Сеника Рокс: Батыс Вирджиния тас формациясы

Кіріспе

Seneca Rocks – АҚШ-тың Батыс Вирджиния штатының Шығыс Панхандл аймағындағы Пендлтон округіндегі үлкен жартас. Оңтүстік шыңы – АҚШ-тың Шығыс жағалауында техникалық альпинизм арқылы ғана қолжетімді болатын жалғыз шың. Батыс Вирджиниядағы ең танымал көрікті жерлердің бірі – тік жартастар тау альпинистері үшін үлкен сынақ. Seneca Rocks Батыс Вирджинияның 28-ші, 55-ші тас жолдары және АҚШ-тың 33-ші тас жолы арқылы Мононгахела ұлттық орманындағы Spruce Knob–Seneca Rocks ұлттық демалыс аймағынан оңай көрінеді және қолжетімді. Үш тас жол жақын жердегі жартастардың атымен аталған Seneca Rocks шағын ауылында түйіседі.

Сипаттама

Сенека Рокс өзеннің солтүстік жағында орналасқан, онда Джуди Рокс және Нельсон Рокс сияқты бірнеше басқа да ұқсас "қабырғалы" жоталар немесе "қырлар" бар, бәрі де Солтүстік Форк тауының батыс беткейінде. Сенека Рокс – бұл Сенека өзенінің Потомак өзенінің Оңтүстік саласының Солтүстік саласымен қосылған жерінен шамамен 900 футқа көтерілетін айқын және көзге тартымды құрылым. Ол бұрын "Сенека аузы" деп аталған Сенека Рокс елді мекенін қарап тұрады. Бұл таулар Солтүстік және Оңтүстік шыңдарынан тұрады, олардың арасында орталық тілік орналасқан. Бұрын осы тілікте "Жандарм" деп аталатын көрнекті биік шың болған.

Геология

Уилс тауының батыс беткейінде, Сенека таулары аймағындағы антиклиналь геологиялық қабаттардан тұрады. Бұл қабаттар 90 градусқа аударылып, бұрылып, әсерлі жартасты және эрозияға төзімді ақ/сұр Тускарора кварцитінің басқа да көзге түсетін шығындыларын – жақын орналасқан Чампе таулары сияқты – қалыптастырған. Антиклиналь – бұл 200 миллион жылдан астам бұрын Палеозой дәуірінің соңында пайда болған, алып көлемдегі жоғары қарай иілген құрылым. Кварциттің қалыңдығы шамамен 250 футқа жетеді және ол негізінен ашық қыраттарда қапшақ немесе жартас түрінде орналасқан. Бұл тау жынысы 440 миллион жыл бұрын Силур кезеңінде ежелгі Япет мұхитының жағасындағы кең құмдық аймақта жиналған ұсақ құм дәнділерден тұрады. Содан кейін геологиялық процестердің сан ғасырлары өтті, мұхит бірте-бірте жабылып, төмендегі тау жыныстары көтеріліп, бүктеліске ұшырады. Миллиондаған жылдар бойы эрозия нәтижесінде үстіңгі қабаттар сыпырылып, осы ескеретін шығындылардың арка тәрізді бүктелістері қалды.

