Кіріспе

Америкалық саясаттанушы (1916–2001) «Индиана Пейсерс» командасының иесі

Герберт Александр Саймон (15 маусым 1916 – 9 ақпан 2001) – американдық саясаттанушы, сонымен қатар оның еңбектері компьютерлік ғылым, экономика және когнитивтік психология салаларына да әсер етті. Оның негізгі зерттеу тақырыбы – ұйымдардағы шешім қабылдау процесі, ал ең белгілі теориялары – «шектелген рационалдық» және «қанағаттану». 1978 жылы ол Экономикалық ғылымдар саласындағы Нобель сыйлығын, ал 1975 жылы – компьютерлік ғылым саласындағы Тьюринг сыйлығын алды. Оның зерттеулерінің ерекшелігі – танымдық ғылым, компьютерлік ғылым, мемлекеттік басқару, менеджмент және саясаттану салаларын қамтитын пәнаралық сипаты. Ол 1949 жылдан 2001 жылға дейін мансабының көп бөлігін Карнеги Меллон университетінде өткізді, онда әлемдегі алғашқы компьютерлік ғылым мектептерінің бірі – Карнеги Меллон университетінің компьютерлік ғылым мектебін құруға көмектесті. Саймон жасанды интеллект, ақпаратты өңдеу, шешім қабылдау, мәселелерді шешу, ұйымдар теориясы және күрделі жүйелер сияқты қазіргі ғылымның бірнеше саласын дамытушылардың бірі болды. Ол күрделіліктің архитектурасын талдаған және қуат заңдарының таралуын түсіндіру үшін басымдық тіркесу механизмін ұсынған алғашқы ғалымдардың қатарында болды.

Ерте өмір және білім

Герберт Александр Саймон 1916 жылғы 15 маусымда Висконсин штатының Милуоки қаласында дүниеге келді. Саймонның әкесі Артур Саймон (1881–1948) – еврей тегінен шыққан электр инженері. Ол 1903 жылы Германиядан АҚШ-қа келіп, Дармштадт техникалық жоғары мектебінде инженерлік білімін аяқтады. Артур өнертапқыш болғанмен, сонымен қатар тәуелсіз патенттік сенімді де қызметін атқарды. Саймонның анасы Эдна Маргарита Меркель (1888–1969) – еврей, лютеран және католик ата-бабалары Брауншвейг, Прага және Кельн қалаларынан шыққан дарынды пианист. Саймонның еуропалық ата-бабалары фортепиано жасаушылар, алтын шеберлері және шарап өндірушілер болған. Саймон Милуоки қалалық мектептерінде оқыды, онда ғылымға қызығушылық танытып, өзін атеист ретінде қалыптастырды. Орта мектепте оқып жүрген кезінде Саймон "Милвоки журналының редакторына" атеистердің азаматтық құқықтарын қорғап хат жолдады. Көптеген балалардың айырмашылығы, Саймонның отбасы оны адамның мінез-құлқы ғылыми тұрғыдан зерттелуге болатындығы туралы идеямен таныстырды; анасының кіші інісі Гарольд Меркель (1892–1922), Джон Р. Коммонс басшылығымен Висконсин университетінде экономиканы оқыған, оның алғашқы ықпал етушілерінің бірі болды. Гарольдтың экономика және психология жөніндегі кітаптары арқылы Саймон әлеуметтік ғылымдармен танысты. Оның алғашқы әсерлерінің қатарында Норман Ангелдің "Ұлы иллюзия" және Генри Джорджтың "Илгерілеу және кедейлік" кітаптарын атады. Жоғары мектепте оқып жүрген кезінде Саймон дебат клубына қосылды, онда ол Джорджтың бірыңғай салығын қолдап, "күнәдан емес, нанымнан" туындаған пікірлермен таласты. 1933 жылы Саймон Чикаго университетіне түсіп, алғашқы ықпалдарының нәтижесінде әлеуметтік ғылымдар мен математиканы оқуға шешім қабылдады. Саймон биологияны оқыған, бірақ "түс айыру қабілетінің жоқтығы және зертханадағы қиындықтар" салдарынан бұл мамандыққа барудан бас тартты. Саймон ерте жасында түс айыру қабілетінің жоқтығын біліп, сыртқы әлемнің қабылданатын әлемнен өзгеше екенін анықтады. Университетте оқыған кезінде Саймон саяси ғылым мен экономикаға ден қойды. Саймонның ең маңызды ұстазы – эконометрист және математикалық экономист Генри Шульц болды. "Муниципалдық үкіметтерді өлшеу" курсына қатысқаннан кейін Саймон Кларенс Ридлидің ғылыми көмекшісі болды, және екеуі 1938 жылы "Муниципалдық қызметті өлшеу: әкімшілікті бағалау үшін ұсынылған критерийлерге шолу" атты мақаланы бірлесіп жазды. Саймонның зерттеулері оны ұйымдық шешім қабылдау саласына жетеледі, ол оның докторлық диссертациясының тақырыбына айналды.

