Кіріспе
Чех-итальян футбол жаттықтырушысы (1947 жылы туған)
Зденек Земан (; 12 мамыр 1947 жылы туған) – чех-итальян футбол жаттықтырушысы. Ол қызықты, шабуылдық футбол тактикасымен және 4–3–3 формациясын қолдануымен танымал. Земан көп жылдар бойы көптеген командаларды басқарды, көбінесе итальян футбол клубтарын. Ол екі рет Серия B турнирінің жеңімпазы атанды – «Фоджия» және «Пескара» командаларымен.
Алғашқы жылдар
Земанның футбол жаттықтырушылық мансабы 1960 жылдардың соңында Сицилияда басталды, онда ол сол кезден бері тұрып келді. Оның алғашқы жаттықтырушылық тәжірибесі Палермоның шетіндегі әуесқой футбол командаларында болды (Чиниси, Бачигалупо, Карини, Мисильмери, Эскальца). 1974 жылы, ағасы Честмир Вычпалектың көмегімен, ол "Палермо Кальсио" жастар құрамының жаттықтырушылық штабында жұмыс істеп, алғашқы маңызды тәжірибесін алды, бұл 1983 жылы аяқталды. 1975 жылы Палермо ISEF спорт мектебін спорт медицинасы бойынша диссертациямен үздік бітірді. 1979 жылы ол Coverciano футбол жаттықтырушылары мектебінде патентино (кәсіби деңгейде футбол жаттықтыруға лицензия) алды.
Земанландия: үшінші дивизионнан Фоджиамен Серия А-ға дейін
1989 жылы «Фоггия» клубының төрағасы Паскуале Касильо бірнеше жыл бұрын оны қызметтен босатқанына өкініп, Земанмен қайтадан келісім шарт жасасты. Бұл – «Фоггияның керемет оянған кезінің» бастауы болды, ол Земанландия деп те аталады (Земанның атымен), сол кездегі аса танылмаған ойыншылардан құралған команда; олардың ішінде Джузеппе Синьори мен Франческо Байано лигада күшін асырып ойнады. Екі жылдың ішінде команда жоғары лигадағы «Серия А» турниріне жолдама алды. «Фоггияның» «Серия А» турниріндегі алғашқы ойындары әлі де қиялдамайтын, өте нашар саналатын команданың үш жыл қатарынан УЕФА кубогына іліккеніне куә болды. Бұл әсерлі, шабуылға бағытталған ойын стилімен, Зденек Земанның футболға деген көзқарасын көрсететін 4–3–3 схемасы арқылы мүмкін болды. «Фоггияда» өткен сол жылдары Роберто Рамбауди, Луиджи Ди Биаджио, Игорь Шалимов, Хосе Антонио Шамот, Дэн Петреску және Игорь Колыванов сияқты ойыншылар өркендеді. Земанның тактикасы футбол емес, студент кезінде ойнаған гандбол ойынынан шабыланды дегенді айтады.
Лацио мен Рома
1994 жылы Земан Фоггиядан Лационың күшті сынағына көшті, 1997 жылдың қаңтарында жұмыстан босатылғанға дейін Biancocelesti-ді 2-ші және 3-ші орындарға жеткізді. "Лацио" командасын басқарған кезінде ол Алессандро Нестаның карьерасын дамытуға көмектесті, жас қорғаушыға негізгі құрамда көптеген мүмкіндіктер берді. Келесі маусымда Земан Римде қалуды жөн көрді, AS Roma-ның бапкері болып, Франческо Тотидің дамып келе жатқан талантын баптады. Ұсынылған ойынмен жақсы төртінші орын алғаннан кейін, Земан 1998 жылдың шілдесінде итальян футболдағы дәрілік препараттардың теріс пайдаланылуы туралы мәлімдеме жасады, бұрынғы "Ювентус" ойыншылары Джанлука Виалли (сол кезде "Челсиде") және Алессандро Дель Пьероның креатин қолданғанын айтты. Осының салдарынан соттар бірнеше іс жүргізді, нәтижесінде "Ювентус" командасының спорттық дәрігері Риккардо Агрикола 1994 және 1998 жылдар аралығында ойыншыларға шамадан тыс дәрі-дәрмек бергені үшін кінәлі деп танылды және 2004 жылы 1 жыл 10 айға бас бостандығынан айырылды, бірақ келесі жылы Апелляциялық сот оны ақтап тастады. 1998–99 маусымында Земан AS Roma-мен бесінші орынға қол жеткізді, бірақ 1999 жылдың жазында оның орнына Фабио Капелло келді.
