Кіріспе

Бөлшектер физикасы эксперименті

Негізгі инжекторлық нейтрино тербелісін іздеу (MINOS) – 1998 жылы Супер Камиоканде (Супер К) экспериментімен алғаш рет анықталған нейтрино тербелістері құбылысын зерттеуге арналған бөлшектер физикасы эксперименті. Чикаго маңындағы Фермилабтағы NuMI ("Негізгі инжектордағы нейтринолар") сәулелі желісі арқылы туындаған нейтринолар екі детекторда байқалады: біреуі сәуле туындайтын жерге өте жақын (жақын детектор), ал екіншісі – 735 км қашықтықтағы Солтүстік Миннесотада (алыс детектор). MINOS эксперименті 2005 жылдың ақпан айында NuMI сәулесінен нейтриноларды анықтауды бастады. 2006 жылдың 30 наурызында MINOS ынтымақтастығы 2005 жылы жиналған алғашқы деректерді талдаудың нәтижесінде нейтрино тербелістерімен сәйкес екенін, ал тербеліс параметрлерінің Супер К өлшемдерімен үйлесетінін мәлімдеді. MINOS 2012 жылдың 30 сәуірінде түн ортасында NUMI сәулелі желісінен соңғы нейтриноларды қабылдады. Эксперимент 2013 жылы деректерді жинауды бастаған MINOS+ жүйесіне жаңартылды. Эксперимент 2016 жылдың 29 маусымында тоқтатылды, ал алыс детектор бөлшектелді және алынып тасталды.

Детektorлар

Экспериментте екі детектор бар. Жақын детектордың дизайны алыс детекторға ұқсас, бірақ массасы 980 тонна болатын кішірек. Ол Ферми лабораториясында, протон сәулесінің графит нысанамен әрекеттесетін жерінен бірнеше жүз метр қашықтықта, жер астында шамамен 100 метр тереңдікте орналасқан. Жақын детекторды іске қосу 2004 жылдың желтоқсан айында аяқталды, және қазір ол толыққанды жұмыс істеп тұр. Алыс детектордың массасы 5,4 тонна. Ол Солтүстік Миннесотадағы Судан кенішінде 716 метр тереңдікте орналасқан. Алыс детектор 2003 жылдың жазынан бері толыққанды жұмыс істеп келеді және құрылысы басталғаннан бері ғарыш сәулелері мен атмосфералық нейтрино деректерін жинап келеді. Екі MINOS детектор да магниттелген болат және пластикалық сцинтилляторлардың кезектесіп орналасқан жазықтықтарынан жасалған болат сцинтилляторлық үлгі алу калориметрлері болып табылады. Магниттік өріс мюондық нейтриноның өзара әрекеттесуінен пайда болған мюонның траекториясын идіп, нейтринолар мен антинейтринолар арасындағы өзара әрекеттесуді ажыратуға мүмкіндік береді. MINOS детекторларының осы ерекшелігі MINOS-қа атмосфералық нейтринолар мен антинейтринолар арқылы CPT симметриясының бұзылуын іздеуге мүмкіндік береді.

Нейтрино сәулесі

NuMI сәуле желісін жасау үшін 120 ГэВ негізгі инжектордың протон импульстары сумен салқындатылған графит нысанасына соқтығысады. Протонның нысана материалмен өзара әрекеттесуі нәтижесінде пиондар мен каондар пайда болады, олар магниттік мүйіздер жүйесімен фокусқа түсіріледі. Пиондар мен каондардың кейіннен ыдырауынан пайда болатын нейтринолар нейтрино сәулесін құрайды. Олардың көпшілігі – мюондық нейтрино, ал электрондық нейтриноның үлесі аз. Жақын детектордағы нейтрино өзара әрекеттесуі бастапқы нейтрино ағыны мен энергия спектрін өлшеу үшін қолданылады. Олар әлсіз өзара әрекеттесетін болғандықтан және көбінесе материя арқылы өтетіндіктен, нейтринолардың басым бөлігі жақын детектор мен 734 км тау жынысы арқылы, содан кейін алыс детектор арқылы және ғарышқа қарай өтеді. Суданға қарай ұмтылғанда, мюондық нейтринолардың шамамен 20% басқа түрлерге ауысады.

