Кіріспе

Солтүстік немесе басқа бағдарлаушы бағыттан көлденең бұрыш. Азимут (/audio=en us azimuth. ogg/'/æ//z//ə//m//ə//θ/; араб тілінен اَلسُّمُوت) – шар координаттар жүйесіндегі көлденең бұрышты көрсететін өлшем, көбінесе солтүстік бағытынан есептеледі. Математикалық тұрғыдан алғанда, бақылаушыдан (бастапқы нүктеден) қызығушылық тудыратын нүктеге дейінгі жағдай векторы эталондық жазықтыққа (көлденең жазықтыққа) перпендикуляр түрде проекцияланады; проекцияланған вектор мен эталондық жазықтықтағы эталондық вектор арасындағы бұрыш азимут деп аталады. Азимут аспандық координаттар ретінде қолданылғанда, жұлдыз немесе басқа астрономиялық объектінің аспандағы көлденең бағытын білдіреді. Жұлдыз – қызығушылық тудыратын нүкте, эталондық жазықтық – Жер бетіндегі бақылаушының маңындағы жергілікті аймақ (мысалы, теңіз деңгейінде 5 км радиусы бар дөңгелек аймақ), ал эталондық вектор нағыз солтүстікке бағытталған. Азимут – көлденең жазықтықтағы солтүстік векторы мен жұлдыз векторы арасындағы бұрыш. Азимут әдетте градустармен (°) өлшенеді, 0°-тан 360°-ға дейінгі оң диапазон немесе -180°-дан +180°-ға дейінгі диапазон қолданылады. Бұл түсінік навигацияда, астрономияда, инженерияда, картографияда, кен өндіруде және баллистикада қолданылады.

Этимология

Азимут сөзі бүгінде барлық еуропалық тілдерде қолданылады. Ол ортағасырлық араб тілінен шыққан – السموت (ал-сумут, сумут деп айтылады), "бағыттар" (араб тіліндегі السمت – ал-самат = "бағыт" сөзінің көпше түрі) деген мағынаны білдіреді. Араб сөзі астрономия саласында, әсіресе астролябия астрономиялық құралының араб тіліндегі нұсқасын қолдану кезінде орта ғасырдың соңында латын тіліне енген. Ағылшын тілінде алғаш рет 1390 жылдары Джеффри Чосердің "Астроляб туралы трактатында" қолданылған. Батыс тілдеріндегі ең алғашқы жазба 1270 жылдары испан тілінде, Кастилия королі Альфонсо X тапсырысымен жазылған және негізінен араб деректерінен алынған астрономиялық кітапта – Libros del saber de astronomía кітабында кездеседі.

Астрономияда

Аспандық навигацияда қолданылатын горизонталь координаталар жүйесінде азимут – екі координатаның бірі. Екіншісі – биіктік, кейде горизонттан биіктік деп те аталады. Ол спутниктік антеннаны орнату үшін де қолданылады (сонымен қатар қараңыз: спутниктік іздеуші). Қазіргі астрономияда азимут көбінесе солтүстік бағытынан өлшенеді.

