Кіріспе

Грекиялық-американдық импресарио және водевиль/кино продюсері Александр Пантагес (Περικλῆς Ἀλέξανδρος Πανταζῆς, Periklis Alexandros Padazis; 1867 – 17 ақпан 1936) – грек-американдық водевиль импресариосы және ерте кино өндірушісі. Ол АҚШ-тың батыс бөлігі мен Канадада кең және қуатты театрлар желісін құрды. Өз империясының гүлденген шағында Пантагеске АҚШ және Канадада 84 театр тиесілі болған немесе оларды басқарған. 1929 жылы ол 17 жастағы биші Юнис Элис Принглді зорлағаны айыпталды. Ол кінәлі деп танылды, бірақ апелляцияда ақталды. Бұл жағымсыз жариялылық оның бизнесін сатуға әкелді және ол көрсету немесе водевиль саласындағы ықпалды тұлға болуын тоқтатты. Бүгінгі таңда киноның алғашқы даму кезеңдері туралы тарихи есептерде ол көбінесе естен шығарылған. Ол 1936 жылдың ақпанында қайтыс болды.

Ерте өмір

Оның туған жылы туралы дау бар, бірақ ол 1867 жылы Грекияның Андрос аралында дүниеге келген болуы мүмкін. Ол бастапқыда «Перикл» Пантагес деп аталған, бірақ Ұлы Александр туралы естігеннен кейін есімін «Александр» деп өзгерткен. Александрдың ұлы Родни Пантагес пен Пантагестің өмірбаяншысы Артур Дин Таррах арасындағы жеке хат алмасуда бұл мәлімдеме жоққа шығарылады. Тоғыз жасында ол әкесімен бірге Каирге (Мысыр) іссапарға барғанда қашып кеткен. Содан кейін ол теңізге шығып, келесі екі жылды палубада жұмыс істеумен өткізді. Ол 1880-ші жылдардың басында АҚШ-қа келген. Оның туған жерімен байланысы тұрақсыз болған сияқты; ол Грекияға ешқашан қайта бармады, бірақ туыстарына қаржылай көмек көрсетіп, тіпті ағасы Николасты АҚШ-қа әкелді. Ол өзін «Грек патшасы» деп атаған, бәлкім Луис Б. Майердің «Супер-еврейіне» еліктеп. Теңізде екі жыл болғаннан кейін ол Панамаға жетіп, біраз уақыт француздарға Панама каналын қазуға көмектесті, бірақ безгек ауруын жұқтырғаннан кейін дәрігер салқын климатқа көшуді кеңес берді. Ол солтүстікке қарай сапар шегіп, Сиэтлде қысқа уақыт тоқтады, бірақ ақырында Сан-Францискоға қоныстанды, онда официант болып жұмыс істеді, сондай-ақ қысқа уақытқа және сәтсіз боксшы болды. Ол 1897 жылы Сан-Францискодан кетіп, Клондайк алтын асығы кезінде Канаданың Юкон аймағына бағытталды, соңында Доусон-Ситидегі кеншілер қалашығына жетті. Доусон-Ситидің қатал суығында ол Доусон-Сити Опера үйінде официант және жүк көтергіш болып жұмыс істеді, жергілікті шоу бизнесіне инвестиция жасау үшін ақша жинады. Кейін ол сахнаны басқарып, акционерлік компаниямен қойылымдар ұйымдастырды. Бұл кәсіпорын 1900 жылдың 9 қаңтарында Опера үйі өртеніп жойылған кезде аяқталды, бірақ Пантагес пен компания жаңа үй салуды ұйымдастырды, онда электр жарығы мен кірпіш түтін шығаратын қондырғылар болды. Өрттен екі аптадан кем уақыт өткен соң, 1900 жылдың 26 ақпанында ашылуы жоспарланған «Орфей» театры өзінің алғашқы «әдеттегі 'шарап, әйелдер және ән' кешін» өткізді, келесі күні таңертеңгі сағат 2:30-да жабылып, «шарап және басқа да 'қоспалар' үшін» 3000 доллардан астам табыс тапты. Маусым айында Пантагес проектор сатып алып, фильмдерді «Орфей» театрының репертуарына тұрақты түрде енгізді. 1900 жылдың күзінде ол және актриса Кэтлин «Кейт» Роквелл бірге жұмыс істей бастады және бірге тұруға көшті, ол өткен тамызда Викториядан солтүстікке әкелген труппадан шығып, Пантагестің «Орфей» компаниясына қосылған. 1902 жылдың қарашасында ол Викторияға оралып, 1903 жылдың ақпанына қарай ол «Орфей» театрын жалға алып, водевиль мен фильмдерді көрсетуге кірісті. Юконнан кетуінің толық мән-жайы белгісіз болса да, 1903 жылдың сәуір айында Пантагес театрдың иесі және басқарушысы болды.