Физиканың мақсаттары мен нәтижелері

MINOS жақын және алыс детекторлардағы нейтрино сәулесінің құрамы мен энергия таралуының айырмашылығын өлшейді, мақсаты – нейтринолардың массасының квадратындағы айырмашылықты және араласу бұрышын жоғары дәлдікпен өлшеу. Сонымен қатар, MINOS алыс детекторда электронды нейтринолардың пайда болуын іздейді және мюонды нейтринолардың электронды нейтриноларға осцилляциялану ықтималдығын өлшеуге тырысады немесе оның шегін анықтайды. 2006 жылдың 29 шілдесінде MINOS ынтымақтастығы мюонды нейтринолардың жоғалуына сәйкес осцилляция параметрлерінің алғашқы өлшемдерін жариялаған мақала жариялады. Бұл: × 10−3 eV2/c4 және sin2(2θ23) > 0,87 (68% сенімділік деңгейі). 2008 жылы MINOS бұрынғы деректерден екі есе көп дерек қолданып (3,36×1020 протон нысанаға; бұл алғашқы деректер жиынтығын қамтиды) қосымша нәтижелер ұсынды. Бұл Δm2 өлшемінің ең жоғары дәлдігі. Нәтижелер: × 10−3 eV2/c4 және sin2(2θ23) > 0,90 (90% сенімділік деңгейі). 2011 жылы жоғарыда көрсетілген нәтижелер жаңадан жаңартылды, олар үшін екі еседен астам деректер үлгісі (7,25×1020 протонға әсер ету) және жақсартылған талдау әдістемесі қолданылды. Нәтижелер: × 10−3 eV2/c4 және sin2(2θ23) > 0,90 (90% сенімділік деңгейі). 2010 және 2011 жылдары MINOS антинейтринолар мен нейтринолардың жоғалуындағы және, демек, массаларындағы айырмашылықты көрсететін нәтижелер туралы хабарлады, бұл CPT симметриясын бұзуы мүмкін. Алайда, 2012 жылы қосымша деректер талданғаннан кейін MINOS бұл айырмашылықтың жойылғанын және ешқандай артықсылық байқалмайтынын хабарлады. MINOS алыс детекторынан алынған ғарыштық сәулелер туралы нәтижелер жоғары энергиялы ғарыштық сәулелер мен стратосфера температурасы арасындағы күшті корреляцияны көрсетті. Бұл жер асты мюон детекторынан алынған екіншілік ғарыштық сәулелердің күндізгі өзгерулерінің планеталық масштабтағы метеорологиялық құбылыстармен, мысалы, кенеттен болатын стратосфералық жылынумен және маусымдардың өзгеруімен байланысты екенін көрсеткен алғашқы рет. MINOS алыс детекторы Күн мен Айдың әсерінен туындаған ғарыштық сәулелердің азаюын да байқауға қабілетті.

Нейтринолардың ұшу уақыты

2007 жылы MINOS детекторларымен жүргізілген тәжірибеде 68% сенімділік деңгейінде 3 нейтриноның жылдамдығы 1.000051 болды, ал 99% сенімділік деңгейінде 0,999976 мен 1.000126 аралығындағы мәндер тіркелді. Орталық мән жарық жылдамдығынан асып түсті; алайда, қателіктердің үлкендігі нәтиже осы жоғары сенімділік деңгейінде жарық жылдамдығынан кем немесе тең жылдамдықтарды жоққа шығармады. 2012 жылы жобаның детекторлары жаңартылғаннан кейін MINOS бастапқы нәтижелерін түзетіп, жарық жылдамдығымен сәйкес екенін анықтады, нейтрино мен жарық арасындағы келу уақытының айырмашылығы -0.0006% (±0.0012%) құрады. Алдағы уақытта қосымша өлшемдер жүргізіледі.