Кіріспе
Шамның жарық көзіне орнатылатын сәндік немесе функционалдық көлеңке. Шамшырақ – шамның шампырағын қоршап, одан шығатын жарықты таратуға арналған құрылғы. Шамшырақтар қағаз, шыны, мата, тас немесе жарық өткізетін кез келген материалдан жасалуы мүмкін. Көбінесе конус немесе цилиндр пішіндес шамшырақтар еденге қойылатын, үстелге, үстел үстіне қойылатын немесе аспалы шамдарда кездеседі. Бұл термин көп қабатты шамдардың дизайнына орнатылған шыныға (немесе басқа материалдарға) да қатысты болуы мүмкін. Оның практикалық мақсатына қоса, декоративтік және эстетикалық ерекшеліктеріне де зор мән беріледі. Шамшырақ шамның жарығынан көзге түсетін тікелей сәуленің қысқаруына да септігін тигізеді. Кейбір шамшырақтардың ішкі жағы қатты, мөлдір емес, көбінесе ақ немесе алтын түсті қаптамамен жабылады, бұл көлеңкенің жоғарғы және төменгі бөлігі арқылы мүмкіндігінше көп жарық шашуға, ал көлеңке қабырғалары арқылы жарық шығуын тоқтатуға мүмкіндік береді. Ал кейбір жағдайларда шамшырақ материалы әдейілеп сәндік болып жасалады, осылайша жарықтанған кезде көлеңке бетінен шығатын түстер мен жарықтарды көрнекті етеді.
A lampshade is a fixture that envelops the lightbulb on a lamp to diffuse the light it emits. Lampshades can be made out of a large variety of materials like paper, glass, fabric, stone, or any material that let light in. Oftentimes conical or cylindrical in shape, lampshades can be found on floor, desk, tabletop, or suspended lamps. The term can also apply to the glass (or other materials) hung around many designs of ceiling lamp. Beyond its practical purpose, significant emphasis is also usually given to decorative and aesthetic features. A lamp shade also serves to "shade" human eyes from the direct glare of the light bulbs used to illuminate the lamp. Some lamp shades are also lined with a hard backed opaque lining, often white or gold, to reflect as much light as possible through the top and bottom of the shade while blocking light from emitting through the walls of the shade itself. In other cases, the shade material is deliberately decorative so that upon illumination it may emphasize a display of color and light emitting through the shade surface itself.
Тарих
17 ғасырдың соңында Парижде көшелердің ортасында алғашқы қоғамдық шамдар пайда болды. Олар түнгі уақытта жолды жарықтандырды. 1763 жылы реверберлер қолданысқа енді. Бұл май шамдары болатын, олар көше ортасына ілінді. Миландыдағы алғашқы қоғамдық май шамдары 1785 жылы лотереядан түскен қаражат есебінен орнатылды. Бұл шамдардың ішінде май шамдары және бірнеше фитильдер болды. Жалынның үстіндегі жартылай шар тәрізді рефлектор жарықты төмен қарай бағыттады, ал жақын орналасқан, сәл қисайған рефлектор жарықты бүйірге таратуға көмектесті. Фридрих Альберт Винсор алғашқы болып жарықтандыруды өнеркәсіптік деңгейде дамыту идеясын ұсынды – зауытта газ өндіріп, оны құбырлар арқылы тарату. 19 ғасырдың басындағы онжылдықтарда бәсекелес газ компаниялары ірі қалаларда алғашқы газ желілерін салды. Бірақ жарылыс және уыттану қаупі болды. Газдың жалыны қызыл немесе сары түсті емес, ақ және жарқын, біркелкі және реттелетін болды. Газбен жарықтандырудың кемшіліктері ауаны қыздыру және өте көп мөлшерде оттегіні жұмсау еді, сондықтан бөлмені желдету қажет болды немесе жану процесі жүретін бөлмені жарықтандырылатын бөлмеден бөліп, жалынды оқшаулау қажеттігі туды. Театр көрермендері көбінесе бас ауруынан зардап шекті, ал газдың жануынан пайда болған күкірт пен аммиак жиһазға зиян келтірді. Газ жарығын опал шынысымен немесе жеңіл матадан жасалған абажурлармен сүзу қажет болды. Абажурлар енді жарықты бағыттау үшін емес, оны жұмсарту үшін қолданылды. 1879 жылы Джозеф Сван мен Томас Эдисон тәуелсіз түрде, Хамфри Дэви, Де Молейн және Гёбельдің зерттеулерінен алынған барлық элементтерді біріктіріп, жетілдіре отырып, қыздырылатын спиральдық электр шамдарын ойлап тапты. Күшті электр жарығын жасыру үшін абажурлар қолданылды. Олардың кейбіреулерін Тиффани түрлі түсті шыныдан жасады. Электр шамның басты артықшылығы – жалынның және жану іздерінің болмауы, осылайша уыттану, жарылыс немесе өрт қаупіне жол бермеу. Бастапқыда спираль көмірленген өсімдік талшықтарынан, содан кейін бамбук талшықтарынан және ақырында металл қорытпаларынан жасалды, ал 20 ғасырдың басында 1904 жылы ойлап табылған вольфрам спиралі қалыптасты.
