Кіріспе

Эукариоттық мембранамен шектелген органелл ДНК-ны қамтиды.

Жасуша ядросы (;: ядролар) – эукариоттық жасушаларда табылған мембранамен шектелген органелл. Эукариоттық жасушаларда әдетте бір ядро болады, бірақ кейбір жасуша түрлері, мысалы, сүтқоректілердің қызыл қан жасушаларында ядро болмайды, ал остеокластар сияқты басқаларында көптеген ядролар болады. Ядроны құрайтын негізгі құрылымдар – ядролық қабықша, ол органеллдің барлығын қоршап, оның ішкі мазмұнын жасушалық цитоплазмадан оқшаулайтын қос мембрана; және ядролық матрица, ядро ішіндегі механикалық қолдауды қамтамасыз ететін желі. Жасуша ядросы жасушаның геномының басым бөлігін қамтиды. Ядролық ДНК көбінесе көптеген хромосомаларға ұйымдастырылады – гистон сияқты, ДНК-ны қорғайтын және ұйымдастыратын әртүрлі ақуыздармен белгіленген ДНК-ның ұзын тізбектері. Бұл хромосомалардың ішіндегі гендер жасуша функциясын жақсарту үшін құрылымдалған. Ядро гендердің тұтастығын сақтайды және гендік экспрессияны реттеу арқылы жасушаның қызметін бақылайды. Ядролық қабықша үлкен молекулаларға өткізбейтіндіктен, молекулалардың ядролық тасымалын реттеу үшін ядролық тесіктер қажет. Тесіктер екі ядролық мембранадан өтеді, үлкен молекулалардың тасымалдаушы ақуыздар арқылы белсенді тасымалдануына арналған каналды қамтамасыз етеді, ал кіші молекулалар мен иондардың еркін қозғалысына мүмкіндік береді. Гендік экспрессия және хромосомалардың сақталуы үшін ақуыздар және РНК сияқты ірі молекулалардың тесіктер арқылы қозғалысы қажет. Ядроның ішкі бөлігінде мембранамен шектелген кіші бөлімдер болмаса да, бірегей ақуыздардан, РНК молекулаларынан және хромосомалардың белгілі бір бөліктерінен тұратын бірнеше ядролық денелер бар. Олардың ең танымал – рибосомалардың құрастырылуына қатысатын нуклеола.