Навигация кезінде

Құрлықтағы навигацияда азимут әдетте альфа, α деп белгіленеді және солтүстік негізгі сызығынан немесе меридианнан сағат тілімен өлшенетін көлденең бұрыш ретінде анықталады. Азимут сондай-ақ, кез келген белгілі бір эталондық жазықтықтан немесе оңай анықталатын негізгі бағыт сызығынан сағат тілімен өлшенетін көлденең бұрыш ретінде жалпылама анықталады. Бүгінде азимут үшін эталондық жазықтық әдетте нақты солтүстік болып табылады, ол 0° азимут ретінде өлшенеді, бірақ басқа бұрыштық бірліктер (град, мил) де қолданылуы мүмкін. 360 градустық шеңберде сағат тілімен қозғалғанда, шығыс 90°, оңтүстік 180°, ал батыс 270° азимутты көрсетеді. Ерекшеліктер де бар: кейбір навигациялық жүйелер оңтүстікті сілтемелік вектор ретінде пайдаланады. Кез келген бағыт, егер ол анық берілсе, эталондық вектор бола алады. Көбінесе азимуттар немесе компас бағыттары солтүстік немесе оңтүстік нөл ретінде қарастырылатын жүйеде көрсетіледі, ал бұрыш нөлден сағат тілімен немесе сағат тіліне қарсы бағытта өлшенуі мүмкін. Мысалы, бағыт "(оңтүстіктен) отыз градус (шығысқа қарай) бұрылыс" деп сипатталуы мүмкін (жақшадағы сөздер әдетте жіберіліп қойылады), және "S30°E" деп қысқартылады, бұл оңтүстіктен шығысқа қарай 30 градус бағытты, яғни солтүстіктен сағат тілімен 150 градус бағытты білдіреді. Бірінші кездесетін эталондық бағыт әрқашан солтүстік немесе оңтүстік, ал соңғы кездесетін бұрылу бағыты шығыс немесе батыс болады. Бағыттар олардың арасындағы бұрыш нөлден 90 градусқа дейін оң мәнге ие болу үшін таңдалады. Егер бағыт дәл бағдаршама нүктесіне сәйкес келсе, "шығысқа қарай" сияқты басқа белгілеу қолданылады.

Шынайы солтүстікке бағытталған азимуттар

+ Солтүстік, шығыс жақтан Бағыт Азимут Солтүстік 0° Солтүстік-шығыс 22.5° Шығыс-солтүстік 45° Шығыс-оңтүстік-шығыс 67.5° Шығыс 90° Оңтүстік-шығыс 112.5° Оңтүстік-шығыс 135° Оңтүстік-оңтүстік-шығыс 157.5°
+ Солтүстік, батыс жақтан Бағыт Азимут Оңтүстік 180° Оңтүстік-батыс 202.5° Оңтүстік-батыс 225° Батыс-оңтүстік-батыс 247.5° Батыс 270° Батыс-солтүстік-батыс 292.5° Солтүстік-батыс 315° Солтүстік-солтүстік-батыс 337.5°

Карталық проекциялар

Азимутальды карта проекцияларының көптеген түрлері бар. Олардың бәрінің орталық нүктеден бағыттар (азимуттар) сақталу қасиетіне ие болуымен ерекшеленеді. Кейбір навигациялық жүйелер оңтүстікті бағыт-сызық ретінде қолданады. Дегенмен, жүйе қолданушылардың барлығына анық белгілі болған кез келген бағыт эталондық жазықтық ретінде пайдаланылуы мүмкін.

Оң жаққа көтерілу

Егер, горизонттан және горизонт бойынан өлшеудің орнына, бұрыштар аспан экваторынан және оның бойымен өлшенсе, бұрыштар Көктемгі күн теңелуіне қатысты болса, тік көтерілу деп, ал аспан меридианына қатысты болса, сағаттық бұрыш деп аталады.

Полярлық координаттар

Математикада цилиндрлік координаталардағы немесе сфералық координаталардағы нүктенің азимут бұрышы – оң x ось пен вектордың xy жазықтығына түсірілген проекциясы арасындағы сағат тіліне қарсы бағыттағы бұрыш. Азимут бұрышының ерекше жағдайы – xy жазықтығындағы вектор компонентінің полярлық координаталардағы бұрышы, бірақ бұл бұрыш көбінесе градус емес, радианмен өлшеніп, φ емес, θ арқылы белгіленеді.

Басқа қолданыстар

Магниттік таспа жетегі үшін азимут – таспа басы (бастары) мен таспа арасындағы бұрыш. Дыбыс локализациялау тәжірибелері мен әдебиеттерде азимут – дыбыс көзінің, бас ішінде тұрған нүктеден көздер аралық аймақ арқылы жүргізілген көмескі түзу сызыққа қатысты жасаған бұрышын білдіреді. Кеме құрылысында азимуттық итергіш – көлденең бұрылатын пропеллер.