Кіріспе

Ағаш сабақтарын өзен бойымен ағызу – бұл кесілген ағаш сабақтарын бір-біріне байлап сал жасау арқылы тасымалдау әдісі. Содан кейін салдар өзен бойымен немесе көлге, басқа су айдынымен ағызылады немесе тартылады. Бұл, ағаш айдаудан кейін, кесілген ағашты тасымалдаудың екінші ең арзан тәсілі болып саналады. Екі әдіс те "ағаш жүзу" деп аталуы мүмкін. Австрия, Чехия, Германия, Латвия, Польша және Испания елдерінде қалыптасқан ағаш салаларымен айналысу дәстүрі 2022 жылы ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізілді.

Тарихи салға шығу

Ағаштарды су арқылы жылжытудан айырмашылығы, ол жеке ағаштарды суға түсіріп жылжытудың қауіпті жұмысы болса, сал жасайтындар немесе салаластырушылар салаларға салынған жайлы кабиналармен, ескектер арқылы басқару мүмкіндігімен және тоқтау жасау артықшылығымен салыстырмалы түрде жайлы жүзуге мүмкіндік алды. Екінші жағынан, салаластыру үшін кең су арналары қажет. Ағаштан жасалған салалар адамдар мен тауарларды, шикізатты (кен, тері, аң терісі) және қолдан жасалған заттарды тасымалдау құралы ретінде де пайдаланылды. Теофраст (Hist. Plant. 5.8.2) римдіктердің Корсикадан ағаштарды елуге жуық мачта мен желкендермен жылжытқан үлкен сал арқылы қалай тасығандарын айтады. Бұл практика әлемнің көптеген аймақтарында, әсіресе Солтүстік Америкада және Германияның барлық маңызды өзендерінде кең таралған. Ағаш салалары арқылы Оңтүстік-Батыс Германиядағы сияқты, ірі континенттік ормандарды Майн, Некар, Дунай және Рейн арқылы жағалау қалаларымен және мемлекеттермен байланыстыруға болады. Ертедегі заманауи орман шаруашылығы және алыс сауда тығыз байланысты болды. Қара ормандағы үлкен қарағайлар "Голландер" деп аталды, өйткені олар Нидерландыға сауда үшін жөнелтілді. Рейндегі үлкен ағаш салаларының ұзындығы 200-400 метр, ені 40 метр, және бірнеше мың ағаштан тұрды. Экипаж 400-500 адамнан тұрды, олардың ішінде тұруға арналған орын, нан пісіретін орын, пештер және малға арналған қоралар болды. Ағаш салаларының инфрақұрылымы Еуропаның барлық континенттік бөлігінде өзара байланысты үлкен желілерді құруға мүмкіндік берді. Теміржолдың пайда болуы, бу кемелерінің және жүк тасымалының жақсаруы, сондай-ақ жол желілерінің дамуы ағаш салаларын пайдалануды біртіндеп азайтты. Ол Финляндияда әлі де маңызды. Испанияда бұл көлік түрі Эбро, Тахо, Жукар, Турия және Сегура өзендерінде, ал аз дәрежеде Гуадалкивирде қолданылды. Бұл қолданысқа қатысты құжаттар XVI ғасырға дейін жетеді, ал оның пайдалануы XX ғасырдың ортасына дейін жалғасты. Ресейде беляна деп аталатын күрделі ағаш салаларын жасау 1930 жылдарға дейін жалғасты.

Құрылыс

Ағаштан жасалған салдардың көлемі зор болатын, кейде ұзындығы, ені және биіктігі де болған. Мұндай салдарда мыңдаған ағаш бөліктері болар еді. Сал жүргізушілердің ыңғайы үшін, олардың саны 500-ге дейін жететін, ағаш бөліктері кабиналар мен асханалар салуға да қолданылды. Салдың басқаруы ескектер арқылы, кейін буксирлермен жүзеге асырылды. Салдың құрылысы су жолына байланысты өзгеріп отыратын. Тасты және желді өзендерде қарапайым, бірақ кейде тапқыр құрылысты салдар кездесетін. Мысалы, ағаштардың алдыңғы бөліктері ағаштан жасалған таяқшалармен, ал артқы бөліктері бос арқанмен байланыстырылатын. Бұл салғандықтар тар және желді су арналарына оңай бейімделуге мүмкіндік берді. Миссисипи өзені сияқты кең және тыныш өзендерде үлкен салдар керуендермен жүріп, тіпті тізбектей байланыстырылатын. Мұндай ағаштардан жасалған салдар 1883 жылы Атлантика жағалауында пайда болды. Олар кейде «Жогинс Лири» ағаш кемелері деп аталды, себебі оларды бизнесмен Джеймс Т. Лири қаржыландырған және олар Жогинс, Нова-Скотиядан шыққан. Сондай-ақ, олар 1888 жылдың 14 қыркүйегінде Рейн өзенінде де қолданылған көрінеді. Тынық мұхитының жағалауында оларды пайдалану туралы алғашқы ойды 1889 жылдың 21 қыркүйегінде Сан-Франциско және Солтүстік Тынық мұхиты темір жолының капиталистері Джеймс Мервин Донахью және Сан-Диего мен Аризона темір жолының Джон Д. Спрекельс «Жогинс сал компаниясын» құрғанда білдірген.

