Кіріспе

Энтоплазма деп те аталады. Эндоплазма – әдетте жасуша цитоплазмасының ішкі (көбінесе түйіршікті), тығыз бөлігі. Бұл эктоплазмаға қарама-қарсы келеді, ол цитоплазманың сыртқы (түйіршіксіз) қабаты болып табылады, әдетте сулы және плазмалық мембранаға тікелей іргелес жатады. Ядро ядролық қабықпен эндоплазмадан бөлінеді. Эндоплазма мен эктоплазманың әртүрлі құрамы/қоюлығы псевдопод пайда болу арқылы амебаның қозғалуына септігін тигізеді. Дегенмен, басқа жасуша түрлерінде де цитоплазма эндо- және эктоплазмаға бөлінеді. Эндоплазмада, түйіршіктерімен бірге, су, нуклеин қышқылдары, аминқышқылдары, көмірсулар, бейорганикалық иондар, липидтер, ферменттер және басқа да молекулалық қосылыстар бар. Бұл жасушалық процестердің көпшілігі орын алатын орын, себебі ол эндомембраналық жүйені құрайтын органеллаларды, сондай-ақ дербес органеллаларды қамтиды. Эндоплазма көптеген метаболизмдік процестер үшін, оның ішінде жасушаның бөлінуі үшін қажет. Эндоплазма, цитоплазма сияқты, тұрақты емес. Ол жасушаішілік тасымалдау арқылы үнемі өзгеріп отырады, себебі органеллалар арасында және плазмалық мембранаға/плазмалық мембранадан көпіршіктер тасымалданады. Материалдар жасушаның және/немесе организмнің қажеттіліктеріне сәйкес эндоплазмада үнемі ыдырайды және синтезделеді. Цитоскелеттің кейбір элементтері эндоплазма арқылы өтеді, бірақ олардың көпшілігі плазмалық мембранаға жақын эктоплазмада, жасуша шеттеріне қарай шоғырланған. Эндоплазманың түйіршіктері цитозольде ерітілген күйде болады.

Гранулдары

Грануль термині эндоплазмадағы кішкентай бөлшекті, әдетте секреторлық көпіршіктерді білдіреді. Гранульдар эндоплазманың ерекше белгісі болып табылады, себебі олар эктоплазмада кездеспейді. Эндомембраналық жүйенің осы тармақтары фосфолипидтік екі қабатпен оралған және басқа органеллалармен, сондай-ақ плазмалық мембранамен бірігуге қабілетті. Олардың мембранасы жартылай өткізгіш болып келеді және цитозолда еркін ағып, жасушаға зиян келтіруі мүмкін заттарды ішінде сақтауға мүмкіндік береді. Осы гранульдар жасушаға эндоплазмада жүретін метаболизмінің кең ауқымын реттеу және бақылау мүмкіндігін сыйлайды. Олардың көптеген түрлері бар, олар көпіршіктердің ішіндегі заттарға қарай сипатталады. Бұл гранульдар/көпіршіктер ферменттер, нейротрансмиттерлер, гормондар және қалдықтарды қамти алады. Әдетте, олардың құрамы басқа жасушаға/тінге жеткізілуге тиіс. Бұл көпіршіктер сақтау қызметін атқарады және қажет болған кезде, көбінесе сигналдық жол арқылы, олардың ішіндегі заттарды босатады. Қозғалуға сигнал келгеннен кейін, көпіршіктер моторлық ақуыздар арқылы цитоскелеттің бөліктерімен өтіп, соңғы мезетіне жете алады.

Эндоплазманың цитозолдық компоненті

Цитозол эндоплазманың жартылай сұйық бөлігін құрайды, онда заттар ерітілген күйде болады. Бұл су негізіндегі, молекулалары тығыз орналасқан концентрацияланған сулы гель, сондықтан оның қасиеттері сұйықтыққа қарағанда гельге көбірек ұқсайды. Оның негізі су, бірақ кіші және үлкен молекулаларды қамтиды, бұл оған тығыздық береді. Оның бірнеше функциясы бар, оның ішінде жасушаның физикалық тұрақтылығын сақтау, құлдыраудың алдын алу, сондай-ақ қоректік заттарды ыдырату, кіші молекулаларды тасымалдау және ақуыз синтезіне жауапты рибосомаларды қамту. Цитозол негізінен судан тұрады, сонымен қатар ірі гидрофильді молекулалар, кіші молекулалар мен ақуыздар және еріген иондардың күрделі қоспасын қамтиды. Цитозолдың құрамы жасушаның қажеттіліктеріне байланысты өзгереді. Цитоплазмамен шатастырмау керек, цитозол – жасушаның гельдік матрицасы ғана, онда жасушалық функция үшін қажетті көптеген макромолекулалар жоқ.