Тарих

Дәлелдерге сүйенсек, Архаикалық кезеңдегі үндістер жақын маңдағы Сенека өзенінің сағасында, Тастардың етегінде жиі кемпінг құрған болуы мүмкін. Жергілікті жерде "Сенека жолы" деп аталатын, танымал Үнді соғысы жолы Потомак өзенімен өтіп, алгонкин, тускарора және сенека тайпаларына сауда және соғыс мақсатында аймақтан өтуге мүмкіндік берді. Қазіргі Сенека-Рокс келушілер орталығының құрылысы кезінде екі ауылдың іздері табылды, олардың соңғысы шамамен 700 жыл бұрын гүлденген. Шамамен ондай тұрғын үйлер табылған. Аймақты алғаш көрген еуропалықтар 1746 жылы келген жер өлшеушілер болды, ал алғашқы қоныс салушылар он бес жылдан кейін Сенеканың аузына жетті. Сол кезде Батыс Виргиния (немесе сол уақыттағы Батыс Виргиния) ұлы даланың шеті болды. 1853 жылы белгілі жазушы және журнал иллюстраторы Дэвид Хантер Стротер (өз псевдонимі "Порте Крейон" атымен танымал) Тастарға келіп, суреттер салды. Оның эскиздері екі онжылдықтан кейін 1872 жылы "Харперс Нью Монтли" журналында ағашқа қашалған танымал сурет ретінде қайта өңделіп жарияланды (сол жақтағы суретті қараңыз). Сенека тауларына алғаш кім шыққаны белгісіз. Еуропалықтар келгенге дейін үндістер тастарға көтерілген болуы мүмкін, бірақ олардың көтерілуі туралы жазбалар жоқ. 1939 жылы Пол Брадт, Дон Хаббард және Сэм Мурдың тарихи шығуы кезінде "Д. Б. 1908 жылдың 16 қыркүйегі" деген жазу табылды. Бұл жазуды аймақта жұмыс істеген Биттенгер деген жер өлшеуші жасаған деп есептеледі. Тастардың құжатталған альпинистік тарихы 1935 жылы Пауль Брадт пен Флоренс Перридің Солтүстік шыңға арқанмен түсуімен басталды. Олар шамамен 75 мың жұмсақ темір питон қалдырды, олардың кейбіреулерін әлі күнге дейін тастарда табуға болады, соның салдарынан бір беті "Мың питонның беті" деп аталды. Көптеген питонды жергілікті альпинистер келесі жылдары алып, қайта пайдаланды, бірақ олардың көп бөлігі ондаған жылдар бойы таста қалды. Сприс Ноб – Сенека Рокс Ұлттық демалыс аймағы (NRA) 1965 жылдың 28 қыркүйегінде АҚШ Конгресінің шешімімен Мононгахела ұлттық орман ішінде құрылды. Тастардың өзі 1969 жылы Д.С. Харпердің мұрагерлерінен федералды үкімет сатып алды. Алғашқы келушілер орталығы 1978 жылы 297 000 долларлық грантпен салынды. 1985 жылғы су тасқыны ғимаратқа ауыр зиян келтірді. 1987 жылдың 22 қазанында Тастардың оқшауланған және ерекше шыңы – "Жандарм" жерге құлады. 1992 жылдың 26 мамырында келушілер орталығы өрт сөндірушілердің қолынан қирады. Қазіргі келушілер орталығы – Сенека Рокс ашу орталығы 1998 жылдың күзінде 5 миллион долларлық грантпен аяқталды. "Сенека Рок" бұрылыс нүктесі желкендеу жарыстары мен жоғары көтерілу марапаттары үшін планер ұшқыштарымен пайдаланылды, себебі оның әуе суреттеріндегі ерекше бейнесі ұшу нәтижелерін фототүсіруге ыңғайлы болды. Бұл бұрылыс нүктесі Пенсильвания штатының Джулиан қаласында орналасқан Ридж Соаринг Глайдерпорттан 500 шақырымдық қашықтыққа ұшып, қайта оралған көптеген рейстерде қолданылды, соның ішінде 1995 жылдың 15 қазанында канадалық ұшқыш Уолтер Уэйрдің ұшуы сол кездегі әлемдік рекорд ретінде танылды.

Evidence suggests that the Native Americans of the Archaic Period may have camped frequently at the mouth of nearby Seneca Creek at the foot of the Rocks. The famous Great Indian Warpath, known locally as the "Seneca Trail", followed the Potomac River, allowing the Algonquian, Tuscarora, and Seneca nations to transit the area for purposes of trade and war. Excavation for the building of the present Seneca Rocks Visitor Center uncovered evidence of two villages, the more recent of which thrived about 700 years ago. About a dozen dwellings were found. The first European visitors to see the region were surveyors who passed through around 1746, and the first settlers arrived at Mouth of Seneca fifteen years later. At that time, West Virginia (or western Virginia as it was then) was the edge of the great wilderness. The Rocks were visited and sketched by the well known writer and magazine illustrator David Hunter Strother (known by his pseudonym "Porte Crayon") around 1853. His sketches were reworked and published two decades later as a popular wood engraving in an 1872 issue of Harpers New Monthly Magazine. (see image left). It is unknown who the first person was to climb Seneca Rocks. Undoubtedly Native Americans scaled the rocks prior to European settlers reaching the area, but there is no record of their ascents. The historic ascent of Paul Bradt, Don Hubbard, and Sam Moore in 1939 found an inscription of "D. B. September 16, 1908." This has been attributed to a surveyor named Bittenger who was known to be working in the area. The documented climbing history of the Rocks begins in 1935 with a roped descent the ascent was a steep hike – of the North Peak by Paul Bradt and Florence Perry. They left behind an estimated 75 thousands soft iron pitons, some of which can still be found on the rocks, and which inspired one of the faces to be named "The Face of a Thousand Pitons". Many of those pitons were retrieved and reused by local climbers in the following years, but many remained in the rock for decades. The Spruce Knob–Seneca Rocks National Recreation Area (NRA) was established within the Monongahela National Forest by an act of the U. S. Congress on September 28, 1965. The Rocks themselves were purchased by the federal government in 1969 from the heirs of D. C. Harper. The original visitor center was opened in 1978, constructed on a grant of $297,000. A 1985 flood severely damaged the facility. On October 22, 1987, "the Gendarme", an isolated and prominent pinnacle of the Rocks, fell to the ground. On May 26, 1992, the visitor center was destroyed by arson. The current visitor center — known as the Seneca Rocks Discovery Center — was completed in the fall of 1998 on a 5 million dollar grant. The "Seneca Rock" turnpoint at has been used by glider pilots for gliding competitions and soaring awards because its distinctive appearance in aerial photographs made it suitable for photo documentation of the flight performance. This turnpoint was used on many 500 kilometer out and return course flights from Ridge Soaring Gliderport in Julian, Pennsylvania, including an October 15, 1995, flight by Canadian pilot Walter Weir that was recognized as a world record at the time.