2000 жылдар
Оның келесі жаттықтырушылық тәжірибелері, «Фенербахче СК» және «ССК Наполи» командаларында сәтті болмады; Земанның жаттықтырушы репутациясы тез құлдырап, оны жұмысқа алуға ниетті команда табу қиын болды. «Серия B» лигасында «Салернитана» (2 жыл, 6-орын және қызметтен босату) және «Авеллино» (жас Витали Кутузов команда құрамында, соңғы екінші орында) командаларымен үш жылдан кейін, 2004 жылы «Серия А» лигасының «Лечче» командасы оған мүмкіндік берді. «Серия А» лигасындағы ең жас құрамаларының біріне ие болған Земан жақсы маусым өткізіп, команданы ортаңғы көрсеткіштерге жеткізді, сондай-ақ Валери Божинов және Мирко Вучинич сияқты жас таланттарға мүмкіндік берді. Маусым соңында Земан отставкаға кетті. Тоғыз ай командасыз болғаннан кейін, 2006 жылдың 5 наурызында Земан «Брешия» командасының жаңа бапкері болып тағайындалды, бұл оның жарты маусымдық команданы қабылдауының алғашқы тәжірибесі болды. Алайда, Земан жұмысқа алынған кезде «Серия B» лигасында үшінші орында тұрған «Брешия» командасы нәтижелер жағынан күрт төмендеп, 11 матчта 8 ұпай ғана жинап, жоғарылау плей-оффына іліге алмады. Маусым аяқталғаннан кейін Земан өзінің тактикасын қабылдамаған ойыншыларын сынап, «Брешия» командасынан кетті. 2006 жылдың 21 маусымында Земан «Лечче» командасына оралып, 2005–2006 жылдары «Серия B» лигасына түскен «гиаллоросси» клубымен бір жылдық келісімшартқа қол қойды. Ұнамсыз нәтижелерге байланысты, 24 желтоқсанда қызметтен босатылып, оның орнына Джузеппе Пападопуло тағайындалды. 2008 жылдың 17 маусымында «Қызыл Жұлдыз» (Белград) клубы Земанды жаңа бас бапкер ретінде таныстырды. Алайда, «Қызыл Жұлдыз» командасының бас бапкері ретінде тек бес ресми ойыннан кейін, 2008 жылдың 6 қыркүйегінде Сербия лигасы мен УЕФА кубогындағы апатты нәтижелерге байланысты Земан жұмыстан босатылды. Земан басқарған кезеңде «Қызыл Жұлдыз» командасы үш ойында гол соға алмады, ал клуб 24 жылдан кейін алғаш рет турнир кестесінің соңғы сатысында қалды. «Қызыл Жұлдыз» командасы УЕФА кубогының іріктеу кезеңінде Кипрдің «АПОЭЛ» клубынан жеңіліп қалды.
2010 жылдар: Фоджаға және Пескараға оралу
2010 жылдың 20 шілдесінде Земан бұрынғы клубы "Фоджияның" жаңа бас бапкері болып тағайындалғаны расталды. Ол мамыр айының соңында клубты тастап кетті, регулярлық маусымды алтыншы орында аяқтағаннан кейін, оның "Фоджия" командасы итальян кәсіби лигаларының барлығында ең жоғары гол соғу көрсеткішіне ие болғанына қарамастан, жоғарылау плей-оффына іліге алмады. 2011 жылдың 21 маусымында Земан "Адриатичи" клубымен бір жылдық келісімшартқа отырып, "Пескара" клубының жаңа бас бапкері/техникалық директоры болып тағайындалды. "Пескарада" Земан жас және перспективалы ойыншылардан тұратын команданы жаттықтырды, олардың көпшілігі оған алдыңғы маусымда "Фоджияда" басшылық еткен кезде қосылған (олардың ішінде Симоне Романьоли, Чиро Иммобиле және Лоренцо Инсинье, сондай-ақ Марко Верратти); оның басшылығымен Абруццодан келген "Бьянкоазурри" автоматты түрде жоғарылау үшін күреске түсіп, итальян стандарттары бойынша рекордтық гол соғу көрсеткішін көрсетті (42 ойында 90 гол, Серия B рекорды). 2012 жылдың 21 мамырында "Пескара" "Сампдорияны" өз алаңында 3:1 есебімен жеңіп, Серия А-ға автоматты түрде жолдама алды, осылайша Земан бас бапкер ретіндегі алғашқы маусымында элиталық дивизионға оралды. Ол маусымның соңғы матчында Серия B титулын жеңіп алды. 2013 жылдың 17 ақпанында Земанға "Пескараны" басқарған кезеңдегі жетістіктері үшін "Панчина д'Арженто" сыйлығы табысталды.
