Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1550 – 1626 жылдары өмір сүрген ағылшын саяхатшысы, дипломаты және саясаткері.
English politician and explorer (c. 1550 – 1626)
Букингемширдегі Ұлы Кимблде тұрған сэр Джереми Хорси (1550 – 1626) 16-шы және 17-ші ғасырлардағы ағылшын саяхатшысы, дипломат және саясаткер болған. Ол он жеті жыл бойы Ресейде көп уақыт өткізді, алғаш рет 1573 жылы келіп, 1591 жылы қайтқан. Ол Ресей сарайындағы көптеген маңызды тұлғалармен жақсы танысты. Хорси алғаш рет Ресей компаниясының өкілі ретінде Мәскеуге сапар шекті, кейін Иван Қорқынышты патшаның Елизавета патшайымға, ал Елизавета патшайымның ағылшын сарайынан Иванға елшісі болды. Англияға оралғаннан кейін Хорси Парламентте қызмет етті, Қайтару, Сайлау және Артықшылықтар комитеті сияқты көптеген комитеттерде отырды. 1603 жылы рыцарь атағын алды, Ресейде өткен уақыты туралы естеліктерін бірнеше рет жариялады және екі романның сюжетіне арқау болды.
Sir Jerome Horsey (c. 1550 – 1626), of Great Kimble, Buckinghamshire, was an English explorer, diplomat and politician in the 16th and 17th centuries. He spent much time in Russia over the course of seventeen years, first arriving in 1573 and leaving in 1591. He got to know well many leading people at the Russian Court. He first travelled to Moscow as an agent for the Russia Company, and later acted as an envoy of Tsar Ivan the Terrible to Queen Elizabeth and then from the English court under Queen Elizabeth to Ivan. After returning to England, Horsey served in the House of Commons, sitting on many committees including the Committee for Returns, Elections, and Privileges. Knighted in 1603, he wrote accounts of his time in Russia which have been published several times, and was the subject of two novels.
Іван IV сарайында
1571 жылы Хорси Ресей компаниясына шәкірт болып кірді, бірақ компанияға бір кезең бойы Ресейде сауда жасауға тыйым салынды, ал оның алғашқы тәжірибесі голландиялықтармен сауда жасау болды. Сауда қайта жанданған 1573 жылдың мамырында ол Ресейге алғаш рет барып, аудармашы болып жұмыс істеді. Мәскеуге жолда келе жатқанда Кострома ақсүйектері мен дін қызметкерлері қаланы патшадан құтқарғаны үшін оған алтын мен зергерлік бұйымдар сыйлады. Мәскеуге келген соң, ол патшаның жезөкшеханасына жіберілуінен Мадлен ван Укселлді құтқарды, бұл ісі кейін оған жақсы қызмет етті. Ресей компаниясы Хорсиден жаңа жарғыны келіссөз жүргізуді және ағылшын бекінісіне (қазірге дейін Зарядьедегі Варварка көшесінде сақталған) қосымша жер алу үшін ықпалын пайдалануды сұрады. Осы жердің бір бөлігі оның жеке үйіне бөлінді, онда ол орыс ақсүйектерін қабылдап, жеке қызметшілерге ие болды. Кейін ол колонияда жаппай қырғын болған деген болжам бойынша тұтқынға алынған неміс офицерлерін құтқарғанын мақтан тұтты. Гамбург саудагерлері оған дамасктан жасалған үстел жамылғысы мен салфеткалар сыйлады, ал Любек саудагерлері – "күміс сүйіспеншілік тостаған" сыйлады. Ол сондай-ақ Мәскеудегі 1200 шотланд (және бірнеше ағылшын) тұтқындарымен достық қарым-қатынас орнатты. Оларға Ресей армиясында жалақылы жұмыс табуға көмектесіп, шіркеу салуға рұқсат алды. Мәскеуде болған кезінде Хорси, Лестер мен Уолсингхем сияқты ағылшын сарайының мүшелері үшін Ресей компаниясының ережелеріне қайшы келетін жеке сауда жасаған көрінеді. Бұл компаниямен дауға себеп болды, бірақ ақырында ол Мәскеудегі меншігін тастау арқылы мәселе шешілді, және олар оған, керісінше емес, ақша беруге тиіс екені анықталды.
