Кіріспе
Анархист әйелдер ұйымы Испанияда. Mujeres Libres (Азат әйелдер) – 1936 жылдан 1939 жылға дейін Испанияда болған анархист әйелдер ұйымы. Лусия Санчес Саорнил, Мерседес Компосада және Ампаро Поч и Гаскон Мадридте шағын әйелдер тобы ретінде құрған, ол 1938 жылдың жазында 30 000 мүшесі бар ұлттық федерацияға дейін жылдам өсті. Бұл ұйым испандық анархо-синдикалистік қозғалыстан туындады, оған үш негізгі ұйым кірді: CNT кәсіподағы, FAI федерациясы және FIJL жастар қанаты. Осы топтарға қатысқан көптеген әйелдер өздерінің мәселелерін басым көбінесе ерлерден құралған анархистердің назарына алмағанын сезінді. Осының нәтижесінде, автономды Mujeres Libres топтары құрылды, олар әйелдердің азаттығы мен анархистік әлеуметтік революцияны бірдей мақсат тұтты. Олар осы екі мақсаттың да бірдей маңызды екенін және оларды параллель түрде іске асыру қажет екенін мәлімдеді. Жұмысшы әйелдердің мүмкіндіктерін арттыруға бағытталған олар білім беру бағдарламалары мен техникалық сабақтардан бастап балалар бағдарламалары мен аналарға көмек көрсетуге дейін түрлі шараларды ұйымдастырды. Mujeres Libres анархистік қозғалыстың төртінші негізгі ұйымы ретінде мойындалуға ұмтылса да, басқа тармақтармен тең мәртебеге ие бола алмады. Екінші испан республикасында құрылған бұл ұйым, испан Азамат соғысы басталғанда анархистердің ізімен республикашыл фракцияны қолдады. 1939 жылы қарсыластың ұлтшыл күштері жеңіске жеткеннен кейін Mujeres Libres тарап, анархистік қозғалыс толығымен тыйым салынды.
Mujeres Libres (Free Women) was an anarchist women's organisation that existed in Spain from 1936 to 1939. Founded by Lucía Sánchez Saornil, Mercedes Comaposada, and Amparo Poch y Gascón as a small women's group in Madrid, it rapidly grew to a national federation of 30,000 members at its height in the summer of 1938. It emerged from the Spanish anarcho syndicalist movement, composed of three main organisations: the CNT union; the FAI federation; and the FIJL youth wing. Many women who participated in these groups felt that their issues were being ignored by the predominantly male anarchists. As a result, the autonomous Mujeres Libres groups were created, pursuing both women's liberation and the anarchist social revolution. They argued that the two objectives were equally important and should be pursued in parallel. Aiming towards the empowerment of working class women, they organised activities ranging from education programs and technical classes to childcare centres and maternity care. While Mujeres Libres sought recognition as the fourth main organisation within the anarchist movement, they never formally achieved equal status to the other branches. Founded in the Second Spanish Republic, the group followed the anarchists in supporting the Republican faction when the Spanish Civil War began. Upon victory by the opposing Nationalist forces in 1939, Mujeres Libres collapsed, and the anarchist movement as a whole was outlawed.
Контекст
1936 жылға дейінгі Испаниядағы әйелдер ерлермен салыстырғанда айқын түрде теңсіздікке тап болды. Жұмыс істегенде, олар нашар жұмыс жағдайларымен күресті, оның ішінде антисанитариялық жағдайлар мен бірдей еңбек үшін ерлерге қарағанда тұрақты түрде төмен жалақы алу жағдайларына тап болды. Бұл кезеңде Испания бойынша сауаттылық деңгейі әйелдер мен ерлер үшін де төмен болды, бірақ әйелдер үшін әлдеқайда төмен болды. 1930 жылы Испанияның оңтүстік аймақтарында әйелдердің сауатсыздығы 60%-ға, ал Баск аймағында 30%-ға жетті. Бұл жұмысшы әйелдердің саяси қатысуы мен әлеуметтік мобильдігін шектеді. Әйелдер көбінесе үй шаруасымен айналысып, бала тәрбиесіне жауапты болды, бұл оларды ерлерге қарағанда шектеулерге ұшыратты. Егер әйелдер жұмыс істесе, олар көбінесе үйде жұмыс істейтін, үй шаруасын жасаған немесе тоқыма сияқты салаларда үйде тапсырма бойынша жұмыс істейтін.