Құрылыстар

Ядро жасушаның дерлік барлық ДНК-сын қамтиды, оны талшықты аралық жіптер желісі – ядролық матрица қоршап тұрады және ядролық қабықша деп аталатын қос мембранамен қапталған. Ядролық қабықша ядроның ішіндегі нуклеоплазманы қалған жасушадан бөліп тұрады. Ядроның мөлшері жасушаның мөлшерімен байланысты, және бұл арақатынас түрлі жасуша түрлері мен түрлерінде кездеседі. Эукариоттарда көптеген жасушалардың ядросы жасуша көлемінің 10% құрайды. Бұл мембраналар жасушаның генетикалық материалы мен қалған жасуша мазмұнын бөліп, ядроға жасушаның қалған бөліктерінен ерекшеленетін ортаны сақтауға мүмкіндік береді. Ядроның көп бөлігін айналдыра тығыз орналасқандықтан, екі мембрана пішіні мен құрамы жағынан айтарлықтай ерекшеленеді. Ішкі мембрана ядролық мазмұнды қоршап, оның анықталған шекарасын анықтайды. Ядролық кешендегі (NPC) ақуыз саны жасуша түрлеріне қарай өзгереді; кішкентай глиальды жасушаларда бірнеше жүз ғана, ал үлкен Пуркинье жасушаларында шамамен 20 000 болады. Ядролық тесік кешені нуклеопориндер деп аталатын шамамен отыз түрлі ақуыздан тұрады. Тесіктің жалпы диаметрі 100 нм, бірақ молекулалардың еркін таралуына арналған саңылаудың ені шамамен 9 нм, себебі тесіктің ішінде реттеуші жүйелер бар. Бұл мөлшері суда еритін кішкентай молекулалардың өтуіне мүмкіндік береді, ал нуклеин қышқылы және ірі ақуыздар сияқты үлкен молекулалардың ядроға тиісінше кіруіне немесе шығуына жол бермейді. Бұл үлкен молекулалар ядроға белсенді түрде тасымалдануы керек. Сақинаға нуклеоплазмаға дейін созылатын ядролық себет деп аталатын құрылым және цитоплазмаға жететін жіп тәрізді қосымшалар бекітілген. Екі құрылым да ядролық тасымалдау ақуыздарымен байланысуға көмектеседі. Көптеген ақуыздар, рибосомалық бөлімшелер және кейбір РНК кариофериндер деп аталатын тасымалдау факторларының отбасы арқылы тесік кешендері арқылы тасымалданады. Ядроға қозғалысты қамтамасыз ететін кариофериндер импортиндер, ал ядродан қозғалысты қамтамасыз ететін кариофериндер экспортиндер деп аталады. Көптеген кариофериндер жүктемесімен тікелей әрекеттеседі, ал кейбіреулері адаптерлік ақуыздарды пайдаланады. Кортизол және альдостерон сияқты стероидтық гормондар, сондай-ақ жасушааралық сигнализацияға қатысатын басқа да майлы ерігіш молекулалар жасуша мембранасы арқылы цитоплазмаға таралып, онда ядроға тасымалданатын ядролық рецептор ақуыздарымен байланысады. Олар лигандқа байланысқанда транскрипция факторлары ретінде жұмыс істейді; лиганд болмаған жағдайда көптеген рецепторлар ген экспрессиясын тежейтін гистон деацетилазалары ретінде жұмыс істейді. Ядролық ламина көбінесе ламин ақуыздарынан тұрады. Барлық ақуыздар сияқты, ламиндер цитоплазмада синтезделеді және кейін ядроның ішкі бөлігіне тасымалданады, онда олар қолданыстағы ядролық ламина желісіне енгізілгенге дейін жиналады. Мембрананың цитозольді бетінде кездесетін эмерин және несприн сияқты ламиндер құрылымдық қолдау үшін цитоскелетке байланысады. Ламиндер нуклеоплазманың ішінде де кездеседі, онда олар флуоресценттік микроскопияда көрінетін нуклеоплазмалық перде деп аталатын тағы бір тұрақты құрылымды құрайды. Перденің нақты функциясы белгісіз, бірақ ол ядродан шығарылып, интерфаза кезінде болады. LEM3 сияқты пердені құрайтын ламиналық құрылымдар хроматинмен байланысады және олардың құрылымын бұзу ақуызды кодтайтын гендердің транскрипциясын тежейді. Басқа аралық жіптердің компоненттері сияқты, ламин мономері екі мономердің бір-біріне оралып, оралған орама деп аталатын димер құрылымын құрайтын альфа-спиральді доменді қамтиды. Осы димерлік құрылымдардың екеуі антипараллель орналасуда қатар қосылып, протофиламент деп аталатын тетрамерді құрайды. Сегіз протофиламент арқан тәрізді жіпті құрайтын қабырғаға бұрылады. Бұл жіптер динамикалық түрде жиналады немесе бөлшектенеді, яғни жіптің ұзындығындағы өзгерістер жіптің қосылу және алыну жылдамдығының арасындағы бәсекелестікке байланысты.