Мансап

Бакалавриат дәрежесін алғаннан кейін Саймон муниципалды әкімшілікте ғылыми көмекші болып жұмыс істеді, кейіннен ол Берклидегі Калифорния университетінің операциялық зерттеу тобының директоры болды, онда 1939 жылдан 1942 жылға дейін қызмет етті. Чикаго университетімен келісім бойынша, Берклидегі жылдары докторлық емтихандарын пошта арқылы тапсырып, жұмыстан кейін диссертациясын жазды. 1942 жылдан 1949 жылға дейін Саймон Чикагодағы Иллинойс технология институтында саяси ғылымдар профессоры және кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ол сол кезде Тригве Хаавельмо, Якоб Маршак және Тжаллинг Купманс қатысқан Каулс комиссиясының қызметкерлері ұйымдастырған семинарларға қатыса бастады. Осылайша ол институционализм саласында экономиканы жан-жақты зерттеуге кірісті. Маршак Саймонды Сэм Шуррмен бірлесіп жүргізіліп жатқан "атом энергиясының болашақ экономикалық салдары" зерттеуіне көмектесу үшін шақырды. 1949 жылдан 2001 жылға дейін Саймон Пенсильвания штатының Питтсбург қаласындағы Карнеги-Меллон университетінде оқытушы болып жұмыс істеді. 1949 жылы Саймон Карнеги технология институтының ("Карнеги Тех") өнеркәсіптік басқару кафедрасының профессоры және меңгерушісі болды, ол 1967 жылы Карнеги-Меллон университетіне айналды. Кейіннен Саймон сол университеттің психология және компьютерлік ғылым пәндерін де оқытты.

Зерттеу

Экономикалық модельдеуге қатысты едәуір қарапайым классикалық көзқарасты ауыстыруға тырысқан Саймон, "Әкімшілік мінез-құлық" кітабындағы корпоративтік шешімдер теориясы арқылы ең көп танылды. Осы кітабында ол шешім қабылдауға әсер ететін көптеген факторларды ескеретін тәсілге негізделген ұғымдарын қалыптастырды. Ұйымдастыру және басқару саласына деген қызығушылығы оған үш рет университет кафедрасының меңгерушісі болуға, сондай-ақ 1948 жылы Экономикалық ынтымақтастық басқармасын құруға үлкен үлес қосты; бұл басқарма АҚШ үкіметі үшін Маршалл жоспары бойынша көмек көрсетуді ұйымдастырды, президент Линдон Джонсонның Ғылыми кеңесшілер комитетінде және Ұлттық ғылым академиясында қызмет етті.