Анархистік қозғалыстағы әйелдер
Анархистік қозғалыс формальды түрде теңдікке ұмтылып, «екі жыныстың да құқықтары мен міндеттері тең болады» деп жариялады. Бірақ, іс жүзінде осы мақсатқа жетуде көптеген кемшіліктер болды. Испания қоғамының теңсіздігі салдарынан әйелдер көптеген жұмыс орындарында азшылық құрады, бұл әйелдердің, әсіресе CNT-ге қатысу мүмкіндігін шектеді. Әйелдер көпшілікті құраған жағдайларда да, анархистік кәсіподақтар оларды ұйымдастыруға көбінесе немқұрайлы қарады, оларды потенциалды ереуіл бұзушылар деп есептеді. Сексистік көзқарастардың кең таралған болуының бір себебі – «анархизмнің әкесі» деп саналатын Пьер Жозеф Прудонның әйелдердің төмен тұрғанына сеніп, тіпті анархистік революциядан кейін де олардың үй шаруасында болуын жақтауы болды. Тіпті ең теңдікке ұмтылған адамдар үшін де «анархистік утопия үйдің есігінде тоқтайды» деген пікір айтылды. Кейіннен «Мужерес Либрес» ұйымының мүшелері болған Сара Беренгуер мен Пепита Карпенья FIJL жастар ұйымдарында сексизмге куә болғандарын баяндады, олар мұндай мінез-құлықтың кең таралған ошақтары еді.
Негізін қалау
Басқа анархист әйелдер, әсіресе Люсия Санчес Саорнил мен Мерседес Комапосада сексизммен ұқсас тәжірибелерге тап болды. 1933 жылы КНТ ішіндегі сексизмнің кеңдігін түсінгеннен кейін, екеуі осы мәселені талқылай бастады. 1935 жылы олар Мадридте алғашқы Mujeres Libres тобын құруға кірісті. Доктор Ампаро Поч и Гасконмен бірге, осы үш әйел испан әйелдерін күшейту мақсатындағы Mujeres Libres қозғалысының бастамашылары деп есептеледі. 1934 жылы Барселонада Соледад Эсторах сияқты КНТ мүшелері анархистік қозғалысқа әйелдерді тарту үшін ұқсас, бірақ жеке топ құрды. Осылайша Grupo Cultural Feminino, яғни «Әйелдер мәдениет тобы» құрылды, ол Mujeres Libres-тен толығымен тәуелсіз Каталониялық аймақтық ұйымға айналды. 1936 жылдың соңында екі топ бір-бірін танысқаннан кейін, соңғысы Мадрид тобымен бірігуге және өзін Agrupación Mujeres Libres деп атауға шешім қабылдады. Уақыт өте келе, ел бойынша көптеген басқа Mujeres Libres бөлімшелері құрылды. 1937 жылдың тамызында 90 жергілікті Mujeres Libres тобы ресми түрде ұлттық федерацияны құрғанға дейін олар атаудан басқа барлық жағынан дерлік тәуелсіз болды. Қозғалыс өсіп, 1938 жылдың жазында 30 000 мүшеге жетті.
Журнал
1935 жылдың қыркүйегінен қарашасына дейін Лусия Санчес Саорнил мен CNT Ұлттық хатшысы Мариано Родригес Васкес анархистік қозғалыстағы әйелдердің орнына қатысты анархистік Solidaridad Obrera газетінің беттері арқылы ашық хат алмасты. Родригес Васкес әйелдердің жағдайына көбінесе жа sympathetic көзқарас танытты, көптеген ерлер үйде өз серіктестеріне билік ететінін мойындады, тіпті Solidaridad Obrera газетінің әр аптада бір бетін әйелдерге арнауды ұсынды. Дегенмен, Санчес Саорнил анархист әйелдердің қозғалысқа қалай тартылып жатқанына қатысты өткір сын айтты, ерлердің сексистік көзқарастарына сілтеме жасай отырып, "Ерлердің басым көпшілігінің санасы ең қалыпты буржуазиялық көзқарастармен уланған" деді. Васкестің әйелдер мәселесіне немқұрайды қарап, өздерінің жеңілдіктерін сақтап қалуда ерлердің кінәсі жоқ деген пікіріне наразы болғандықтан, ол бір мақаласында әйелдер мәселесіне арналған бір беттен гөрі, толыққанды журнал құру ниетін жариялады. Келесі жылдың сәуірінде осы жобаның іске асырылатыны туралы жарияланым анархистер арасында кең қолдау тапты және "Мухерес Либрес" (Mujeres Libres) ұйымының көпшілік назарына толық енуін белгіледі. "Мухерес Либрес" журналының алғашқы саны 1936 жылдың 20 мамырында жарық көрді және 14 нөмірге дейін басылды.