Хромосомалар

Жасуша ядросы хромосомалар деп аталатын құрылымдарға ұйымдастырылған, жасушаның генетикалық материалының көп бөлігін бірнеше сызықтық ДНҚ молекулалары түрінде қамтиды. Әрбір адам жасушасында шамамен екі метрлік ДНҚ болады. Басқа түрі – гетерохроматин – тығыз құрылымды, және жиі транскрипцияланбайтын ДНҚ-ны қамтиды. Бұл құрылым әрі қарай факультативті гетерохроматинге бөлінеді, ол белгілі бір жасуша түрлерінде немесе дамудың белгілі бір кезеңдерінде ғана гетерохроматин ретінде ұйымдастырылған гендерден тұрады, сондай-ақ теломерлер және центромерлер сияқты хромосома құрылымдық компоненттерінен тұратын конститутивті гетерохроматинге бөлінеді. Интерфаза кезінде хроматин жеке-жеке аймақтарға, хромосомалық аумақтар деп аталатын бөліктерге ұйымдасады. Әдетте хромосоманың эухроматикалық аймағында табылған белсенді гендер, хромосома аумағының шекарасына жақын орналасуға бейім. Хроматиннің белгілі бір түрлеріне, әсіресе нуклеосомаларға қарсы антиденелер жүйелік қызыл жегіш (systemic lupus erythematosus) сияқты бірқатар аутоиммундық аурулармен байланысты. Бұл антиядролық антиденелер (АНА) деп аталады және көп склерозбен бірге, жалпы иммундық жүйенің дисфункциясының бір бөлігі ретінде де байқалған.

Каджаль денелері мен асыл тастары

Ядрода әдетте Cajal bodies немесе coiled bodies (CB) деп аталатын бірден онға дейін жиынтық құрылымдар болады, олардың диаметрі жасуша түріне және түрге байланысты 0,2 мкм мен 2,0 мкм аралығында өзгереді. CB-лар РНК өңдеудің, атап айтқанда шағын нуклеолярлық РНК (snoRNA) және шағын ядролық РНК (snRNA) пісіп жетілуінің, сондай-ақ гистондық мРНК модификациясының бірнеше түрлі қызметтеріне қатысады. Дегенмен, микроскопиялық дәлелдер CB және gems (асыл тастар) бір құрылымның әртүрлі түрлері екенін көрсетеді.

PIKA және PTF домендері

PIKA домендері, немесе полиморфты интерфазалық кариосомалық ассоциациялар, алғаш рет 1991 жылы микроскопиялық зерттеулерде сипатталған. Олардың функциясы әлі анықталмаған, бірақ олар белсенді ДНК репликациясымен, транскрипциямен немесе РНК өңдеумен байланысты емес деп есептелген. Олар көбінесе шағын ядролық РНК (snRNA) транскрипциясын ынталандыратын транскрипция факторы PTF-тің тығыз орналасуымен шектелген дискретті домендермен байланысты болады.

PML-ядролық денелер

Промиелоциттік лейкемия ақуызы (PML ядролық денелері) – ядролық плазмада шашыраңқы орналасқан, шамамен 0,1–1,0 мкм өлшемді шар тәрізді денелер. Олар басқа да атаулармен белгілі, соның ішінде ядролық домен 10 (ND10), Кремер денелері және PML онкогендік домендері. PML ядролық денелері олардың маңызды құрауыштардың бірі – промиелоциттік лейкемия ақуызы (PML) атымен аталған. Олар көбінесе ядрода Cajal денелері және бөліну денелерімен қатар кездеседі.