АҚШ-тың оңтүстік-шығысында

Ағаштарды су арқылы тасымалдау оңтүстік-шығыс АҚШ-та кең таралған әдіс болды, бірақ Миссисипи өзенінен басқа жерлерде, салдар жоғарыда сипатталғандарға қарағанда кішідірек болатын. Мысалы, Грузияның Алтамаха өзенінде максималды ені шамамен 40 фут (12 метр) болатын, себебі теміржол көпірлерінің арасынан осы ғана өте алатын. Максималды ұзындығы шамамен 250 фут (76 метр) болатын, өзеннің бірнеше шақырымдық қатарындағы, өте тар және қисық "The Narrows" бөлігінен өтуге болатын ең ұзын сал. Әр салдың алды мен арт жағында 40-50 футтық екі ескпешесі болды. Ескпешелер салға жылдамдық беру үшін емес, басқару үшін қолданылды. Сал экипажы ең кемінен екі адамнан тұратын: әдетте артқы ескпешені басқаратын бастық және оның алдыңғы көмекшісі. Салдарда әдетте жабыншақ және жылыну мен тамақ дайындау үшін топырақтан жасалған ошақ болатын. Алтамаха өзеніндегі ағаш салдары Грузияның Брансуик портына жеткізіліп, ағаш шкуналарына тиеліп, Ливерпуль, Рио-де-Жанейро және Гавана сияқты халықаралық нарықтарға тасымалданды. Өзеншілер өздерінің Алтамаха өзені бойындағы әртүрлі ерекшеліктеріне және қауіп-қатерлеріне есімдер қойды. Көптеген "өзеншілердің лақаптарының" ішінде Ескі тозақ бұғазы бар еді, ол өзеннің солтүстікке қарай Лонг округі мен оңтүстікке қарай Уэйн округі арасындағы шекарасын белгілейді және қауіпті ағымдары бар, әсіресе қиын бұрылыс болып табылады, онда бастық пен экипаж "жалақыларын, ағаштарын және кейде өмірлерін" жоғалтуы мүмкін.

Көптеген салдар V тәрізді алдыңғы бөлігімен, яғни үшкір мұңлы болды, шаршы мұңлы емес. Сал жүргізушілер V тәрізді алдыңғы бөлікпен салдың бір-біріне жақын тұруы мүмкін екенін және бақылаудан шығып, өзен жағалауына соқтығысса, жаққа бұрылып кетуі мүмкін екенін білген. Бір кәрі сал жүргізуші былай деді: "Шаршы мұңлы салмен сіз оны өзеннің ортасына немесе оған жақын ұстауға мәжбүр болдыңыз: егер ол төбеге соқтығысса, ол бөлшектерге айналады. Үшкір мұңлыны жинап, бөлшектеуге болмайтын етіп жасауға болады. Бұл көп еңбекті үнемдеді. Сал жүргізушілер оны төбеге тастауға қарсы болмады. Олар: "Кетіп бара жатыр!" - дейтін."

Салдар бөлімдерге құрастырылды. Әр бөлім дөңгелек немесе шаршы ағаштардан тұратын, сыртқы бөлігінен басқа, барлық ұзындығы бірдей, ал "бағаналы ағаштар" келесі бөлімді қоршау үшін бірнеше футқа созылатын. Осылайша бөлімдер біріктірілді. Әдеттегі сал үш, төрт немесе бес бөлімнен тұратын, әр бөлімінде жиырмадан отыз футқа дейін ұзындығы бар ағаштар болар еді. Көптеген салдар шаршы ағаштардан жасалған, қолмен кесілген немесе жоғарғы аудандардағы ара фабрикаларымен араланған. Кейбір ағаштар мұқият, тегіс кесілген, әсіресе Англияда оларға сұраныс болды, бумен кесу кең таралғаннан кейін. Алтамахада көп жылдар бойы рафтинг дәуірінде көптеген салдар "скаб" ағаштарынан жасалды, яғни, тығыз жинау үшін және тек жалпақ бетті ағаш ғана кесе алатын ара фабрикалары үшін кең балтамен жуандатылған ағаштар. Алтамахада Азамат соғысына дейін және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін белгілі бір дәрежеде рафтинг болғанмен, Алтамаханың рафтинг дәуірі әдетте осы соғыстардың арасындағы жылдар деп саналады. Сол жылдары Дариен, өзен сағасындағы, екі мыңдай тұрғыны бар қала, халықаралық ағаш тасымалдауға арналған ірі порт болды. Дариеннен экспорт туралы мәліметтер Нью-Йорктың ағаш саудасы журналына Нью-Орлеан, Мобайл, Джексонвилл, Саванна, Чарльстон және Норфолк сияқты ірі порттардан экспорт туралы мәліметтермен бірге енгізілді.

Канададағы Квебек өзендерінің ағысы

Ағаштарды өзен ағысымен төмен қарай суға қадап тасымалдайтын, бұл жұмысқа қаптар мен ағаш айдаушылардың (Cajeux Draveurs) еңбегі қажет болды. Алғашқы кесілген ағаштар – Pin blanc L. – Pinus strobus, яғни ақ қарағай (шығыс ақ қарағай) болды, олар Ұлыбританияға жөнелтілді. Сент-Лоуренс, Сент-Морис, Батискан, Сагуен, Жак Картье, Сент-Анн (Лес-Шено) сияқты өзендердегі кэжу, бұл Улисс, салдарды құрастыруға және төрткүлді қарағайдан жасалған алып ағаш керуенін – сонымен қатар «қап» деп те атайтын – тиеу портына жеткізуге жауапты болды. Ағаш айдаушы, өзенде батыл жүретін адам, кесілген ағаштарды суға жіберіп, оларды ағаш өңдеу немесе қағаз фабрикасына жеткізу үшін бақылап отырды.