Жасанды интеллект

Саймон жасанды интеллект саласындағы пионер болды, ол Аллен Ньюэллмен бірге Логикалық теория машинасы (1956) және Жалпы проблема шешуші (GPS) (1957) бағдарламаларын жасады. GPS, мүмкін, проблеманы шешу стратегиясын нақты проблемалар туралы ақпараттан бөліп қарастыру үшін әзірленген алғашқы әдіс болуы мүмкін. Екі бағдарлама да Ньюэлл, Клифф Шоу және Саймон жасаған Ақпаратты өңдеу тілі (IPL) (1956) негізінде құрылды. Дональд Кнут IPL-де тізімді өңдеудің дамуын атап өтті, ондағы тізім бастапқыда оның ойлап тапқандары үшін «NSS жады» деп аталды. 1957 жылы Саймон компьютерлік шахматтың «он жыл ішінде» адам шахматының қабілеттерін басып өтетінін болжады, бірақ шындығында бұл өзгеріс шамамен қырық жылға созылды. Ол 1965 жылы «машиналар жиырма жыл ішінде адамның істей алатын кез келген жұмысын атқара алады» деп болжады. 1960 жылдардың басында психолог Ульрик Нейссер машиналардың «салқын таным» мінез-құлқындарын, яғни ойлау, жоспарлау, қабылдау және шешім қабылдауды қайталай алатынын, бірақ «қызған таным» мінез-құлқындарын, мысалы, ауырсыну, ләззат, құштарлық және басқа да эмоцияларды ешқашан қайталай алмайтынын мәлімдеді. Саймон 1963 жылы Нейссердің пікірлеріне жауап ретінде эмоционалдық таным туралы мақала жазды, оны 1967 жылы жаңартып, «Психологиялық шолуда» жариялады. Саймонның эмоционалдық таным жөніндегі еңбегі бірнеше жыл бойы жасанды интеллект зерттеу қауымдастығы тарапынан назарсыз қалды, бірақ Сломан мен Пикардтың эмоциялар жөніндегі кейінгі жұмыстары Саймонның мақаласына назар аударуға көмектесті және ақырында оны осы тақырыпта өте ықпалды етті. Саймон сонымен қатар Джеймс Г. Марчпен бірлесіп, ұйым теориясы бойынша бірнеше жұмыстар жасады. Адамның проблемаларды шешуін зерттеу үшін адам өлшеуінің жаңа түрлері қажет болды және Андерс Эриксонмен бірге Саймон вербальді протоколды талдаудың тәжірибелік әдісін жасады. Саймон білімнің сарапшылықтағы рөліне қызығушылық танытты. Ол бір тақырыпта сарапшы болу үшін 10 жыл тәжірибе қажет екенін айтты және ол және оның әріптестері сарапшылық шамамен 50,000 ақпарат бөлігін үйренудің нәтижесі деп есептеді. Шахмат шебері шамамен 50 мың бөлік немесе шахмат позициясының үлгілерін үйренген делінеді. 1975 жылы Ален Ньюэллмен бірге ACM Тьюринг сыйлығын алды. «Жиырма жылдан астам уақыт бойы жүргізілген бірлескен ғылыми жұмыстарда, бастапқыда РАНД корпорациясындағы Дж. С. (Клифф) Шоумен және Карнеги Меллон университетіндегі көптеген профессорлық-оқытушылар және студенттік әріптестермен бірлесіп, олар жасанды интеллектке, адам таным психологиясына және тізімдерді өңдеуге маңызды үлес қосты». Модельдің кейінгі нұсқалары тұжырымдаманы қалыптастыру және тәжірибе жинақтауға қолданылды. Фернан Гобемен бірге ол EPAM теориясын CHREST есептеу моделіне кеңейтті. Теория ақпараттың қарапайым бөліктері схемалардың құрылыс блоктарын қалай құрайтынын түсіндіреді, олар күрделі құрылымдар болып табылады. CHREST негізінен шахмат шеберлігінің аспектілерін модельдеу үшін пайдаланылды.

