Кіріспе

Көне Египеттік бекініс

Бухен, ежелгі грек тілінде Βοὥν (Бохон) деп те аталады.

Буэннің тарихы

Ескі патшалық кезінде (шамамен б.з.д. 2686–2181) Бухенде мысырлық отар қаласы болды, ол мыс өңдеуге де пайдаланылды. 1962 жылы археологиялық зерттеулерде ежелгі мыс фабрикасының іздері табылды. Ол массивті, бірақ жалпақ тас қабырғамен қоршалған, және басқа да дәлелдер отардың солтүстіктен жабдықталып келгенін көрсетеді. Елді мекен 4-ші династияның Снеферу патшалығы тұсында құрылған болуы мүмкін. Дегенмен, Бухенде 2-ші династия кезінде де адамдар тұрғандығының куәліктері бар. Қазба жұмыстарынан табылған граффитилер мен жазулы заттар мысырлықтардың шамамен 200 жыл бойы, 5-ші династияның соңына дейін Бухенде болғанын көрсетеді, сол кезде олар оңтүстіктен келген көшпенділердің қысымымен шығып кеткен болуы мүмкін. Орта патшалық кезінде (б.з.д. 2055–1650) Бухенде бекініс салынды. Бухеннің табиғи географиялық орны бекініс құрылысына тиімді болды. Үлкен тас қабырға бекініс салу үшін мықты алдын ала негіз болды. Орта патшалық кезінде Бухенді мекендеген адамдардың көп бөлігі Төменгі Мысырдан оңтүстікке жіберілген мысырлықтар болды, олар ауысып отыратын. Стелланың қазу жұмыстары Бухен жерінде Нубияның қосылуы туралы жаңа мәліметтер берді.

Буен атты

Буен атты археологиялық тұрғыдан маңызды, бұл туралы профессор Эмери 1959 және 1960 жылдардағы еңбектерінде айрықша атап көрсетілген. Қазіргі уақытта Хартум мұражайында сақталып, Лондон университетінің колледжінің египтология кафедрасына уақытша берілген аттың қаңқасы, 1958 және 1959 жылдары Эмери басшылығымен Египеттік зерттеулер қоғамы Буен бекінісінде жүргізген қазба жұмыстарынан табылды. Жануардың түрін анықтау бастапқыда қиындық тудырды. Нағыз жылқылар ежелгі Египетте болмағандықтан, бірақ жабайы және үй есектері кең таралған, ал Греви зебрасының (Equus grevyi) болуы мүмкін болғандықтан, оның сәйкестігін растау маңызды болды. Атап айту керек, зебралардың ішіндегі ең ірісі және солтүстікке қарай кең таралғаны – Греви зебрасын жылқымен шатастыру оңай. Сенусрет III Кушқа төрт жорық ұйымдастырып, бір-бірімен сигнал беруге мүмкіндік беретін бекіністер желісін құрды; Буен олардың ең солтүстік бекінісі болды. Жағалау бойындағы басқа бекіністер: Миргисса, Шалфак, Уронарти, Аскут, Дабенарти, Семна және Кумма. Кушиттер Буенді 13-ші династия кезінде басып алып, 18-ші династияның басында Ахмос I қайтарып алғанға дейін ұстады. Буен бекінісін салудың маңызды себептерінің бірі – Нубияны аннексиялау мақсаты болды. Сенусрет I де, Сенусрет III де өзінің билік ету кезеңінің көп бөлігін Египет шекарасын кеңейту үшін Нубияға жорықтар жасауға арнады. Осылайша, екі патша 2-ші шатқаманың маңындағы басқа бекіністермен бірге Буендегі бекіністі салды. Буен қабырғаларының ерекшелігі – көптеген египеттік бекініс қабырғалары ағаш және саз кірпіштен салынған. Басты қабырғаға тікелей іргелес орналасқан құрылымның батыс бұрышында бір ғана кіреберіс болды. Ішке кіргенде, бір тірегі бар кіреберіс бөлмесіне тап болады. Бұл бөлмеге іргелес тағы бір бөлме орналасқан, онда да жалғыз тірек бар, сондай-ақ бұл бөлме баспалдақ пен қысқа дәлізбен жалғасқан. Ғимараттың ортасында он бес тіректен тұратын кең зал орналасқан. Солтүстік-шығысқа қарай, алты тірегі бар тағы бір кең зал салынған, одан соң үш кішкентай бөлмеге апаратын тар, созылған бөлме жалғасқан.

Мыс өндіруді зерттеу

Буэндегі мыс өндірісіне қатысты әлеуетті іс-әрекеттерді зерттеу ежелгі металлургиялық тәжірибелер туралы құнды мәліметтер береді. Эмеридің Ескі Патшалық дәуіріндегі мыс "фабрикасы" деп таныған жерін табуы, металл өңдеу техникаларына қызығушылық танытқан египтологтардың назарын аударды. Қазылымнан алынған үлгілер, оның ішінде мыс кенінің сынықтары, балқытылған мыс металлы, шлак, тостаған сынықтары және кішкентай мыс бұйымы Лондон университетінің колледжіндегі Египет археологиясының Петри мұражайына талдау үшін жіберілді. Эль Гаяр мен Джонс Лондонның Корольдік кен мектебінде талдау жүргізді. Дегенмен, осы үлгілерді табуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. 150 граммдық кен үлгісін талдау оның құрамын көрсетті, ол негізінен ұсақ дисперсияланған кварцтан (шамамен 44 салмақ пайызы) және малахиттен тұрады, сондай-ақ атакамиттен, яғни мыс хлоридінен айқын іздер табылды. Атакамиттің пайда болуы, малахит хлор иондарымен әрекеттескен кезде, кейде Нілдің тасқыны кезінде болған деген болжам бар. Мысырда Буэнге жеткізілуге тиіс көптеген білікті жұмысшылар болды, ал қазіргі кезде жергілікті ағаштар азайып қалғанмен, Ескі Патшалық дәуірінде жауын-шашын көп болғандықтан Нил және Вадилер бойындағы ағаштардың саны көп болған. Шлактарда темірдің болуы, темір тотығын қажет ететін және Нил аңғарында кең таралған темірлі қоспаның қолданылғанын көрсетеді. Алайда, кеннің бастапқы көзі туралы көп мәлімет жоқ. Қазба жұмыстары нәтижесінде мыс кендері табылды, олардың талдауы бастапқыда атакамиттен, ал кейіннен алтын қосылған атакамиттен тұратынын көрсетті. Буэнде көптеген оттық тіреуіштер (андирон) табылған. Оттық тіреуіштер Мысыр асүйінде жиі қолданылған, бірақ бұл тіреуіштер мыс балқытумен байланысты болды. Олардың балқыту процесінде қалай қолданылғаны белгісіз, бірақ олардың от пен жануға қатысқандығы мәлім. Өндірілген мыс, әдетте, шаруашылық және ауыл шаруашылығы құралдарын, соның ішінде пышақтар мен кетпендерді жасау үшін қолданылған.