылатын реакция бойынша жұмыс істеді. Адриан Браун және Виктор Анри Михаэлис пен Ментеннің фермент кинетикасы саласындағы ашылуларына негіз салды. Бұл екеуі де декстроротациялық формада болғанымен, олар глюкозаның өздігінен өзгеруін, яғни мутаротацияны байқады. Бұл факторды ескермеу Генридің эксперименттерінің сәтсіздікке ұшырауының басты себептерінің бірі болды. Инвертазаны сахарозаны инверсиялауға катализатор ретінде пайдаланып, олар поляриметрия арқылы ферменттің қаншалықты жылдам реакцияға түсетінін анықтады; сондықтан сахароза инвертазамен инверсияланған реакцияда бәсекелеспейтін ингибициялау орын алды. Немесе аллостериялық ингибициялаудың анықтамасы бәсекелеспейтін ингибициялаудың анықтамасы ретінде берілсін.

Механизм

Бәсекеге жатпайтын ингибиция модельдері ингибитор мен субстраттың ферментке кез келген уақытта байланысуы мүмкін жүйені көрсетеді. Субстрат және ингибитор екеуі де байланысқанда, фермент-субстрат-ингибитор кешені өнім құра алмайды және тек фермент-субстрат кешеніне немесе фермент-ингибитор кешеніне қайта айналуы мүмкін. Бәсекеге жатпайтын ингибиция жалпы аралас ингибициядан ингибитордың ферментке және фермент-субстрат кешеніне бірдей бейімділікке ие болуымен ерекшеленеді. Мысалы, гликолиз реакцияларында фермент катализінде фосфоэнол пируват киназа арқылы пируватқа айналады. Аланин – пируваттан синтезделетін аминқышқылы, сонымен қатар гликолиз кезінде пируват киназа ферментін тежейді. Аланин бәсекеге жатпайтын ингибитор болып табылады, сондықтан ол субстраттың белсенді орынынан алыс орналасып байланысады, нәтижесінде соңғы өнім пайда болады. Бәсекеге жатпайтын ингибицияның тағы бір мысалы – мидағы гексокиназаның глюкоза-6-фосфатты тежеуі. Глюкоза-6-фосфаттың 2 және 4-көміртектеріндегі гидроксилдік топтар 6-көміртектегі фосфатпен бірге фермент-ингибитор кешеніне қосылады. Субстрат пен фермент ингибиторға байланысатын топтардың құрамы әртүрлі болады. Глюкоза-6-фосфаттың бір уақытта әртүрлі орынға байланысу мүмкіндігі оны бәсекеге жатпайтын ингибитор етеді. Бәсекеге жатпайтын ингибицияның ең көп таралған механизмі ингибитордың аллостерикалық орынға қайтымды байланысуын қамтиды, бірақ ингибитор басқа механизмдер арқылы да әрекет ете алады, соның ішінде белсенді орынға тікелей байланысу арқылы. Бұл бәсекелестік ингибициядан ингибитордың байланысуы субстраттың байланысуына кедергі келтірмейтінімен, керісінше, тек өнімнің пайда болуын уақытша тоқтататынымен ерекшеленеді. Бұл типтегі ингибиция катализатордың субстратқа бейімділігін өзгертпей, химиялық реакцияның максималды жылдамдығын төмендетеді (Кmapp – Михаэлис-Ментен кинетикасын қараңыз). Бәсекеге жатпайтын ингибитор қосылғанда Vmax өзгереді, ал Km өзгермейді. Линевевер-Бурк графигінде бәсекеге жатпайтын ингибитор қосылғанда Vmax төмендейді, бұл графикте еңіс пен y-түйіспесінің өзгеруімен көрсетіледі. Бәсекелестік және бәсекеге жатпайтын ингибиция арасындағы негізгі айырмашылық – бәсекелестік ингибиция субстраттың орнына ингибитордың байланысу қабілетіне әсер етеді, бұл ферменттің субстратқа бейімділігін төмендетеді. Бәсекеге жатпайтын ингибицияда ингибитор аллостерикалық орынға байланысады және фермент-субстрат кешенінің химиялық реакцияны жүзеге асыруына кедергі келтіреді. Бұл ферменттің (субстратқа) Km (бейімділігіне) әсер етпейді. Бәсекеге жатпайтын ингибиция бәсекеге жатпайтын ингибициядан субстраттың фермент-ингибитор кешеніне байланысуына және фермент-субстрат-ингибитор кешенін құруына мүмкіндік беретінімен ерекшеленеді, бұл бәсекеге жатпайтын ингибицияда болмайды, себебі ол аллостерикалық байланыс арқылы конформациялық өзгеріс тудырып, субстраттың фермент-ингибиторға байланысуына кедергі келтіреді.

Мысал: CYP2C9 ферментінің бәсекеге қабілетті емес ингибиторлары

CYP2C9 ферментінің бәсекеге қабілетсіз тежеушілеріне нифедипин, траннилципромин, фенетил изотиоцианаты және 6-гидроксифлавон жатады. Компьютерлік модельдеу және жасалған мутанттар 6-гидроксифлавонның бәсекеге қабілетсіз байланысу орнының CYP2C9 ферментінің хабарланған аллостериялық байланысу орны екенін көрсетеді.