Әлеуметтану және экономика

Саймон микроэкономикадағы революциялық өзгерістерге үлкен үлес қосты. Ол қазіргі таңда белгілі ұйымдық шешім қабылдау тұжырымдамасын қалыптастырды. Әкімшілердің толық және нақты ақпаратсыз шешім қабылдауын алғаш рет қатаң түрде зерттеді. Осы саладағы еңбегі үшін 1978 жылы Нобель сыйлығына ие болды. Коулс комиссиясында Саймонның басты мақсаты экономикалық теорияны математика мен статистикамен байланыстыру болды. Оның маңызды жетістіктері жалпы тепе-теңдік және эконометрия салаларында. 1930 жылдары басталған маргинализм пікірталасы оған үлкен әсер етті. Сол кездегі танымал жұмыстар кәсіпкерлердің ұйымдарды басқаруда пайданы максимизациялау/құн төмендетудің маргиналистік қағидаларын міндетті түрде сақтауының эмпирикалық дәлелі жоқ екенін көрсетті. Бұл пікірдің жалғасы ретінде толық ақпараттың болмауы пайданы барынша арттыруға кедерілтің бірі екені айтылды. Саймон шешім қабылдау кезінде агенттердің болашаққа қатысты белгісіздікке және ақпарат алуға кететін шығындарға тап болатынына сенді. Бұл факторлар агенттердің толыққанды рационалды шешім қабылдау мүмкіндігін шектейді, сондықтан олар тек "шектелген рационалдылыққа" ие және шешімдерді "қанағаттану" принципі бойынша қабылдауы керек, яғни ең жақсы шешім болмаса да, оларды қанағаттандыратын нәрсені таңдауы керек. Шектелген рационалдылық мінез-құлық экономикасының орталық тақырыбы болып табылады. Ол нақты шешім қабылдау процесінің шешімге қалай әсер ететінімен айналысады. Шектелген рационалдылық теориялары стандартты күтілетін пайдалылық теориясының бір немесе бірнеше болжамдарын жеңілдетеді. Сонымен қатар, Саймон психологтардың рационалдылықты "процедуралық" тұрғыдан анықтайтынын, ал экономистердің "мазмұндық" анықтама қолданатынын атап өтті. Густавос Баррос процедуралық рационалдылық тұжырымдамасы экономика саласында маңызды рөл атқармағанын және шектелген рационалдылық тұжырымдамасынан әлдеқайда төмен салмаққа ие болғанын мәлімдеді. Дегенмен, бұрынғы мақаласында Бхаргава (1997) Саймонның аргументтерінің маңыздылығын атап өтіп, денсаулық сақтау туралы деректердің эконометриялық талдауында "процедуралық" рационалдылықтың бірнеше қолданылуы бар екенін көрсетті. Экономистер, әсіресе, тиісті биомедициналық салалардағы білімді көрсететін "қосымша болжамдарды" қолданып, денсаулық сақтау нәтижелеріне арналған эконометриялық модельдерді құруға бағытталған жөн. Саймон өнеркәсіптік ұйымды зерттеумен де танымал болды. Ол фирмалардың ішкі ұйымы мен сыртқы бизнес шешімдерінің "рационалды" шешім қабылдаудың неоклассикалық теорияларына сәйкес келмейтінін анықтады. Саймон өмірі бойы осы тақырыпта көптеген мақалалар жазды, негізінен ол "шектелген рационалдылық" деп атаған мінез-құлық аясында шешім қабылдау мәселесіне назар аударды. "Экономикада рационалды мінез-құлық дегеніміз - адамдардың өздерінің мүдделерін қорғау үшін шектеулерді (мысалы, бюджеттік шектеулер, таңдаудың шектеулігі) ескере отырып, пайда функциясын барынша арттыруы. Бұл субъективті күтілетін пайдалылық теориясында көрініс табады. Шектелген рационалдылық термині білім мен танымдық қабілеттің шектеулерін ескеретін рационалды таңдауды белгілеу үшін қолданылады. Шектелген рационалдылық мінез-құлық экономикасының орталық тақырыбы болып табылады. Ол нақты шешім қабылдау процесінің шешімге қалай әсер ететінімен айналысады. Шектелген рационалдылық теориялары стандартты күтілетін пайдалылық теориясының бір немесе бірнеше болжамдарын жеңілдетеді". Саймон осы салаларды зерттеудің ең тиімді жолы компьютерлік модельдеу екенін түсінді. Сондықтан ол компьютерлік ғылымға қызығушылық танытты. Саймонның компьютерлік ғылымдағы негізгі қызығушылықтары жасанды интеллект, адам-компьютер өзара әрекеттесуі, адамдар мен машиналарды ақпараттық өңдеу жүйелері ретінде ұйымдастыру қағидалары, компьютерлерді интеллект табиғаты мен эпистемологияның философиялық мәселелерін зерттеуге (модельдеу арқылы) пайдалану және компьютерлік технологияның әлеуметтік салдары болды. Жастық шағында Саймон жер экономикасы және Георгизмге қызығушылық танытты, бұл идея сол кезде "бір салық" деп аталды. Саймонның экономикалық зерттеулерінің кейбіреулері технологиялық өзгерістерді, әсіресе ақпараттық өңдеу революциясын түсінуге бағытталған. Майтон 2000 жылғы Саймон мен екі автордың мақаласына сілтеме жасайды, онда француз математика педагогы Гай Брусо және басқалардың балалардың түсіну қабілетін шектен тыс жаттығулардың кері әсер ететіні туралы пікірлеріне қарсылық білдіріледі.