2012-13: Ромаға оралу
2012 жылдың 4 маусымында Земан бұрынғы клубы "Романың" жаңа бас бапкері болып тағайындалғаны расталды. Ол 1 шілде 2012 жылдан 30 маусым 2014 жылға дейінгі екі жылдық келісімшартқа қол қойды. Бұл келісім Земанның он үш жылдан кейін "джаллороссиға" оралуын білдірді. Оның тағайындалуы "The Wall Street Journal" газетіне оған ерекше мақала жазуға себеп болды, оны "Футболдың джедайы" деп атады. "Рома" бас бапкері ретіндегі екінші кезеңі Мартен Стекеленбург, Пабло Освальдо және, ең бастысы, вице-капитан және клуб тәрбиесіндегі ойыншы Даниэле Де Росси сияқты бірнеше маңызды ойыншыларды құрамнан шығару шешімінен кейін даулы болды. Нәтижелердің күрт нашарлауы Земанның болашағы туралы әңгімелерге әкелді, ал футбол директоры Вальтер Сабатини қаңтар айының соңында тәжірибелі чех бас бапкерін жұмыстан босату мүмкіндігін ресми түрде растады. 2013 жылдың 2 ақпанында "Рома" өз алаңында "Кальяриге" 2:4 есебімен жеңілгеннен кейін Земан бас жаттықтырушы лауазымынан босатылды. Бұл нәтиже "Романы" 23 матчтан кейін 8-ші орында қалдырды, ал оның орнына клубтың техникалық жаттықтырушысы Аурелио Андреаццоли тағайындалды. Жұмыстан босатылғаннан кейін ойыншы Миралем Пьянич Земанды жалдау дұрыс шешім болғанын, команданың шабуылға бағытталған стилінің олардың басты күші болғанын, бірақ сонымен бірге үлкен кемшіліктері де болғанын айтты. Земан бастапқыда "Ромадан" жұмыстан босатылғанына ренжімегенін және зейнетке шығу туралы әңгімелерді жоққа шығарғанын мәлімдеді, бірақ кейін итальяндық "La Gazzetta dello Sport" спорт газетіне берген сұхбатында команданың өзіне қатысты сынға ұшырағанын мойындады. 2015 жылдың 9 наурызында, алғашқы босатылғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, "Кальяри" Жанфранко Золаны жұмыстан босатып, Земанды бас бапкер қызметіне қайта тағайындады. Земан бес ойыннан кейін қызметінен кетті, осы кезеңде "Кальяри" 15 мүмкіндік ұпайдың тек біреуін ғана жинады.
2015-16: Лугано
2015 жылдың маусым айында Земан Швейцария Суперлигасына жаңадан көтерілген «Лугано» клубымен келісімшартқа отырды. 2016 жылдың 26 мамырында Земанның көмегімен клуб «Санкт-Галлен» клубын 3:0 есебімен жеңіп, құлдыраудан сақталды. Дегенмен, 29 мамырда «Лугано» 2016 жылғы Швейцария кубогы финалында турнир кестесінде соңғы орында тұрған «Цюрих» клубынан 1:0 есебімен жеңілді. Маусым аяқталысымен ол клубты тастап кетті.
2017: Пескараға оралу
2017 жылдың 17 ақпанында Земан Массимо Оддоның орнына Серия А-ның соңғы орында тұрған "Пескара" командасының жаңа бас бапкері болып тағайындалды. Осылайша ол 2012 жылы бұл клубты жоғары лигаға шығарғаннан кейін қайтадан оны жаттықтыруға мүмкіндік алды. 19 ақпанда "Пескара" сапындағы тұңғыш ойынында команда "Генуяны" 5:0 есебімен ұтты, бұл 2016 жылғы маусымнан бергі алғашқы үй ойынындағы жеңіс болды. 2018 жылдың 4 наурызында "Пескара" Серия B клубы "АС Цитаделлаға" 2:0 есебімен жеңіліп, турнир кестесінде 13-орынға түсіп қалғаннан кейін Земан қызметтен босатылды.