Амебаның эндоплазмалық өзгерістер арқылы қозғалуы

Амебаның қозғалысына флагеллумдар мен кірпіктер сияқты мүшелер көмектеседі, бірақ бұл жасушалардағы негізгі қозғалыс көзі псевдоподиалды қозғалыс болып табылады. Бұл процесте эндоплазма мен эктоплазманың әртүрлі тұтқырлығы пайдаланылып, псевдопод құрылады. Псевдопод, немесе "жалған аяқ" – жасушаның плазмалық мембранасының жасушаны алға тартатын мүшеге ұқсайтын созылуы. Бұл процесте эктоплазманың гель тәрізді және эндоплазманың сұйық, сол тәрізді бөліктері қатысады. Псевдоподты жасау үшін эктоплазманың гелі солға айналады, ол эндоплазмамен бірге плазмалық мембрананың бір бөлігін мүше ретінде итеріп шығарады. Псевдопод созылғаннан кейін, оның ішіндегі сол шетке қарай гельге айналып, эктоплазмаға қайта өтеді, ал артта қалған жасуша денесі псевдоподқа ағып кіріп, жасушаны алға жылжытады.

Ұяшықтардың тыныс алуы

Митохондриялар эукариоттардың тиімді жұмыс істеуі үшін өте маңызды. Бұл органеллалар глюкоза сияқты қарапайым қанттарды ыдыратып, көптеген АТФ (аденозин трифосфаты) молекулаларын құрайды. АТФ белок синтезі үшін энергиямен қамтамасыз етеді, бұл жасуша энергиясының шамамен 75% құрайды, сондай-ақ сигналдық жолдар сияқты басқа жасушалық процестерге де қатысады. Митохондриялар жасушаның эндоплазмасында болады және олардың саны жасушаның метаболизміне қарай өзгеріп отырады. Көп мөлшерде белок жасауға немесе көп материалды ыдыратуға жарамды жасушаларға көп митохондриялар қажет. Глюкоза үш кезеңді процесс арқылы ыдырайды: гликолиз, лимон қышқылы циклі және электрондық тасымалдау тізбегі.

Белсенді синтез

Ақуыз синтезі рибосомада басталады, соның ішінде бос рибосомалар мен эндоплазмалық ретикулумға байланысқан рибосомалар да. Әр рибосома 2 суббірліктен тұрады және мРНҚ-дан ақуыздарға генетикалық кодтарды аударуға жауапты, бұл аминқышқылдарының тізбектерін – пептидтерді құру арқылы жүзеге асырылады. Рибосомадан шыққаннан кейін ақуыздар көбінесе түпкілікті мақсатына дайын болмайды. Эндоплазмалық ретикулумға бекітілген рибосомалар өз ақуыздық тізбектерін эндоплазмалық ретикулумның люменіне жібереді, ол эндомембраналық жүйенің басталуы болып табылады. Эндоплазмалық ретикулумде ақуыздар көмірсулар сияқты молекулаларды қосу арқылы бүктеліп, модификацияланады, содан кейін Гольджи аппаратына жіберіледі, онда олар одан әрі модификацияланып, соңғы тағайындалған жеріне жіберіледі. Эндомембраналық жүйе мен плазмалық мембрана компоненттері арасындағы тасымалды қамтамасыз етуге везикулалар жауапты.

Басқа метаболистік белсенділіктер

Осы екі негізгі процестен басқа, эндоплазмада тағы да көптеген қызметтер жүзеге асырылады. Лизосомалар өз құрамындағы ферменттер арқылы қалдықтар мен зиянды заттарды ыдыратады. Желмелі эндоплазмалық торлар гормондар мен липидтерді синтездейді, токсиндерді заласыздандырады және жасуша ішіндегі кальций деңгейін реттейді. Көп бөлігі жасуша бөлінуін ядро бақыласа да, эндоплазмадағы центросомалар бөліну шпінделінің қалыптасуына көмектеседі. Эндоплазма жасушаның гомеостазын сақтау үшін қажетті көптеген маңызды қызметтер орын алатын жер.