Марапаттар мен құрметтер

Саймон өмірінде көптеген жоғары деңгейдегі наградаларға ие болды, оның ішінде 1959 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі және Америка философиялық қоғамының мүшесі атанды; 1967 жылы Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды; Психология ғылымына ерекше үлес қосқаны үшін APA сыйлығы (1969); ACM-нің «жасанды интеллектке, адам таным психологиясына және тізімдік өңдеуге негізгі үлес қосқаны үшін» Тьюринг сыйлығы (1975); «экономикалық ұйымдардағы шешім қабылдау процесін зерттеудегі пионерлік еңбегі үшін» Экономика саласындағы Нобель естелік сыйлығы (1978); Ұлттық ғылым медалі (1986); Жасанды интеллектті дамыту қауымдастығының негіздеуші мүшесі (1990); Психология ғылымына өмір бойы жасаған еңбегі үшін APA сыйлығы (1993); ACM мүшесі (1994); және IJCAI Ғылыми жетістіктері үшін сыйлық (1995). 1968 жылы Лунд экономика және менеджмент мектебінің құрметті докторы. 1988 жылы Павия университетінің құрметті дипломы. 1990 жылы Гарвард университетінен құрметті заң докторы (LL.D.) дәрежесі. 1999 жылы Буэнос-Айрес университетінің құрметті дипломы.

Таңдалған жарияланымдар

Саймон өнімді жазушы болды және 27 кітап пен шамамен мың мақаланың авторы еді. 2016 жылға дейін Саймон Google Scholar-да жасанды интеллект және когнитивтік психология саласындағы ең көп сілтемеленген тұлға болды. Шамамен мың жоғары цитаталанған жарияланыммен ол жиырмасыншы ғасырдың ең ықпалды әлеуметтік ғалымдарының біріне айналды.

Жеке өмірі мен қызығушылықтары

1938 жылы Саймон Доротея Пайға үйленді. Олардың некесі 63 жылға созылды, ол қайтыс болғанға дейін. 2001 жылдың қаңтар айында Саймон UPMC Пресвитерианда іш қуысындағы қатерлі ісікті жою үшін операция жасады. Операция сәтті аяқталғанымен, Саймон кейіннен туындаған асқынулар салдарынан қайтыс болды. Олардың үш баласы болды: Кэтрин, Питер және Барбара. Оның әйелі бір жылдан кейін, 2002 жылы қайтыс болды. Сонымен қатар, Ричард Раппапорт Карнеги Меллон университетінде Саймонның тапсырыс бойынша портретін салған. Ол тау шаруасымен де әуес болған. Оның көптеген қызығушылықтарын көрсететіндей, ол бір кезде француз революциясы тақырыбында бакалавр курсын оқытқан.