Философия
Анархо-синдикалистік қозғалыстың қатысушылары ретінде, Mujeres Libres мемлекет пен капитализмді жоюға сенді. Көптеген анархистер сол кезде гендерлік теңсіздікті осы экономикалық иерархияның салдары деп есептеді және әлеуметтік революция желісінен кейін ол жоғалатынын болжады. Алайда, ерлер басымдығы бар анархистік топтардағы жағымсыз тәжірибелерінен кейін, Mujeres Libres-ті құрған анархистік әйелдер гендерлік теңдік үшін күрес экономикалық теңдік үшін жалпы сыныптық күреске бағынышты деген ойдан бас тарта бастады. Бұл олардың мақсатында көрінді, онда әйелдер өздерінің "үш есе құлдықта болуынан" – өз білімсіздігінен, гендерлік теңсіздіктен және капитализмнен – азат болуы керек делінген. "Білімсіздікке" сілтеме әйелдердің қосымша "ішкі" күресін жеңуі керек деген сенімнен туындады – әйелдер еркектерден құрмет алу және олармен теңдікке жету үшін өздерін-өздері құрметтеуі керек еді.
Феминизмге көзқарас
Mujeres Libres ерлер мен әйелдер тең екеніне сенгенмен, феминизм деп аталуын қабылдамады. Олар әдетте өз идеологияларын «гуманизм» деп атады. Олардың пікірінше, гендерлік теңсіздікті экономикалық теңсіздіктен бөлек шешу мүмкін емес еді. Мысалы, олар проституцияны әйелдерді қанаудың бір түрі деп есептеді, ол жағдайдың қиындығынан туындаған; осы себепті, олардың осы құбылысты жоюға жасаған әрекеттері оны тыйым салуға емес, әйелдерге арналған паналар құруға бағытталды.
Өзін-өзі басқару
Сол кездегі Испаниядағы басқа солшыл әйелдер ұйымдарымен салыстырғанда, Mujeres Libres ерекше болды, себебі ол CNT, FAI және FIJL сияқты бауырлас ұйымдарынан тәуелсіздігін сақтауға талап етті. Олар мұны әйелдер мәселелерін толыққанды шешу үшін жасады, автономия мен бөліну оларға әйелдерді ұйымдастыру және күштендіру жолында тәуелсіз әрекет етуге мүмкіндік береді деп санайтын. (Олардың ойынша, басқа анархистік топтар осы мақсаттарды елемеген). Бұл ұйым либертариандық қозғалыстың бір бөлігі екенін мәлімдеді, бірақ үш ұйымның жиналыстарында дауыс беруге құқығы бар делегаттарды сұрамауды жөн көрді. Олар өз тәуелсіздігін сақтау үшін осылай істеді – Mujeres Libres қозғалысқа қатысуға ниеттенді, бірақ оның қаулыларымен шектелуді және осылайша тәуелсіздігінен айырылуды қаламады.