2021-2022: Фоггия
2021 жылдың 27 маусымында, бірнеше күндік болжамдардан кейін, «Фоггия» клубы 74 жастағы Земанды үш жылдық үзілістен соң 2021–22 жылғы Серия C турнирі үшін бір жылдық келісімшарт бойынша қайтадан жалдағанын хабарлады. Ол «Сатанелли» сапында Джузеппе Павонемен қайта жұптасты. 2022 жылдың 25 қаңтарында Земан мен Павоне келісімшарттарын тағы бір жылға ұзартты. Нәтижесінде ол «Фоггияны» жоғарылау плей-оффына жеткізді, онда олар «Туррис» және «Авеллино» командаларын жеңіп, үшінші кезеңде «Виртус Энтелла» клубынан жеңіліс тапты. 2022 жылдың 26 мамырында «Фоггия» клубы Земанмен бір маусымдық ынтымақтастықты аяқтағанын мәлімдеді.
2023-2024: Пескарадағы үшінші рет және денсаулық мәселелері
2023 жылдың 27 ақпанында 75 жастағы Земан үшінші рет Пескара клубына оралуға келісті, маусым соңына дейін Серия C клубын басқаруды өз міндетіне алды. Пескараны жоғарылау плей-оффына жеткізгеннен кейін, жартылай финалда пенальтилер бойынша Фоггиядан жеңілгеніне қарамастан, ол 2023–24 маусымында да «Дельфино» клубының бас жаттықтырушысы ретінде бекітілді. 2023 жылдың 12 желтоқсанында жоспарланған жаттығудан бұрын өткінші ишемиялық ұстаманы бастан өткізгеннен кейін Земан Пескарадағы жеке клиникаға түсті. Ол үш күннен кейін клиникадан шығарылды, бірақ уақытша жаттықтырушылық міндетін көмекшісі Джованни Букароға жүктеуге мәжбүр болды. 19 желтоқсанда Земан жаттықтырушылық қызметіне қайта оралды. 2024 жылдың 17 ақпанында Земан операция жасау үшін ауруханаға түскеннен кейін тағы да жаттықтырушылық міндетін көмекшісіне тапсыруға мәжбүр болды. 2024 жылдың 19 ақпанында Земанның сәтті жүрек операциясынан өткені расталды. Үш күннен кейін Земан Пескара клубының басқармасына өтінім берді, ал оның көмекшісі Букаро маусым соңына дейін жаңағы бас жаттықтырушы болып тағайындалды.
Жеке өмір
Дәрігер мен үй шаруасындағы әйелдің ұлы Земанның анасы жағынан оның ағасы болған бұрынғы «Ювентус» ойыншысы және жаттықтырушысы Чесмир Вычпалекпен туыстығы бар. 1968 жылы Земан онымен кездесу үшін Палермоға барды, бірақ сол кезде оның еліне Варшава шартының әскерлері басып кірді, сондықтан ол Италияда бекіре тұруға шешім қабылдады. 1975 жылы ол итальяндық азаматтықты алды, кейіннен Палермодан келген Киара Перриконеге үйленді, олармен Карел және Андреа есімді екі ұлы болды. Карел әкесінің ізімен футбол менеджері болып, «Боджано» және «Манфредония» сияқты командалармен әуесқой деңгейде бастап, 2012 жылдың наурызында «Lega Pro Seconda Divisione» тобы «Фано» клубында алғашқы кәсіби қызметін бастады. Содан кейін ол Мальтадағы «Qormi» клубының бас жаттықтырушысы болды, ал 2014 жылдың жазында әкесі «Кальяри» клубына тағайындалған кезде Сардинияның «Серия D» әуесқой клубы «Селаргиус» клубының басшысы болды. Оның танымалдылығы футбол әлемінен тыс жерлерге де тарады, әнші-сазгер (және белгілі «AS Roma» жанкүйері) Антонелло Вендитти оған «La coscienza di Zeman» (Земанның санасы, танымал итальяндық «La coscienza di Zeno» романындағы сөздермен ойын) атты әнін арнады. Земан сонымен қатар итальяндық комедия актері Антонио Албанезенің Frengo кейіпкеріне шабыт берген «гуру» болды. Ол сондай-ақ бірнеше деректі фильмдердің тақырыбы болды, олардың көпшілігі оның алғашқы «Фоггия» жылдарын қамтиды, мысалы «Zemanlandia». Земан сонымен қатар көп темекі шегетін, аздап сөйлейтін, Италияның барлық футбол жанкүйерлері арасында құлшыныс тудырған тұлға ретінде танымал. 2022 жылы Земан «La bellezza non ha prezzo» (ағылшын тілінде: «Сұлулықтың бағасы жоқ») атты өмірбаянын жариялады, ол «La Gazzetta dello Sport» газетінің журналисі Андреа Ди Каромен бірлесіп жазылған.