Кіріспе
Қалайдан немесе басқа жеңіл металдардан жасалған заттарды жасап, жөндеуші адам – қалайшы. Бұл мамандыққа кейде қалай жасаушы, жөндеуші, қалайшы немесе қалай табақша жасаушы деп те атаулар бар; ақ металл өңдеуші де осы мамандыққа қатысты болуы мүмкін, бірақ сондай-ақ бұл сөз теміршіліктің басқа саласын да білдіруі мүмкін. Сонымен қатар, қалай ыдыс-аяқтарын немесе қалай табақтарын сатумен айналысатын адамды да қалайшы деп атай беруі мүмкін. Қалайшылық кәсібі өнеркәсіптік дәуірге дейінгі заманда кең таралған. Теміршілерден (көбінесе ыстық металдармен жұмыс істейтіндерден) ерекшеліктері, қалайшылар жұмыстарының көп бөлігін суық металлмен жасайды (дегенмен, шикізатты қыздырып, пішіндеу үшін пеш қолдануы мүмкін). Олар су құюға арналған құмыралар, шанышқылар, қасықтар және шам ұстағыштар сияқты заттар жасап шығарады. Венгрияда қалайшылықтың бай тарихы 15 ғасырға дейін жетеді, осы кезде бұл өнер алғаш рет пайда болған.
A tinsmith is a person who makes and repairs things made of tin or other light metals. The profession may sometimes also be known as a tinner, tinker, tinman, or tinplate worker; whitesmith may also refer to this profession, though the same word may also refer to an unrelated specialty of iron smithing. By extension it can also refer to the person who deals in tinware, or tin plate. Tinsmith was a common occupation in pre industrial times. Unlike blacksmiths (who work mostly with hot metals), tinsmiths do the majority of their work on cold metal (although they might use a hearth to heat and help shape their raw materials). Tinsmiths fabricate items such as water pitchers, forks, spoons, and candle holders. In Hungary, the rich history of tinsmithing can be traced back to the 15th century when the craft was first established.
Құрастырушыларды оқыту
Көптеген басқа шеберлер сияқты, қалайы шеберлері де өз кәсіптерін 4 жылдан 6 жылға дейін тәлімгер қалайы шеберінде оқумен меңгерді. Оқушылық "келісімшарт" деп есептелді, ал шәкірт ең алдымен шеберхананы тазалаудан, құралдарды жылтыратудан, отты жағудан, өткір жиектерін тегістеуден және дайын бұйымдарды жылтыратудан бастады. Кейін ол қалайы парақтарына үлгілер түсіріп, оларды кесіп шығарып, түйіндерді дәнекерлеп, қада жасайтын. Соңында ғана оған бұйымдарды кесіп, аяқтауға рұқсат берілді. Ол алдымен торт мөрлерін (печенье кескіштерін), дәрі-дәрмек сақтауға арналған қораптарды және басқа да қарапайым заттар жасауға үйренді. Содан кейін сүт қамыттары, табақтар, торт және пирог пісіруге арналған формалар жасады. Кейін ол шамшырақтар мен қисық тұмсықты кофе құмыралары сияқты күрделі бұйымдарға кірісті. Оқуын аяқтағаннан кейін ол саяхатшы шебер болды, бірақ әлі өз жұмыскерлерін жалдайтын шебер емес еді. Көптеген жас қалайы шеберлері қалада дүкен ашу үшін жеткілікті ақша жинау үшін саудагерлер болып жолға шықты.