Іс-шаралар мен жетістіктер
Mujeres Libres-тің басты мақсаты – анархистік қозғалысқа көбірек әйелдерді тарту және оның ішінде әйелдердің мүмкіндіктерін арттыру болды. Осы мақсатта топтардың алғашқы қадамдары әйелдер желілерін құруға бағытталды, о үшін әйелдер ғана қатысатын әлеуметтік топтар құрылды. Осындай топтардың пайда болуы анархист әйелдердің танымалдылығын арттырып, олардың ісіне демеу берді, әсіресе жеке және ұжымдық деңгейде сексизмге қарсы күресу жолдары мен стратегияларын талқылауға мүмкіндік берді. Ұйым өз мақсатын ілгерілету үшін радио, жылдам аралап шығатын кітапханалар және үгіт-насихат турлары арқылы насихат жүргізді. Ұйымдастырушылар мен белсенділер Испанияның ауылдық аймандарына сапар шегіп, ауылдық кооперативтер құрып, елдегі әйелдерге қолдау көрсетті, оларды анархист болуға және Mujeres Libres пен CNT-ге қатысуға шақырды. Mujeres Libres өз мүшелерін ақпараттандыру үшін түрлі жарнамалық буклеттер мен басқа да басылымдармен қатар, әйелдер басқаратын журнал шығарды. Журнал жұмысшы әйелдерге арналды және "еркіндік идеяларына әйелдердің санасын ояту" мәселесіне баса назар аударды. Mujeres Libres көбінесе анархистік гуманитарлық ұйым Solidaridad Internacional Antifascista-мен ынтымақтастық жасады, оның бас хатшысы Люсия Санчес Саорнил болды. Олар Азамат соғысы кезінде босқындар мен жараланған сарбаздарға көмек көрсетті.
Жұмыс орны мен жұмыспен қамту
Mujeres Libres әйелдерді күштендіруге ұмтылған негізгі салалардың бірі жұмыс орындары болды. Әйелдердің экономикалық қызметке қатысуын олардың азаттығының маңызды бөлігі деп есептеп, олар әйелдерді жұмысқа тартуға көмектесу үшін "еңбек бөлімшелерін" құрды. Бұл мақсатқа көптеген жұмысшы ер адамдардың әскерге шақырылуы да септігін тигізді, сондықтан кәсіподақтар әйелдерді қажеттілік ретінде жұмысқа алуға көбірек бейімделді, тіпті оқушылық бағдарламаларына дейін. Mujeres Libres ұйымына қатысқан әйелдер экономикадағы көптеген салалардағы үзілістерді толтырды. Олар көлік, санитария, өндіріс, металлургия және мемлекеттік қызмет салаларында бөлімшелер құрды, сондай-ақ кез келген аяқталмаған жұмысты аяқтау үшін "қозғалмалы бригадаларды" ұйымдастырды. Олар әскери жасақтарға да, қалалық тұрғындарға да азық-түлікпен қамтамасыз етті, оның ішінде халықтық асханалар ашты; сонымен қатар Мадрид пен Барселонаның екі ірі қаласында тамақ сервисі мен қоғамдық көлікте жұмыс істейтін 15 000 әйелді біріктіруге көмектесті.
Әскери қызметте
Тіпті майдан шебінде де әйелдер көбінесе қосымша рөлдерді атқарды. Мұндай жағдайға наразылық білдіре отырып, Mujeres Libres әйелдер-сарбаздардың (мысалы, Мика Фельдман де Этчебехер) қатарына қосылуы мен оқытылуына қолдау көрсетті, ату полигондары мен нысанаға оқ ату жаттығуларын ұйымдастырып, олардың тарихын журнал арқылы жариялады.
Денсаулық сақтау және әлеуметтік көмек
Mujeres Libres соғыс күшін қолдау мақсатында медбикелерді даярлайтын мектеп ашып, соғыста жарақат алғандарға көмек көрсету үшін шұғыл медициналық клиника құрды. Бастамашылардың бірі, доктор Ампаро Поч и Гаскон өзі де дәрігер болғандықтан, өзінің тәжірибесін пайдаланып, кеңейтілген алғашқы медициналық жәрдемді оқытып, әйелдерді босандыруға дайындады.
Әйелдердің денсаулығы
Барселонада аналарға босану және босанғаннан кейінгі күтім қызметтерін ұсынатын, сондай-ақ барлық әйелдерге бала мен ана денсаулығы, жыныстық денсаулық және евгеника туралы білім беріп, тіпті балаға ана сүтін беруді қолдау науқанын жүргізетін жатқан үй (аурухана) жұмыс істеді. Бұл 1938 жылғы ақпан айында француз анархисінің құрметіне аталған Луиза Мишель ана мен бала күтімі институтын құру арқылы нығайтылды, ол аналар мен балаларға кең ауқымды медициналық қызметтер мен кеңес беруді ұсынды. Соғыс кезінде Mujeres Libres ұйымына анархист үкімет министрі Федерика Монтсеньи абортты заңдастыруын қолдады және оның тууды реттеу туралы ақпарат таратуға бағытталған күш-жігерін қолдады.