Қалқаншалау нүктелері

Пышақтар – ядро ішіндегі құрылымдар, олар алдын ала РНК тізбектеу факторларымен тоғанылған және сүтқоректілер жасушаларының нуклеоплазмасындағы интерхроматин аймақтарында орналасқан. Флуоресценциялық микроскопта олар әртүрлі өлшем мен пішіндегі, нүктелі, дөңгелек емес құрылымдар ретінде көрінеді, ал электрондық микроскоппен қарағанда интерхроматин гранулаларының жиынтығы ретінде байқалады. Пышақтар – динамикалық құрылымдар, олардың ақуыз және РНК-ақуыз компоненттері пышақтар мен басқа ядролық локациялар арасында, соның ішінде белсенді транскрипция орындары арасында үздіксіз цикл жасай береді. Пышақтар белгілі бір гендердің активтілігін тікелей күшейту үшін гендік активтілікті күшейтуші ретінде p53-пен бірге жұмыс істей алады. Сонымен қатар, пышақтармен байланысқан және байланыспаған p53 гендерінің нысаналары функционалдық тұрғыдан ерекшеленеді. Пышақтардың құрамы, құрылымы және мінез-құлқы туралы зерттеулер ядроның функционалдық бөлінуін және гендік экспрессия механизмін ұйымдастыруды – snRNP-лерді және алдын ала РНК өңдеуге қажетті басқа да тізбектеу ақуыздарын түсіну үшін модель ұсынды. Тізбектеу пышақтары ядролық пышақтар (ядролық түйіршіктер), тізбектеу факторлары бөлімдері (SF бөлімдері), интерхроматин гранулаларының жиынтығы (IGC) және B снурпосомалары деп те аталады. B снурпосомалары амфибия жұмыртқа клеткаларының ядроларында және Drosophila melanogaster эмбриондарында табылады. B снурпосомалары амфибия ядроларының электрондық микрофотографияларында жеке немесе Cajal денелеріне бекітілген күйде көрінеді. IGC тізбектеу факторларын сақтау орындары ретінде қызмет етеді.

Параспекльдер

Fox және басқалар 2002 жылы ашқан параспекльдер – ядроның хроматин аралық кеңістігіндегі дұрыссыз пішіндес бөлімдер. Алғаш рет HeLa жасушаларында, әдетте әр ядрода 10–30 параспекль табылды, қазір бұл құрылымдар барлық адамның бастапқы жасушаларында, трансформацияланған жасуша желілерінде және тіндік бөлімдерде де кездеседі. Олардың атауы ядродағы таралуына байланысты қойылған: «para» сөзі «параллель» дегенді білдіретін қысқартылған түрі, ал «speckles» – оларға әрқашан жақын орналасқан тігіс нүктелерін көрсетеді. Параспекльдер гендік экспрессияны реттеуге қатысады. Бұлар – жасушалық метаболизмнің өзгеруіне жауап ретінде өзгеріске ұшырайтын динамикалық құрылымдар. «Кластосома» атауы грек тілінен алынған, онда «klastos» – «бұзылған», ал «soma» – «дене» деген мағына береді. Жасушалардағы кластосомалардың сирек кездесуі олардың протеасома функциясы үшін қажет еместігін көрсетеді. Осмостық стресс кластосомалардың пайда болуына да себеп болады. Бұл ядролық денелер протеасоманың катализдік және реттеуші суббірліктерін, сондай-ақ оның субстраттарын қамтиды, яғни кластосомалар – ақуыздарды ыдырату орындары. Олар гликолиз процесіне қатысқан гендердің экспрессиясын төмендету үшін ядролық ақуыздармен транскрипциялық репрессорлық кешен құрайды. Жасуша, қандай гендер транскрипцияланатынын бақылау үшін, гендік экспрессияны реттеуге жауапты транскрипция факторлары ақуыздарын басқа сигналдық жолдармен белсендірілгенге дейін ДНК-ға физикалық қол жеткізуден шектеуден өткізеді. Бұл тіпті қате гендік экспрессияның ең төменгі деңгейін де болдырмайды. Мысалы, көптеген қабыну реакцияларына қатысатын NFκB гендерінің экспрессиясы TNFα сияқты сигналдық молекуладан басталатын сигналдық жолға жауап ретінде индукцияланады. Бұл молекула жасуша мембранасының рецепторына байланысып, сигналдық ақуыздардың жұмылдырылуына және NFκB транскрипция факторының белсендірілуіне әкеледі. NFκB ақуызындағы ядролық локализация сигналы оны ядролық тесік арқылы ядроға тасымалдауға мүмкіндік береді, онда ол мақсатты гендердің транскрипциясын стимуляциялайды. Эукариотикалық мРНК-да функционалды ақуыздарды өндіру үшін трансляцияланбастан бұрын жойылуы тиіс интрондар бар. Сплиссинг ядроның ішінде жүзеге асады, мРНК рибосомаларға трансляция үшін қол жеткізбей тұрып. Ядро болмаса, рибосомалар жаңадан транскрипцияланған (өңделмеген) мРНК-ны аудармалайды, нәтижесінде бұзылған және жұмыс істемейтін ақуыздар пайда болады.

