Кіріспе

Жақыптың таяғы деген термин бірнеше нәрсеге қатысты қолданылады, ол кресттік таяқ, баластелла, алдыңғы таяқ, баластелла немесе баластелла деп те аталады. Ең қарапайым түрінде Якобтың таяғы - ұзындығы белгісі бар таяқ немесе бағана; көбіне таяқтар одан да күрделі, әдетте, бірнеше өлшеу және тұрақтандыру белгілері бар. Екі ең жиі қолданылатын: астрономияда және навигацияда бұрышты өлшейтін қарапайым құрылғы үшін, кейіннен толығырақ секстанттармен ауыстырылды; геодезияда (және геодезия техникасын қолданатын ғылыми салалар, мысалы, геология және экология) жерге енетін немесе жерге отыратын және компасты немесе басқа да аспапты қолданатын тік таяқша үшін. Якобтың таяғын пайдаланудың ең қарапайым түрі - таяқты пайдаланушыға қатысты объектінің биіктігі мен бұрышын сапалық бағалау.

Астрономия мен навигацияда

Навигацияда аспапты айқыш деп те атайды және бұрыштарын анықтау үшін пайдаланылады, мысалы, көкжиек пен Полярис арасындағы бұрыш немесе кеме ендігін анықтау үшін күн, немесе егер оның биіктігі белгілі болса, аталған объектке дейінгі қашықтықты анықтау үшін объектінің жоғарғы және төменгі бұрышы, немесе егер оның қашықтығы белгілі болса, объектінің биіктігі, немесе картадағы нүктелерді анықтау үшін екі көрінетін орын арасындағы көлденең бұрыш. Жақыптың таяғын астрономиялық бақылау үшін қолданғанда, оны радиус астрономикус деп те атаған. Кресс таяғының жойылуымен қазіргі заманда "Жақыптың таяғы" деген атау негізінен геодезиялық аспаптарды қолдауға арналған құрылғыға қолданылады.

Этимология

Құралдың атауының шығу тегі белгісіз. Кейбіреулер бұл атауды Киелі кітаптағы патриарх Жақыпқа сілтеме етеді, сонымен қатар ол өзінің атауын кейбір ортағасырлық жұлдыздық карталарда Жақыптың атымен аталған Орионға ұқсастығынан алған болуы мүмкін. Тағы бір ықтимал көз - Қажының таяғы, Яковтың (лат. Крест таяғы деген атау оның айқыш пішініне байланысты.

Тарих

Жақыптың таяғы 14 ғасырда астрономиялық өлшеулер үшін қолданылатын бір тұғырлы құрылғы ретінде жасалды. Оны алғаш рет француз еврей математигі Леви бен Герсон Прованс өзінің "Көктің соғыстары кітабында" (латын және еврей тілдеріне аударылған) сипаттаған. Ол таяққа еврейше "қасиетті тереңдіктерді ашатын" деген мағынаны берген, ал замандастары "Жақыптың таяғы" деген сөзді қолданған. Оның өнертабысы, мүмкін, сол кезеңде Прованста өмір сүрген француз еврей астрономы Якоб бен Макирге байланысты. Бұл мүмкін емес, өйткені Пурбах 1423 жылға дейін туылмаған. (Бұл атаулар бірдей атаумен басқа құралға қатысты болуы мүмкін.) Оның шығу тегі шамамен б.з.д. Бен Герсонның алғаш рет Жақыптың таяғын сипаттағаны белгілі болғанымен, британдық синолог Джозеф Нидхам Синь династиясының қытай ғалымы Шен Куо (10311095) өзінің 1088 жылғы "Ұйқы тоғаны туралы очерктерінде" Жақыптың таяғын сипаттағанын болжайды. Шен ежелгі заттарды зерттеумен айналысқан. Ол Цзянсудағы үйдің бақшасынан ежелгі арбалет тәрізді құрылғыны тапқаннан кейін, оның алыс таулардың биіктігін өлшеуге арналған градуяцияланған шкаласы бар екенін түсінді.

Геологияда

Геологияда Якобтың таяғы негізінен даладағы стратиграфиялық қалыңдықты өлшеу үшін қолданылады, әсіресе төсек көрінбейтін немесе анық емес болған кезде (мысалы, жабық асқазан) және асқазанның конфигурациясына байланысты төсектің көрінетін және нақты қалыңдығы әртүрлі болған кезде, сондықтан өлшеуіш лентаны қолдану қиынға соғады. Бұл құралды пайдалану кезінде стратиграфиялық қалыңдықты өлшеу үшін нақты анықтамалық орташа мәннің жоқтығынан белгілі бір қателік деңгейін күтуге болады. Жоғары дәлдігі бар конструкцияларға таяқ бойымен тік слайдтауға және төсекке параллель жазықтықта айналуға қабілетті лазер кіреді.