Бала күтімі
Mujeres Libres балаларға топтық күтім көрсетуді қолдады және өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығындағы жұмыс орындарында балалар бағдарламаларын ұйымдастырды. Әйелдер балалардың негізгі күтушілері болғандықтан, бұл қызмет оларға еңбек нарығына және кәсіподақ қызметіне еркін қатысуға мүмкіндік берді. Осылайша, балалардың денсаулығы мен білімін жақсартуға жасаған тығырықтары соғысқа қолдау көрсетумен қатар, әйелдердің азаттығына қол жеткізу мақсатына да септігін тигізді.
Білім
"Mujeres Libres" ұйымының тағы бір маңызды бағыты – білім беру еді. Сауатсыздықпен күресу мақсатында, олар жұмысшы әйелдерді оқуға және еңбек нарығына бейімделуге үйрету үшін мектеп ашты. Олардың білім беру бағдарламаларының мақсаттары қарапайым сауаттылық пен бастауыш білімнен бастап, техникалық және кәсіптік білім беруге дейін, тіпті жоғары мамандандырылған салаларда, мысалы, шарап өндірісінің кеңейтілген технологиялары бойынша оқытуды қамтыды. Сонымен қатар, олар әйелдерге кәсіподақтарды ұйымдастыру әдістерін, социологияны, экономиканы және мәдениеттануды үйрету арқылы "әлеуметтік қалыптасуға" көмектесті. Бұл "Mujeres Libres" ұйымының басқа да қызметтерімен, мысалы, медбикелік және бала күтімі салаларындағы курстармен толықтырылды. Осындай тікелей білім беру бағдарламалары азамат соғысы кезеңінде мыңдаған әйелге жетті, ал Барселонадағы бір мектепте күн сайын 600-800 әйел сабақтарға қатысты.
Анархистік қозғалыста
Прудонның патриархалдық көзқарастарына сүйене отырып, Испаниядағы әйелдер құқығын қорғау қозғалысына қарсы болған кейбір анархистер, әйелдің дұрыс рөлі ана болу және белсенді күйеулеріне үйде қолдау көрсету екенін, ал олардың өзі қозғалысқа тікелей қатысудан гөрі осыны істеуі керек деп сақтады. Мысалы, анархист Матильда Пиллер 1934 жылы: «Адам бір уақытта жақсы ана – сөздің толық мағынасында – және жақсы заңгер немесе химик бола алмайды. Мүмкін, бір адам бір уақытта зиялы да, әйел де бола алады. Бірақ ана? Жоқ» деп жазды. «Азат әйелдер» ұйымының мүшелерін көбінесе «Mujeres Liebres» деп қысыммен атады. Бұл термин сөзбе-сөз «әйел қоян» деп аударылады және олар төсектер арасында «секіріп» жүреді дегенді білдіреді – бұл қозғалыстың мүшелерін жыныстық тұрғыдан кемсітуге жасалған айқын әрекет. Анархистік ұйымдар орталықсыздандыруды жақтағандықтан, «Азат әйелдермен» ынтымақтастыққа қатысты саясат жергілікті, аймақтық және ұлттық деңгейлерде әртүрлі болды. Жергілікті топтар ынтымақтастыққа көбірек бейімделген, бұл «Азат әйелдерге» көптеген жобаларын жергілікті кәсіподақтармен бірлесіп жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Ал аймақтық және ұлттық деңгейлерде олар көптеген қарсылықтарға тап болды. Олардың жұмысын жалғастыру үшін қаржы берілсе де, ол көбінесе сұралған сомадан әлдеқайда аз болды. FIJL тіпті өз ұйымында Әйелдер бюросын құрды, ол «Азат әйелдермен» бәсекелесе бастады, олардың ортақ пікіріне қарамастан, әйелдерге жеке ұйымның қажеті жоқ екенін айтты. Бұл жаулықтың басты себебі – және 1938 жылғы қазан айында өткен ұлттық қозғалыстың съезінде тең мәртебеден бас тарту – «Азат әйелдердің» автономияға талап етуі болды. Олардың тәуелсіз мақсаттары (әйелдерді күшейту, оларды қозғалысқа енгізудің орнына) қазіргі ұйымдардың қабілеттілігіне күмән келтірді. «Азат әйелдер» қазіргі ұйымдардың әйелдердің ерекше және бірегей жағдайын шеше алмауына байланысты құрылды. Анархистік қозғалыстың мәселені шеше алмауына нұсқау беретін автономияны сақтау, «Азат әйелдерге» жиі сепаратизм айыбын тақты, олар одан бас тартқандарына және әйелдердің азаттығы мен анархистік революция тығыз байланысты екеніне сенгендеріне қарамастан.