Horsey was apprenticed to the Russia Company in 1571, but the latter was prevented from trading in Russia for a period and his first experience was of trading with the Dutch. Initially he went to Russia in May 1573 on the resumption of trade and was an interpreter. On his way to Moscow he was given gold and jewels by the gentry and clergy of Kostroma for saving the town from the Tsar. On arriving in Moscow he supposedly rescued Madelyn van Uxell from being sent to a brothel by the Tsar, an act which served him well later. The Russia Company asked Horsey to negotiate a new charter and to use his influence to get extra land for the English compound (which still stands on Varvarka Street in Zaryadye). Part of this land was set aside for his own house, where he entertained Russian noblemen and had personal servants. He later boasted of saving a number of German prisoners taken when the colony was supposedly massacred. The merchants of Hamburg later gave him a damask tablecloth and napkins while those of Lübeck gave him a "great silver loving cup". He also befriended the 1200 Scots (and a few English) prisoners that were in Moscow. He arranged for them to get paid employment in the Russian Army and got permission for them to build a church. During his time in Moscow, Horsey seems to have carried out private trading on behalf of members of the English Court, such as Leicester and Walsingham, which was against the rules of the Russia Company. This later caused a dispute with the company, but eventually the problem was resolved by his giving up the property he owned in Moscow, and it was found that they owed him money rather than the other way around.
Иванның мұрагерлерінің сарайында
Хорси Ресей сарайында көп уақыт өткізген сияқты, оны патша Иван қазынасына шақырған, ал оның ізбасары патша Федордың тәж кию рәсіміне қатысқан. Ресей сарайында жақтарға бөлініс болған. Жером "менің ең жаман жауым" Василий Щелканов болса, Борис Годунов досы болды дейді. Тағы бір досы, кейіннен оның әйелі болғысы келген Мария Владимировна ханшайым еді. Мария бастапқыда Даниялық Магнустың әйелі болды, бірақ Магнус қайтыс болғаннан кейін Борис Хорсиден оны Ресейге қайта оралуға көндіруді сұрады, онда ол түрмеге қамалған. Алайда, Хорси қарапайым адам болғандықтан Мариямен үйленуіне рұқсат берілмеді, ал Мария монастырға жіберілді. 1581 жылдың қараша айының соңында Иван Хорсиге королева Елизаветаға құтыға жасырылған хаттарды жеткізуді тапсырды. Теңіз қатып қалғандықтан, оған құрлықпен саяхаттауға тура келді. Бұл сапар өте қиын болды, Данияның Эзель аралында тұтқындалды, бірақ губернатордың әйелі Мадлен ван Уксель болды, оны ол бұрын құтқарған еді. Хорси сондай-ақ Пилтен арқылы өтіп, Ресейлік Мария ханшайымымен кездесті.
Horsey seems to have spent considerable time at the Russian Court, being invited by Tsar Ivan into the Treasury and attending the coronation of his successor Tsar Theodore. The Russian Court was very divided. Jerome says that "my most implacable enemy" was Vasily Shchelkanov but Boris Godunov was a friend. Another friend, whom he seems later to have wanted to marry, was Princess Maria Vladimirovna. Maria first became the wife of Magnus the Dane but after Magnus's death Horsey was asked by Boris to persuade her to return to Russia where she was imprisoned. However, the marriage with Maria was not allowed as he was a commoner, and she was placed in a nunnery. In late November 1581 Horsey was asked by Ivan to take letters, hidden in a flask, to Queen Elizabeth. He had to travel overland as the sea was frozen. This journey was very difficult and included being arrested at the Danish island of Oesel, but the wife of the governor happened to be Madelyn van Uxel whom he had saved earlier. Horsey also had to pass through Pilten where he met Maria the Russian princess.
Ресейге екінші сапары
Лондонға келгеннен кейін Хорси Елизавета патшайыммен бірнеше рет кездесіп, өзімен бірге алып келген құжаттарды ағылшын тіліне аударды. Хорси Ресейге жүк толтырылған тоғыз кемемен оралды, олардың бір бөлігін Ресей компаниясынан тыс кәсіпкерлер қамтамасыз етті. Кейін ол Англияға патшадан көмек сұрап хаттармен қайтып келді, себебі патшаның әйелі бала көтеруде қиындыққа тап болды. Бірақ бұл дұрыс түсінілмеді, сондықтан Иероним босандырушымен оралды, бұл орыс сарайында наразылық тудырды. Осы уақытта ағылшыздар да беделін жоғалтты, өйткені испандықтар Англияны басып алады деп есептелді. Ресейліктер испандық «Армада» флотының таратылғанын білгенде, ағылшыздардың кедендік баж салығының жартысы алынып тасталды. Хорси 1587 жылы Англияға қайта оралды, Борис Годуновпен келісіп, ол қайтып келгенде Марияға үйленеді деп мәлімдеді. Содан кейін ол алаяқтыққа айыпталды. Дегенмен, Англия сотындағы достары оны қолдады. Оған 1591 жылы Ресейге оралуға рұқсат берілді, бірақ патша оны қабылдамады және Елизаветадан оған Ресейге қайта оралуға рұқсат бермеуін өтінді. Оны «жақсы білінетін тыңшы» деп айыптады. Борис Годунов оның Англияға қайтуын ұйымдастырып, оған көп ақша сыйлады.