Шикізат
Қалайы – қалаймен қапталған темір табақтан тұрады, содан кейін оны роликтерден өткізеді. Бұл процеске алғаш рет 16 ғасырда тап болған, ал 1661 жылы Дад Дадли мен Уильям Чемберлейнге патент беріліп, британдық қалайы өндірісі дамыды. Бұрын Ұлыбритания қалайының көп бөлігін Гамбургтен импорттаған. 1750 жылғы британдық темір заңы (басқа да нәрселермен қатар) жаңа вальцовкалар салуға тыйым салды, бұл Америка революциясынан кейін ғана Америкада жаңа қалайы зауыттарының салынуына мүмкіндік берді. Аталған заңнан кейін британдық сауда кеңесіне колониялық губернаторлар ұсынған құжаттар сол кезде қалайы зауыттары болмағанын, бірақ бірнеше кесу зауыттары болғанын, ал кейбіреулері кесу және вальцовкалау зауыттары ретінде сипатталғанын көрсетеді. Таза қалай – қымбат және жұмсақ металл, сондықтан оны жеке пайдалану тиімсіз. Дегенмен, оны қорғасын мен мыспен қорытып қалайы жасауға немесе тек мыспен қорытып қола жасауға болады. Бүгінгі қалайы – қалаймен электролиттік жабылған жұмсақ болаттан жасалады. Қалайдың тот баспайтын қасиеттері оны құнды жабынға айналдырады. Алайда, қалайының сапасы темірдің немесе болаттың тотықтан таза болуына және бетінің зақымдалмауына байланысты. Егер қалайының жабыны тозып кеткен немесе металл кесілген болса, қалайы тотқа ұшырауы мүмкін. Металдардың ерекше қасиеттері коррозия басталғаннан кейін жылдам дамитынын білдіреді.
Құрамалдар
Қола шеберлері жасаған қарапайым пішіндерді жасау үшін мыс шеберлеріне ұқсас құралдар қажет. Ол үлкен, тірегі бар қайшыдан өзге, қолға ұстайтын кескіштер мен қысқыштарды да пайдаланған. Құйманы болаттан жасалған нарыққа төсеп жатты. Қалайды иіп, жиегін дөңгелете үшін тік және қисық амуарлар (тіреулер) қолданылған. Содан соң бөлшектерді біріктіру үшін жұқа қабық және оттық қазан қажет болды. Балғалар аса маңызды. Жазықтау балғалар, ою балғалар, бүктеу балғалар және бекіту балғалары ең көп қолданылатындары, сондай-ақ шарлы балғалар да бар. Мүйіз немесе ағаш балғалар да қолданылады. Электрлі дәнекерлеу темірлері пайда болғанға дейін, қола шеберлері ағаш тұтқасы, темір сабы және түрлі пішіндегі мыс ұштарынан жасалған қыздырылатын "мыс" темірлерін қолданған. Бұл заттар кішкентай пештерде қыздырылып, нашатырмен қапталып, содан кейін тігістерді дәнекерлеу үшін пайдаланылған.
Құйма жасау тарихы
1630 жылдары Лондонда қалайы ыдыстар жасала бастады, олар Crooked Lane Wares (олар жасалған көшенің атымен) деп аталды. 1670 жылы "Қалайы табақ жасаушылардың құрметті компаниясы" жеке Лондон ливер компаниясы ретінде тіркелді. Дегенмен, қалайы табақ жасаушылар кеңінен таралған. Америкада қалайы шеберлері 1720 жылдан бері кәсіппен айналысып келеді. Колониялық қалайы шеберлері қалайы табақ, сым, қосымша және бірнеше қарапайым құралдарды қолданып, өнімдер жасады. XIX ғасырдың басында Америкада қалайы табақ өндіріле бастағанда, қалайы шеберлерінің өнімдері көбірек таралды. Олар сұраныстың артуын және өндірісті жылдамдату қажеттігін сезді. Бұл көптеген тапқыр қолмен жұмыс істейтін машиналардың жасалуына әкелді, олар өндірісті жеделдетіп, қалайы шеберлеріне өнімдерге деген сұранысты қанағаттандыруға көмектесті. Тауарлар саудагерлер арқылы "базарға" жеткізілді. Қалайы ыдыстар колониялық Мексика мен Нью-Мексикода танымал халық өнерінің бір түрі болды және оларды жергілікті шеберлер бүгінге дейін жасап келеді.