Басқа әйелдер ұйымдарынан
Mujeres Libres және басқа әйелдер ұйымдары арасындағы қарым-қатынас көбінесе шиеленісті болды. Бұның бір себебі – олардың феминизмді қабылдамауы, себебі әйелдердің белсенділігі тек анархистік ұйымдастырумен бірге жүзеге асуы керек деп сенді. Бұл сенім, көптеген әйелдер ұйымдарының саяси сипатымен байланысты, ерекше маңызға ие болды. Бірнеше саяси партиялар, әсіресе социалистік және коммунистік топтар әйелдер ұйымдарын құрды; тіпті фашистік Фалангада да Sección Femenina болды. Mujeres Libres анархистік қозғалыс үшін осы рөлді тиімді атқарды. Азамат соғысы кезінде Республика ішінде әртүрлі фракциялар арасындағы идеологиялық шиеленістер өте күшті болды. 1936 жылғы испан революциясында анархистер революцияға қарай алға жылжығанда, PCE және PSUC сияқты коммунистік топтар қозғалысты басуға тырысты, Франконы жеңу революциядан гөрі маңыздырақ деп мәлімдеді. Бұл идеологиялық шиеленіс күшейген сайын, әйелдер ұйымдары арасындағы бәсекелестік жаңа деңгейге көтерілді, Mujeres Libres, әсіресе, PCE жетекшілігіндегі Антифашист әйелдер қауымдастығына (AMA) мүшелік үшін күресті. AMA антифашистік біртүтастық атынан әйелдер ұйымдарын соғысқа әйелдерді жұмылдыруға бағытталған бір ұйымға біріктіруге шақырды. Көрнекті әйел коммунисті және AMA басшысы Долорес Ибаррури, әйелдерді ұйымдастырып, жұмысқа тарту қажеттігін айтты, бірақ әйелдердің эмансипациясынан гөрі соғыс күш-жігеріне басымдық берді. Mujeres Libres бұл шақыруды қабылдамады, себебі олар PCE-ге идеологиялық қарсы болды, сонымен қатар соғыс уақытындағы үлесті әйелдердің эмансипациясының кең бағдарламасының бір бөлігі деп қарастырды. Осылайша, Mujeres Libres замандас әйелдер ұйымдарының арасында бірегей болды, себебі ол әйелдердің эмансипациясын өздігінен мақсат деп санады.
Қозғалыс аяқталуы және мұрасы
1939 жылдың ақпан айында Каталония түскеннен кейін, Люсия Санчес Саорнил сияқты көптеген республикалық қайраткерлер Францияға қашып кетті, ал "Mujeres Libres" ұйымы тарап кетті. Барселона түскен кезде "Mujeres Libres" журналының он төртінші нөмірі басылып жатыр еді, бірақ бірде-бір данасы сақталмады. Одан кейін екі ай өткен соң, Испания Республикасы Франконың ұлтшыл күштеріне жеңіліп, нәтижесінде Франконың диктатурасы анархистік қозғалысты қысымға алды. Дегенмен, осы қозғалысқа қатысу мүшелеріне әсер етті. Тарихшы Марта Акелсберг олардың "энергия, ынта, жеке және ұжымдық күш сезімі" тәжірибесі азамат соғысынан кейін жарты ғасыр өткен соң да, ұйым мүшелері болған әйелдерге "күшті және ұзаққа созылған әсер" еткенін атап көрсетті.
Танымал мәдениетте
1996 жылы Висенте Аранданың режиссерлік еткен «Libertarias» тарихи драмалық фильмі «Mujeres Libres» ұйымының мүшелеріне арналған.