On arrival in London, Horsey had several meetings with Queen Elizabeth, translating the papers he had carried into English. Horsey returned to Russia with nine ships loaded with cargo, partly supplied by adventurers outside the Russia Company. He later returned to England with letters from the Tsar asking for help, as the wife of the Tsar was having difficulty conceiving. But this was misunderstood, and Jerome returned with a midwife, which did not go down well at the Russian court. The English at this time also lost favour as it was thought that the Spanish would conquer England. When the Russians learned that the Spanish Armada was scattered, the English had half their customs duty removed. Horsey again returned to England in 1587, having apparently agreed with Boris Godunov that he would marry Maria on his return. He was then accused of fraud. However, his friends at the English Court stood by him. He was asked to return to Russia in 1591, but the Tsar would not see him and asked Elizabeth never to permit him to come to Russia again. He was accused of being "a well known spy". Boris Godunov arranged for his journey back to England and gave him a large present of money.
Англияға оралу
1595 жылы Хорсиді Финч мемлекеттік сатқындықпен айыптады, оны ол Мәскеуден үйіне қайтаруға себеп болған еді. Финчке бұл ұсынысты Мәскеудегі бұрынғы елші, сэр Джереми Боуз жасады деп есептеледі, ол Хорсидің оны ресейліктерге қайтаруына себепкер болғанын ойлады. Басқа нәрселермен қатар, Хорсидің «Біздің таза патшайымы мен сияқты таза емес» деген сөзі айтылды. Патшайым оны тұтқындауға қатысты жарлыққа қол қоюдан басқа амал қалмады, бірақ ол «Джером Хорсинің адал екенін дәлелдейтініне сенемін» деді. Бұл мәселе 1597 жылдың сәуір айында Сыртқы істер кеңесіне (Privy Council) ұсынылды, бірақ қабылданбады және куәгерлер Финчті жалғаншы деп көрсетті. Хорси 1572 жылдан 1585 жылға дейін Ресей компаниясында жұмыс істеді. 1580 жылы ол Елизавета патшайымының жеке күзетшісі (Esquire of the Body) болып тағайындалды, 1603 жылдың 23 шілдесінде рыцарь атағын алды және 1604 жылдың маусымында тоғыз округте Корольдік жерлерді басқарушы (Receiver of Crown Lands) болды. Ол 1601 жылдан бастап Бэкингемширдегі бейбіт судья (Justice of the Peace) және 1611–1612 жылдары Бэкингемширдің жоғары шерифі (High Sheriff) болды. Ол парламентте 30 жылдан астам қызмет етіп, Салташ (1593), Камельфорд (1597), Боссини (1601, 1604 және 1614) және Шығыс Лоу (1621) сияқты түрлі аймандарды өкілдік етті. Ол славян тіліндегі Киелі кітапты аударды және Белоруссияны Англияға «Ақ Ресей» (White Russia) деп таныстырды. Ол 1626 жылдың қаңтарында қайтыс болып, Ұлы Кимблде жерленді. Хорси кейде Шығыс Еуропа, Ресей және Иван Қорқыныштың билігі туралы заманауи сарапшы ретінде сілтеме жасалады.
In 1595 Horsey was accused of high treason by Finch, whom he had caused to be sent home from Moscow. It is thought that Finch was put up to this by Sir Jeremy Bowes, the ex ambassador to Moscow, who thought that Horsey had caused him to be sent home by the Russians. Among other things, Horsey was stated to have said "Our Virgin Quene is no more a virgin than I am". The queen had no choice but to sign a warrant for his arrest, but she said "I still believe Jerome Horsey will prove himself honest". The case came before the Privy Council in April 1597 but was dismissed, and Finch was proved to be a liar by witnesses. Horsey worked for the Russia Company from 1572 to about 1585. He was made an Esquire of the Body to Queen Elizabeth in 1580, was knighted on 23 July 1603 and Receiver of Crown Lands in nine counties in June 1604. He was a Justice of the Peace in Buckinghamshire from about 1601 and High Sheriff of Buckinghamshire in 1611–12. He represented various places, Saltash (1593), Camelford (1597), Bossiney (1601, 1604 and 1614) and East Looe (1621), in Parliament, serving over 30 years. He translated the Slavonic Bible and was responsible for introducing the term "White Russia" into England for Belarus. He died in January 1626 and was buried at Great Kimble. Horsey is occasionally cited as a contemporary authority on Eastern Europe, Russia, and the reign of Ivan the Terrible.