Көрмеге кірісу

Пантаджес Сиэтл қаласына көшіп келді, онда ол өзінің «Crystal Theater» атты қысқаша водевиль және кинотеатрын ашты. Ол бұл істі көбінесе өзі басқарды және кіру билетінің бағасы 10 цент болды. Бұл Роквелл Ванкуверде шағын дүкенде кинотеатр ашқаннан кейін бірнеше ай өткен соң болды, ол кейін 1907 жылы 2011 жылға дейін тұрған кинотеатр салды, ал 1914 жылы тағы бір кинотеатр салынды. Сол жылы ол Лоис Менденхолл (1884–1941) атты музыкантқа үйленді. Роквелл оған қарсы «Клондайк Кейт» есімімен некеге тұру туралы уәдесін бұзғаны үшін сотқа шағымданып, іс соттан тыс шешілді; кейін ол одан «Crystal» театрын сатып алуға кеткен ақшаны ұрлағанын жазды. Олар тағы екі онжылдықтан астам уақытқа дейін бір-бірін көрмеді. 1904 жылы Пантаджес екінші Сиэтл театрын, «Pantages» театрын ашты, ал 1906 жылы әйелінің құрметіне «Lois» атты тұрақты театр қосты. «Pantages Circuit» жүйесінің бастапқы нүктесі 1914 жылы Пантаджес «Pantages Playhouse» театрын салған Виннипег қаласы болды. Барлық «Pantages» гастрольдері Виннипегтен басталып, содан кейін театрлар желісі бойынша тарады. Көптеген театрлар басқаларға тиесілі болғанмен, оларды Пантаджес басқарды, ал 1911 жылдан бастап ол АҚШ пен Канаданың батыс бөлігінде театрлар салушыға айналды. Осы жобаларда оның сүйікті сәулетшісі Сиэтл қаласынан Б. Маркус Притека (1881–1971) болды, ол әдетте суретші Энтони Хайнсбергенмен бірге жұмыс істеді. Притека жұмыс берушісі «Пантаджес грегі» деп атаған экзотикалық, неоклассикалық стильді ойлап тапты. Пантаджес көбінесе өзі орындаушыларды іздеп, бағалап, көптеген бәсекелестері сияқты Нью-Йорк агенттеріне сенбеді. Пантаджес театрлық табысын жаңа орындарға инвестициялады және ақыры Лос-Анджелес қаласына көшіп барды. Оның Лос-Анджелес қаласының орталық ауданындағы 7-ші және Хилл көшелерінің қиылысындағы театры кеңселеріне де ие болды.

Кино әлеміне кіру

1920 жылдары Пантадж кино өндіруші Paramount Pictures-тің еншілес компаниясы Famous Players кино дистрибьюторымен серіктестік құрды және фильмдерді көрсетумен қатар тікелей вадевильді қоюға арналған "комбо" үйлерін АҚШ-тың батысындағы жаңа орындарға кеңейтті. 1920 жылдары Пантадж желісі Миссисипи өзенінің батысындағы Солтүстік Америкадағы вадевиль және кино нарығында үстемдік құрды. Нью-Йорк негізделген Keith Albee Orpheum (KAO) Пантадждың шығыс нарығына кеңеюіне тиімді түрде кедергі келтірді. 1920 жылдардың соңында дыбысты фильмдердің пайда болуымен байланысты Америка радио корпорациясының (RCA) басшысы Дэвид Сарнофф, кино/дыбыс технологиясында бірнеше патенттерге ие болды. Ол Джозеф П. Кеннедидің опциясы мен басқару үлесіне ие Radio Pictures киноөндіріс компаниясын құрды және компания акцияларын жасырын түрде сатып алып, KAO театрларын бақылауға алуға кірісті. 1927 жылы Кеннеди мен Сарнофф KAO-ны бақылауға алуға жетті және 1928 жылы компанияның атын Radio Keith Orpheum (RKO) деп өзгертті. Олар содан кейін Александр Пантагеске оның барлық желісін сатып алу туралы ұсыныс жасады. Пантадж бұл ұсыныстан бас тартты.

Соттан кейінгі жылдар

Пантагестің кінәсі жоққа шығарылса да, сот процестері оны қаржылық тұрғыдан қиратты. Ол театрлар желісін RKO компаниясына бастапқы ұсынылған сомадан әлдеқайда төмен бағаға сатты – "Pantages Greek" водевиль сарайларын салуға кеткен шығыннан да кем. Пантагес 1936 жылы қайтыс болды және оның мәйіті Калифорния штатының Глендейл қаласындағы Форрест-Лаун еске алу паркіндегі Ұлы Мавзолейге, ізгілік қасиетті жеріне жерленді. Екінші сотта басталған, RKO және Кеннеди Юнис Принглге Александр Пантагестің үстінен жала жабу үшін ақша төлеген деген қауесет Ронда Кесслердің 1997 жылғы Джозеф П. Кеннеди аға туралы "Әкесінің күнәлары: Джозеф П. Кеннеди және оның негізін салған әулеті" атты өмірбаянында қайта жаңғырды. Пантагеске қарсы болған күдікті сөз байласу Тим Адлердің "Голливуд және мафия" кітабында да маңызды орын алады. Пантагес актрисалар Джон Консидин III және Тим Консидиннің әкесі, оның қызы Кармен Джон Консидин кішіге үйленген болатын.

Шығармашылық бейнелеу

Пол Поркаси 1933 жылы Бьюсби Берклидің "Footlight Parade" мюзиклінде қысқа бойлы, күшті акценті бар грек кинотеатрлар желісінің иесі Джордж Аполинарис рөлін ойнады.