Гендік экспрессия

Гендік экспрессия ең алдымен транскрипциядан басталады, онда ДНК РНК жасау үшін қалып ретінде пайдаланылады. Егер гендер ақуыздарды кодтаса, осы процестен туындаған РНК – бұл хабаршы РНК (мРНК), оны рибосомалармен ақуызға аудару қажет. Рибосомалар ядродан тыс жерде орналасқандықтан, мРНК ядродан шығарылуы керек. Ядро транскрипция орын алатын жер болғандықтан, онда транскрипцияны тікелей жүзеге асыратын немесе оны реттеуге қатысатын түрлі ақуыздар бар. Бұл ақуыздарға ДНК-ның екі тізбегін ашып, оған қол жеткізуді жеңілдететін геликазалар, өсіп келе жатқан РНК молекуласын синтездеу үшін ДНК промоторына байланысатын РНК полимеразалар, ДНК-дағы суперспиральдің мөлшерін өзгертіп, оның бұралуына және керілуіне көмектесетін топоизомеразалар, сондай-ақ экспрессияны реттейтін көптеген транскрипция факторлары жатады.

Пре-мРНК өңдеу

Жаңа синтезделген мРНА молекулалары бастапқы транскрипттер немесе пре-мРНА деп аталады. Цитоплазмаға экспортталғанға дейін олар ядрода транскрипциядан кейінгі өзгертулерден өтуі керек; осы өзгертулерсіз цитоплазмада пайда болатын мРНА белок синтезіне пайдаланылмай, ыдырайды. Үш негізгі өзгерту – 5' қақпақша қою, 3' полиаденилирлеу және РНҚ тігілуі. Пре-мРНА ядрода гетерогенді рибонуклеопротеин бөлшектері (hnRNP) деп аталатын кешендердегі әртүрлі ақуыздармен байланысты болады. 5' қақпақша қою котранскрипция кезінде жүзеге асады және транскрипциядан кейінгі өзгертулердің алғашқы қадамы болып табылады. 3' полиаденилді құйрық тек транскрипция толыққаннан кейін қосылады.