Тау-кенге көтерілу

Сенека Рокс тау-кенге көтерілу үшін танымал орын. 375 негізгі картаға түсірілген альпинизм маршруты бар, олар 5.0 (ең оңайы) деңгейінен 5.14b (ең қиынына) дейін ауысады. Сенека Рокста болашақ альпинистерді бастапқы және озық деңгейде тасқа көтерілуге үйрететін екі альпинизм мектебі орналасқан: Сенека Рокс альпинизм мектебі және Сенека Рокс тау гидтері. Айналасындағы штаттарда орналасқан басқа альпинизм нұсқау қызметтері де Сенека Рокста тау-шағаға көтерілуді басқарады және үйретеді. Солтүстік және Оңтүстік шыңдардың шығыс және батыс беттерінде 300 футқа дейін ұзын бір және көп кезеңді маршруттар бар. Техникалық маршруттар Солтүстік шыңның батыс бетінің төменгі бөлігіндегі Төменгі жартастарда және Оңтүстік шыңнан Рой Gap арқылы тікелей Оңтүстік тірегінде де кездеседі. Таудың жоғары көтерілуіне байланысты, оның вертикальды жарықтары тамаша тіреу және жақсы қорғаныс ұсынады. Маршруттар 5.0-ден 5.14-ке дейін ауысады, олардың көбісі жетекшінің қорғаныс құралдарын орнатуын қажет етеді (дәстүрлі альпинизм). Кейбір маршруттар мен олардың Yosemite Decimal System бойынша бағасы оң жақтағы суретте көрсетілген. Оңтүстік шыңы – Вайоминг штатындағы Devils Tower-ден шығысқа қарайғы ең биік шың, оған тек 5-сыныпты альпинизм арқылы ғана жетуге болады.

Халық аңыздары

Рокстың танымал романсы — "Сенека тайпасының принцессасы, Қарлы ғасыр" — 1932 жылы Гарри Малкольм Уэйд жазған. Батыс Вирджиниялық жазушы Дж. Лоуренс Смит оқиғаның қысқаша мазмұнын былай баяндайды:

Қарлы ғасыр, таудың көлеңкесінде бой жетіп, оның биіктігіне көп рет көтерілген, әкесіне, [басшы] Аққабақ бүркітке, сынақ ұсынды. Ол жартастың шыңына көтеріледі, ал болашақ күйеулері оның ізінен еретін болады. Бірінші болып қолын ұстаған жігіт оның күйеуі болады. Аққабақ бүркіт келісті, көтеріліс соңында жеті талапкердің тек біреуі ғана қалды, ал қалғандары қорқып кері қайтты немесе құлып қайтыс болды. Биік орнынан Қарлы ғасыр мен оның болашақ серігі бір күні билейтін Сенека тайпасының айналасындағы жерді көріп шықты. Шындығында, Сенека тайпасының отаны қазіргі Нью-Йорк штатының батысында орналасқан, ал осы жолмен өткен Сенека тайпасының мүшелері тек уақытша болып келген. (Тарихи "Аққабақ бүркіт басшысы" [1779 жылы қайтыс болған], сондай-ақ Басшы Воапаланне деп те белгілі, [Батыс] Вирджинияның Сенека емес, Пенсильванияның орталық айманының Ленапе басшысы болған.)