Шамның шатыры
Қазіргі заманғы шам жапқыштарын пішіні, материалы, бекіткіші немесе мақсатына қарай жіктеуге болады.
Материал бойынша шамдар
Шамдар матадан, пергаменттен, шыныдан, Тиффани шынысынан, қағаздан немесе пластиктен жасалады. Көбінесе жібек, зығыр және мақта қолданылады. Матадан жасалған шам жамылғылары металл каркаспен нығайтылады, осылай олардың пішіні сақталады, ал қағаз немесе пластиктен жасалған жамылғылар қолдаусыз да пішінін ұстай алады. Сондықтан қағаз жамылғылары мата жамылғыларына қарағанда көбірек сынғыш болуы мүмкін. Қараңғы түсті жамылғылар кейде жарық шығаруды максималды деңгейге жеткізу үшін алтын немесе күміс сияқты жарық шағылыстыратын қабатпен жабылады.
Шамшарларды монтаждаушылар
"Қосымша" шамның абажурының шамның негізіне қалай бекітілетінін сипаттайды. Ең көп таралған абажур бекіткіші – "Spider" бекіткіші. "Spider" бекіткіштері шам арфасының үстіне орнатылады және финиалмен бекітіледі. Арфа әдетте ұяның астында орналасқан, екі иіріліс шамның шампионының айналасын қоршап, жоғары қарай бірігіп, "Spider" бекіткішіне тіреу қамтамасыз етеді. Бекіткіш абажурдың өзіне енгізілген және арфаның үстіне орналасады. Басқа бекіткіштерге клипсалы (қалыпты шамдарға немесе шамшырақ шамдарға арналған), шамның астына тікелей бекітілетін Uno бекіткіштері және шыны рефлекторлі ыдыс қолдануға мүмкіндік беретін ойықталған ыдыс бекіткіштері жатады.
Лампочканың жылуын есепке алу
Шамның бетінің жарық көзіне немесе шамға жақындығы, шамның мөлшері мен пішініне байланысты әртүрлі болады. Үлкен шамдарда бұл мәселе аз, себебі шам ауаның шам арқылы өтуіне жеткілікті кең арна ұсынады, осылайша шамнан шыққан жылу шамның үстіңгі жағындағы тесіктен шығады. Дегенмен, кішкентай шамдарда шам бетінің шамға жақындығына назар аудару қажет, әсіресе люстраларда қолданылатын кішкентай шамдарда. Мұнда, әсіресе еңкейген жақтары бар шамдарда, бет пен шам арасындағы қашықтық азайып, қызып кету қаупі туындайды. Көне шамдардан шығатын жылу матадан жасалған шамдарды күйдіріп, шыны шамдарды жарылуына себеп болуы мүмкін. Бұл проблемалардың бәрін LED шамдарды орнату арқылы болдырмауға болады. Олар энергияны үнемдейді, ұзақ қызмет етеді және өте аз жылу бөледі.