Ядролық көлік

Үлкен молекулалардың ядроға кіруі мен одан шығуы ядролық кешендер арқылы қатаң бақыланады. Кішкентай молекулалар реттеусіз ядроға енсе, РНК және ақуыздар сияқты макромолекулалар ядроға кіру үшін импортиндер деп аталатын кариофериндермен, ал шығу үшін экспортиндермен байланысуы керек. Цитоплазмадан ядроға тасымалдануы тиіс "жүк" ақуыздарында импорттиндермен байланысқан ядролық локализация сигналдары деп аталатын қысқа аминоқышқыл тізбектері болады, ал ядродан цитоплазмаға тасымалданатындар экспортиндермен байланысқан ядролық экспорт сигналдарын алып жүреді. Импорттиндер мен экспортиндердің жүгін тасымалдау қабілеті GTPазалармен – гуанозин трифосфатын (GTP) гидролиздейтін ферменттермен реттеледі. Ядролық тасымалдағыштың маңызды GTPазасы – Ran, ол ядрода немесе цитоплазмада болуына байланысты GTP немесе GDP (гуанозин дифосфаты) -мен байланысады. Импорттиндер жүгінен ажырасу үшін RanGTP-ге тәуелді болса, экспортиндер жүгімен байланысу үшін RanGTP қажет. Транскрипциядан кейінгі модификация толыққаннан кейін цитоплазмаға жетілген мРНК және тРНК тасымалдау үшін арнайы экспорт ақуыздары бар. Бұл сапаны бақылау механизмі осы молекулалардың ақуыз синтезіндегі маңызды роліне байланысты аса маңызды. Экзондардың толық бөлінбеуі немесе аминоқышқылдардың қате енуі салдарынан ақуыздың дұрыс экспрессияланбауы жасуша үшін жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін; сондықтан цитоплазмаға жеткен толыққанды модификацияланбаған РНК трансляцияға қолданылмай, ыдырайды. Осылайша, жасуша циклінің басында, профазадан бастап прометафазаға дейін, ядролық мембрана бөлшектенеді. Жасуша циклінің соңында ядролық мембрана қайта құрылады, ал ядролық ламиналар ламиналарды дефосфорилдендіру арқылы қайта жиналады. Апоптоз – бұл жасушаның құрылымдық компоненттерінің жойылмалы процесі, нәтижесінде жасушаның өліміне әкеледі. Апоптозбен байланысты өзгерістер ядро мен оның құрамына тікелей әсер етеді, мысалы, хроматиннің конденсациялануында және ядролық қабықша мен ламинаның ыдырауында. Ламина желілерінің жойылмасын арнайы апоптоздық протеазалар – каспаздар басқарады, олар ламина ақуыздарын кесіп, ядроның құрылымдық тұтастығын бұзады. Ламинаның кесілуі кейде ерте апоптоздық белсенділікті анықтау үшін зертханалық каспаза белсенділігінің көрсеткіші ретінде қолданылады. Ядролық қабықша ДНК және РНК вирустарының ядроға енуіне кедергі келтіретін тосқауыл ретінде әрекет етеді. Кейбір вирустар көбейіп, жиналу үшін ядроның ішіндегі ақуыздарға қол жеткізуді қажет етеді. Герпес вирусы сияқты ДНК вирустары жасуша ядросында көбейіп, жиналады және ішкі ядролық мембрана арқылы шығып кетеді. Бұл процеске ішкі мембрананың ядролық бетіндегі ламинаның бөлшектенуі ілеседі.

Ұяшықтағы ядролар

Эукариотикалық жасушалардың көпшілігі әдетте бір ядроға ие, бірақ кейбіреулерінде ядро болмайды, ал басқаларында бірнеше ядро болады. Мұндай жағдай қалыпты даму процесінің нәтижесі болуы мүмкін, мысалы, сүтқоректілердің қызыл қан жасушаларының пісіп жетілуі, немесе жасуша бөлінісінің қателігінен туындауы мүмкін.

Ядросыз жасушалар

Ядросыз жасушада ядро болмайды, демек, ол бөлініп, жаңа жасушалар тудыра алмайды. Ең белгілі ядросыз жасуша – сүтқоректілердің қызыл қан жасушасы немесе эритроцит, оның митохондрия сияқты басқа органеллалары да жоқ, және ол негізінен өкпеден дене тіндеріне оттегі тасымалдау үшін көліктік құрал ретінде қызмет етеді. Эритроциттер сүйек кемігінде эритропоэз процесі арқылы жетіледі, онда олар өз ядроларын, органеллаларын және рибосомаларын жоғалтады. Ядро эритробластан ретикулоцитке айналу процесінде, яғни жетілген эритроциттің тікелей алғысы болып табылатын кезеңде шығарылады. Мутагендердің әсерінен кейбір дамымаған "микроядролы" эритроциттер қан ағынына түсуі мүмкін. Ядросыз жасушалар қателі жасуша бөлінуі салдарынан да пайда болуы мүмкін, онда бір жасушада ядро болмайды, ал екіншісінде екі ядро болады. Гүлді өсімдіктерде бұл жағдай сүректік түтік элементтерінде кездеседі.

