Кіріспе

1970 жылдардың соңында демократия қайта орнатылғаннан кейін, испандықтардың күнделікті өміріндегі өзгерістер саяси трансформация сияқты радикалды болды. Бұл өзгерістер «Ла Мовида» (Қозғалыс) деп белгілі. Бұл өзгерістер Франко режимі кезінде, әсіресе 1940-1950 жылдары испан қоғамында басым болған құндылықтар мен әлеуметтік тәжірибелермен салыстырғанда, одан да көзге түсетін болды. Іспан әлеуметтік құндылықтары мен көзқарастары елдің таптық құрылымы, экономикалық институттары және саяси жүйесі сияқты бірдей қарқынмен және дәрежеде жаңартылды. Франсиско Франко билігінде испандықтардың басым әлеуметтік құндылықтары жоғары консервативті болды. Заңдар мен шіркеу ережелері отбасының дәстүрлі рөлін сақтауға, жыныстар арасындағы қашық және ресми қарым-қатынастарды қамтамасыз етуге, сондай-ақ баспасөз, кино және бұқаралық ақпарат құралдарындағы сөзді, көптеген басқа да маңызды әлеуметтік институттарды бақылауға бағытталған әлеуметтік құрылымдар жиынтығын күштендірді. Алайда, 1960 жылдары әлеуметтік құндылықтар заңнан жылдамырақ өзгеріп, заң кодексі мен шындық арасында керіспіршілік тудырды. Католик шіркеуі де онжылдықтың соңына қарай өзінің консервативті ұстанымдарынан алшақтауға көшті. Үкімет бұл өзгерістерге жаңа кабинет мүшелерін тағайындау және бұқаралық ақпарат құралдарына қатысты шектеулерді жұмсарту арқылы жауап берді. Дегенмен, осы сыртқы өзгерістердің астында испан қоғамы халқы сыртқы әлеммен байланысын күшейткен сайын, терең өзгерістерді бастан өткерді. Бұл өзгерістердің бір бөлігі жүздеген мыңдаған испандықтарды ауылдық жерлерден көшіріп, жаңа қалалық әлеуметтік ортаға әкелген ауылдан қалаға көшуге байланысты болды. Алайда, 1960-1970 жылдары екі басқа фактор да маңызды болды: «күнге толы Испанияға» еуропалық туристердің ағыны және Испания жұмысшыларының Францияға, Швейцарияға және Германияға жұмысқа көшіруі. Соңында, 2010 жылы аборт заңдары одан әрі либералданып, дәрігерлерге бірінші триместрде қалау бойынша аборт жасауға рұқсат берілді. (Испаниядағы аборт туралы қараңыз).

Әйелдердің рөлі

Дегенмен, испандық әлеуметтік құндылықтардағы ең маңызды өзгеріс – әйелдердің қоғамдағы рөлі болды, ол өз кезегінде отбасының мәнімен байланысты. Испания қоғамы ғасырлар бойы әйелдерге (бірақ ерлерге емес) қатаң жыныстық мінез-құлық нормаларын белгілейтін, әйелдердің кәсіби карьера жасау мүмкіндіктерін шектейтін, бірақ олардың әйел және (ең бастысы) ана рөлін құрметтейтін, сондай-ақ ажырасуға, контрацепцияға және абортқа тыйым салатын, бірақ проституцияға рұқсат беретін моральдық кодекске сүйенді. Қазіргі таңда Испанияда туыс және өнімділік көрсеткіштері әлемдегі ең төменгі деңгейде, бұл халықты жаңарту процесіне елеулі кедергі келтіруде. Бір немесе екі балалы отбасылар кең таралған, ал ата-аналардың жасы артып келеді.

Әлеуметтік-саяси және діни көзқарастар

36 жыл бойы теоконсервативті ұлттық-католик франкизмінің ықпалымен Испания қоғамы тұрақты түрде секулярлық, солшыл бағытты көрсетіп келеді. Либералды демократияның 40 жылдық тарихында Испанияның социал-демократиялық Испан социалистік жұмысшылар партиясы (PSOE) 21 жыл билікте болды, алайда консервативті Халық партиясы (PP) содан бері нығайып, соңғы сегіз жыл бойы үкімет құрды. Андалусия және Эстремадура сияқты ірі аймақтарда демократия қайта орнасып, PSOE аймақтық үкіметтері осы уақытқа дейін сақталып келеді. Экосоциалистік еурокоммунистік Біріккен солшыл партия Испаниядағы төртінші саяси күш ретінде танылып, соңғы кезде өкілдігі мен ықпалының бір бөлігін жоғалтты. Франко режимі ұлттық символдарды және сілтемелерді артық пайдаланғандықтан, патриотизм испан қоғамында тереңге сіңбеді. Испания мемлекетінің жоғары децентрализациясына қарамастан, ұлттық және аймақтық сезімдер, әсіресе Каталония мен Баск елінде күшті. Рим-католик діні Испаниядағы номиналды түрде ең ірі дін болып қала берсе де, испандықтардың көпшілігі, әсіресе жастары, католик дінінің мораль, саясат немесе сексуалдық мәселелердегі ұстанымдарын қабылдамайды және діни қызметтерге тұрақты түрде қатыспайды. Агностицизм мен атеизм Батыс Еуропадағы жалпы секуляризация үрдісіне сәйкес әлеуметтік беделге ие. Христиан протестантизмі мен ислам сияқты басқа діндер де өсіп келеді, бірақ бұл көбінесе мұсылман (Солтүстік Африканың араб елдері, Таяу Шығыс, Азия) немесе христиан көпшілігінен (Латын Америкасы, Кариб бассейні, Сахарадан оңтүстік Африка, Орталық Америка, Филиппин және т.б.) келген иммигранттар санының артуымен байланысты, сондай-ақ рома халқының арасында евангелизмнің кең таралғандығымен байланысты. Мәдени соғыстар дінге қарағанда саясатпен тығыз байланысты, ал креационизм сияқты діни мәселелердің танымалдылығының төмендігі оларды осындай қақтығыстарда пайдалануға мүмкіндік бермейді. Рим-католик шіркеуінің және басқа да діни ағымдардың қайта жаңғырту әрекеттері бұрынғы ықпал аймағынан тыс жерлерде айтарлықтай табысқа жете алмады. Eurobarometer 69 (2008) мәліметтері бойынша, испандықтардың тек 6%-ы дінді үш ең маңызды құндылықтың бірі деп санайды, ал еуропалық орташа көрсеткіш 7%-ды құрайды. Испания қоғамы әлемдегі ең либералды және ЛГБТ-қоғамдық ортаға бейім елдердің бірі саналады, 2015 жылы испандықтардың 84%-ы бір жынысты некеге Еуропа бойынша рұқсат беру керек деп санайды. 2019 жылғы Eurobarometer көрсеткендей, испандықтардың 91%-ы гомосексуалдар мен бисексуалдар гетеросексуалдармен бірдей құқықтарға ие болуы керек деп санайды, ал 82%-ы бір жынысты некелерді қолдайды. Испания 2005 жылы бір жынысты некелерді заңдастырған әлемдегі үшінші ел болды, ал 2021 жылдың маусым айында эвтаназияны жалпыұлттық деңгейде заңдастырған алтыншы ел атанды, бұл шешім халықтың 70%-дан астам қолдауына ие болды.