Кіріспе

АҚШ-тың батыс бөлігіндегі ЛДС шіркеуінің қоныстанған аймақтары – Мормондық дәліз. Бұл 1850 және шамамен 1890 жылдар аралығында Солтүстік Американың батыс бөлігінде Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуінің (ЛДС шіркеуі) мүшелері, көбінесе "мормондар" деп аталатындар, қоныстанған аймақтар. Академиялық әдебиеттерде бұл аймақ мормон мәдениетінің аймағы деп жиі айтылады. Оны "Мормон кітабының белдеуі" және "Джел-О белдеуі" деп те атайды, бұл АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы Киелі кітап белдеуіне және Мормон кітабына, сондай-ақ мормондардың Джел-О-ға деген әуестігіне сілтеме жасайды.

Орналасқан жері

Мормон мәдениетінің аймағы, көбінесе Солтүстік Американың Роки тауларының бағытын ұстанады, халықтың көп бөлігі АҚШ-та шоғырланған. Ютадан басталатын бұл дәліз солтүстікке қарай Вайомингтің батысы мен Айдахоның шығысы арқылы Монтананың бір бөлігіне және Канаданың Альберта провинциясының оңтүстік аймақтарына дейін созылады. Ол оңтүстікке қарай Калифорниядағы Сан-Бернардиноға және Аризонадағы Тусон арқылы, батысқа қарай Орегон штатындағы Иордан алқабына дейін, одан оңтүстікке Техас штатының Эльдорадосына дейін, соңында АҚШ-Мексика шекарасына жетеді, Баха Калифорния, Чиуауа және Сонорада шашыраңқы қоныстар бар. Юта штатындағы қоныстар Уасэч майданының оңтүстігінде, оңтүстік-батыстағы Сент-Джорджтен солтүстік-шығыстағы Нефиге дейін, Севьер өзені аңғарын қоса, созылған. Бұл дәліз шамамен қазіргі 15-ші қалааралық тас жолы мен 89-шы АҚШ тас жолы арасындағы аумаққа сәйкес келеді. Уасэч майданы мен Ютаның Кэш аңғарынан басқа, штаттың халқының көп бөлігі осы дәліз бойында тұрады.

Тарих

Мормондықтардың Канададан Мексикаға дейінгі кеңірген қоныстары бастапқыда ауыл шаруашылығы орталықтары ретінде немесе өсіп келе жатқан мормандарға қажетті металдар мен басқа материалдарға қол жеткізу үшін құрылған. Бұл қауымдар 19-ғасырдың ортасы мен соңында Солт-Лейк-Ситиге шоғырланған көші-қон мен сауда үшін де тоқтау орны қызметін атқарды. Ұлы Аңғардың, Оңтүстік-Шығыс Айдахо, Невада және Аризонаның көбінесе құнарлы, бірақ салыстырмалы түрде құрғақ аңғарларындағы қауымдар сумен қамтамасыз етілуге мұқтаж болды. Суару жүйелері, оның ішінде құдықтар, бөгеттер, каналдар, бастапқы қақпалар және арықтар жаңа қауым үшін жасалған алғашқы жобалардың бірі болды. Таулардағы ағашқа жол ашу және мал жайылымдары, сондай-ақ мұқият күтілген егістіктер, бақшалар мен жеміс бақтары маңызды болды.

Бастапқы есеп айырысулар

Бригам Янг, LDS шіркеуінің президенті (1847–1877), көптеген шеткері елді мекендердің құрылуын жеке бақылады. Барлаушы топтар елді мекендерді табу және тиісті минералдар, ағаш және су көздерін анықтау үшін жіберілді. Батыс тарихшысы Леонард Аррингтон мәлімдейді, LDS шіркеуінің адамдары Солтүстік Лейк аңғарына келгеннен кейін он жыл ішінде "шамамен 100 колония құрылды; 1867 жылға қарай 200-ден астам; ал 1877 жылы (Янг) қайтыс болған кезде шамамен 400 колонияға жетті". Бұл колониялардың төрт ерекше мақсаты болды: "біріншіден, Карсон аңғары (Невада) сияқты уақытша жиналу және жаңа мүшелерді тарту орындары; екіншіден, өндіріс орталықтары ретінде қызмет ететін колониялар, мысалы, Седар-Ситидегі темір, Сент-Джордждағы мақта, Каш аңғарындағы мал және Испан Форктағы қой, барлығы Ютада; үшіншіден, индейлерге көмектесу және дін тарату орталықтары ретінде қызмет ететін колониялар, мысалы, Оңтүстік Ютадағы Хармони, Оңтүстік Невададағы Лас-Вегас, Форт Леми (Леми өтегісіне жақын, солтүстік-орталық Айдахо) және қазіргі Моаб (Шығыс Юта); төртіншіден, Ютада және көршілес штаттар мен аумақтардағы тұрақты колониялар, әр жазда келіп қоныстануға ниеттенген жүздеген жаңа иммигранттарға үйлер мен шаруашылықтар ұсыну үшін". Сонымен қатар, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Ютада, сондай-ақ Батыс Колорадода да қауымдастар құрылды, олардың көп бөлігі АҚШ-тың оңтүстігінен келген LDS шіркеуінің жаңа мүшелерінен тұрды. Тарихшылар Джеймс Б. Аллен мен Глен М. Леонардтың бағалауынша, 1876 және 1879 жылдар аралығында кем дегенде 120 жаңа LDS негізіндегі елді мекен құрылды.

"Желле-о-белі"

Мормондық дәліз аймақтағы Jell-O танымалдылығына байланысты "Jell-O белдеуі" деп аталды. 2002 жылғы Солт-Лейк-Ситиде өткен қысқы Олимпиада ойындарының ресми таңбаларының бірі штат пішіндес жасыл Jell-O jiggler болды. "Лос-Анджелес Таймс" газетінің мәліметінше, "Солт-Лейк-Сити – Американың Jell-O жейтін астанасы. Солт-Лейк-Ситидегі әрбір ер адам, әйел және бала жылына екі қорап Jell-O сатып алады, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен екі есе көп", – дейді Jell-O брендінің гелатин өндірушісі Kraft Foods компаниясының өкілі Мэри Джейн Кинкейд. Юта тұрғындары планетадағы кез келген адамнан екі есе көп лимонды Jell-O жейді. 2012 жылы Slate басылымы "Jell-O белдеуі" терминін LDS мәдениетіне қатысты әйелдерді кемсітушілік және балаларға тән стереотиптерге негізделген деп сынады. Жалпы динамиканы қорытындылап, "Jell-O-ны қабылдап, оны 'өз' тағамы еткен мормондар (немесе лютерандар немесе методистер) өздерінің ерекшелігі туралы мәлімдеме жасап, отбасылық жылылық, балаға бағытталғандық және үй шаруасымен айналысу сияқты тағамның барлық оң қасиеттерін қабылдайды. Ал сырттан қараушылар көбінесе Jell-O-ны дәмсіздік белгісі ретінде қарап, осы топты ереуіл, жас және әжуалыққа лайық деп есептейді".