Көп ядролы жасушалар

Көп ядролы жасушаларда бірнеше ядро болады. Акантариялық протозоалардың көпшілігі және микоризадағы кейбір саңырауқұлақтар табиғи түрде көп ядролы жасушаға ие. Басқа мысалдарға Giardia туысына жататын ішек паразиттері кіреді, олардың әрбір жасушасында екі ядро болады. Кірпікшелер бір жасушаның ішінде екі түрлі ядроға ие: соматикалық макронуклеус және көбелек микронуклеус. Адамдарда қаңқа бұлшық жасушалары, сондай-ақ миоциттер және синцитий даму кезінде көп ядролы болады; ядролардың жасуша перифериясына жақын орналасуы миофибрилдер үшін максималды ішкі жасушалық кеңістік қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, олар ісік пайда болуымен де байланысты. Көптеген динофлагелляттардың екі ядросы бар екені белгілі. Басқа көп ядролы жасушалардан айырмашылығы, осы ядроларда ДНК-ның екі бөлек түрі бар: біреуі динофлагелляттан, екіншісі симбиоздық диатомиядан.

Эволюция

Эукариоттық жасушаның ерекше белгісі ретінде ядроның эволюциялық тегі көптеген болжамдарға арналған тақырып болды. Ядроның пайда болуын түсіндіру үшін төрт негізгі гипотеза ұсынылды, бірақ олардың ешқайсысы кең қолдау алмады. Бірінші модель, «синтрофиялық модель» деп аталады, архея мен бактерия арасындағы симбиоздық қарым-қатынастың эукариоттық жасушаның ядросын құрағанын болжайды. (Архея және бактерия домендерінің организмдерінде жасушалық ядро жоқ.) Симбиоз, қазіргі метаногендік археяларға ұқсас ежелгі археялардың, қазіргі миксобактерияларға ұқсас бактериялардың ішіне еніп, тіршілік еткен кезде пайда болды деп есептеледі, нәтижесінде алғашқы ядро пайда болды. Бұл теория, протоэукариоттар мен аэробты бактериялар арасындағы ұқсас эндосимбиоздық қатынастан дамыған деп саналатын эукариоттық митохондриялар мен хлоропластардың пайда болуына қатысты қабылданған теорияға ұқсас. Ядролық мембрана митохондрияның архаибактериялық иесінде пайда болғаннан кейін жаңа мембраналық жүйе ретінде пайда болуы мүмкін. Ядролық мембрана геномды протомитохондриялардың өндіретін зиянды реактивті оттегі түрлерінен қорғауға қызмет еткен болуы мүмкін. Ядроның археялық тегі архея мен эукарияның, соның ішінде гистондардың кейбір белоктары үшін ұқсас гендерге ие екендігін көрсететін байқаулармен қолдалады. Миксобактериялардың қозғалмалылығы, көпжасушалы кешендер құру қабілеті және эукарияға ұқсас киназалар мен G белоктарына ие екендігі туралы мәліметтер эукариоттық жасушаның бактериялық тегін қолдайды. Екінші модель протоэукариоттық жасушалардың эндосимбиоздық кезеңсіз бактериялардан пайда болғанын ұсынады. Бұл модель қазіргі Планктомицетота бактерияларының болуына негізделген, олардың ядролық құрылымы, бастапқы тесіктері және басқа да бөлінген мембраналық құрылымдары бар. Ұқсас ұсыныс эукариоттық жасушаға ұқсас хроноцит алдымен пайда болып, ядро мен эукариоттық жасушаны құру үшін археялар мен бактерияларды фагоцитоздығанын айтады. Ең даулы модель, «вирустық эукариогенез» деп аталады, мембранамен байланысқан ядроның және басқа эукариотикалық ерекшеліктердің прокариоттың вируспен жұғуынан пайда болғанын болжайды. Бұл ұсыныс эукариоттар мен вирустардың арасындағы ұқсастықтарға негізделген, мысалы, сызықтық ДНҚ тізбектері, мРНК қақпақтары және белоктармен тығыз байланыс (вирустық қабықшаларға гистондардың ұқсастығы). Ұсыныстың бір нұсқасы ядроның фагоцитозбен бірге дамып, ерте жасушалық «жолдас» құрғанын болжайды. Тағы бір нұсқа эукариоттардың қазіргі эукариоттар мен вирустардағы ДНҚ полимеразаларының арасындағы байқалған ұқсастық негізінде поксвирустармен жұқтырған ерте археялардан пайда болғанын ұсынады. Жыныстың эволюциясы туралы шешілмеген мәселе вирустық эукариогенез гипотезасымен байланысты болуы мүмкін деген пікірлер айтылды. Жақындағы экзомембраналық гипотеза ядроның екінші сыртқы жасуша мембранасын дамытқан жалғыз ата-баба жасушасынан пайда болғанын ұсынады; бастапқы жасушаны қоршап тұрған ішкі мембрана ядролық мембранаға айналып, рибосомалық кішібірліктер сияқты ішкі синтезделген жасуша компоненттерінің өтуі үшін күрделі тесік құрылымдарын дамытты.

Тарих

Ядро – ең алғаш ашылған органелла. Ең көне сақталған сурет ерте микроскопияшы Антоний ван Левенгукқа (1632–1723) тән. Ол лососьтың қызыл қан жасушаларындағы ядроны байқаған. Сүтқоректілердің қызыл қан жасушаларынан өзгеше, басқа омыртқалылардың қызыл қан жасушаларында ядро болады. Ядроны 1804 жылы Франц Бауэр, ал 1831 жылы шотланд ботанигі Роберт Браун Лондонның Линней қоғамындағы баяндамасында сипаттаған. Браун микроскоп астында орхидеяларды зерттеп жүргенде, гүлдің сыртқы қабатындағы жасушаларда "ареола" немесе "ядро" деп аталатын көмескі аймақты байқады. Ол оның қызметі туралы болжам жасаған жоқ. 1838 жылы Маттиас Шлейден ядроның жасушаларды құру процесінде қатысатынын ұсынды, соның салдарынан "цитобласт" ("жасуша құрушы") деген атауды енгізді. Ол жаңа жасушалардың "цитобласт" айналасында жиналатынын байқағандай болды. Франц Мейен бұл пікірге қарсы болды, өйткені ол жасушалар бөліну арқылы көбейетінін және көптеген жасушаларда ядро болмайтынын сендірді. Жасушалардың "цитобласт" немесе басқа жолмен de novo пайда болуы мүмкін деген идея Роберт Ремак (1852) және Рудольф Вирхов (1855) жүргізген жұмыстарға қайшы келді, олар "барлық жасуша – жасушадан" ("Omnis cellula e cellula") деген жаңа қағиданы нығайтты. Ядроның функциясы белгісіз қалды. 1877–1878 жылдары Оскар Гертвиг теңіз кірпісінің жұмыртқаларын ұрықтандыру туралы бірнеше зерттеулер жариялады, онда сперматозоидтың ядросы ооцитке еніп, оның ядросымен бірігетіні көрсетілді. Бұл – жеке дамудың ядролы (бір) жасушадан басталатыны туралы алғашқы мәлімдеме болды. Бұл Эрнст Геккельдің түрлердің толық филогенезі эмбриональды даму кезінде, соның ішінде алғашқы ядролы жасушаның "монеруладан", бастапқы протоплазманың ("Urschleim") құрылымсыз массасынан пайда болуымен қайталанатыны туралы теориясына қарсы келді. Сондықтан ұрықтандыру үшін сперматозоид ядросының қажеттілігі ұзақ уақыт бойы талқыланды. Алайда Гертвиг өзінің байқауларын басқа жануарлар тобында, соның ішінде қосмекенділер мен моллюскаларда растады. Эдуард Страсбургер 1884 жылы өсімдіктерде де осылай нәтижелерге қол жеткізді. Бұл ядроның мұрагерлікте маңызды рөл атқаратынын анықтауға мүмкіндік берді. 1873 жылы Август Вейсманн аналық және аталық ұрықтық жасушалардың мұрагерлікке қатысты тең екенін болжады. Ядроның генетикалық ақпаратты тасымалдаушы ретіндегі функциясы митоздың ашылуынан және 20 ғасырдың басында мендельдік заңдардың қайта ашылуынан кейін ғана анықталды, соның нәтижесінде мұрагерлік хромосомалық теориясы жасалды.