Кіріспе
Энергия өндірісі және сатумен айналысатын салалар
The energy industry is the totality of all of the industries involved in the production and sale of energy, including fuel extraction, manufacturing, refining and distribution. Modern society consumes large amounts of fuel, and the energy industry is a crucial part of the infrastructure and maintenance of society in almost all countries. In particular, the energy industry comprises:
the fossil fuel industries, which include petroleum industries (oil companies, petroleum refiners, fuel transport and end user sales at gas stations) coal industries (extraction and processing) and the natural gas industries (natural gas extraction, and coal gas manufacture, as well as distribution and sales);
the electrical power industry, including electricity generation, electric power distribution and sales;
the nuclear power industry;
the renewable energy industry, comprising alternative energy and sustainable energy companies, including those involved in hydroelectric power, wind power, and solar power generation, and the manufacture, distribution and sale of alternative fuels; and,
traditional energy industry based on the collection and distribution of firewood, the use of which, for cooking and heating, is particularly common in poorer countries. The increased dependence during the 20th century on carbon emitting sources of energy such as fossil fuels, and carbon emitting renewables such as biomass, means that the energy industry has frequently been an important contributor to pollution and environmental impacts of the economy. Until recently, fossil fuels were the main source of energy generation in most parts of the world, and are a major contributor to global warming and pollution. As part of human adaptation to global warming, many economies are investing in renewable and sustainable energy.
Энергетика саласы – энергия өндірісі мен сатуға қатысқан барлық салалардың жиынтығы, оның ішінде отынның барлауы, өндірілуі, өңделуі және таратылуы. Қазіргі қоғам көп мөлшерде отын тұтынады, сондықтан энергетика саласы дерлік барлық елдерде қоғамның инфрақұрылымын және тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Энергетика саласына мыналар кіреді:
The energy industry is the totality of all of the industries involved in the production and sale of energy, including fuel extraction, manufacturing, refining and distribution. Modern society consumes large amounts of fuel, and the energy industry is a crucial part of the infrastructure and maintenance of society in almost all countries. In particular, the energy industry comprises:
the fossil fuel industries, which include petroleum industries (oil companies, petroleum refiners, fuel transport and end user sales at gas stations) coal industries (extraction and processing) and the natural gas industries (natural gas extraction, and coal gas manufacture, as well as distribution and sales);
the electrical power industry, including electricity generation, electric power distribution and sales;
the nuclear power industry;
the renewable energy industry, comprising alternative energy and sustainable energy companies, including those involved in hydroelectric power, wind power, and solar power generation, and the manufacture, distribution and sale of alternative fuels; and,
traditional energy industry based on the collection and distribution of firewood, the use of which, for cooking and heating, is particularly common in poorer countries. The increased dependence during the 20th century on carbon emitting sources of energy such as fossil fuels, and carbon emitting renewables such as biomass, means that the energy industry has frequently been an important contributor to pollution and environmental impacts of the economy. Until recently, fossil fuels were the main source of energy generation in most parts of the world, and are a major contributor to global warming and pollution. As part of human adaptation to global warming, many economies are investing in renewable and sustainable energy.
көмірсутек отындары саласы, оның ішінде мұнай саласы (мұнай компаниялары, мұнайды қайта өңдеу зауыттары, отын тасымалдау және жанармай бекеттерінде соңғы тұтынушыға сату), көмір саласы (қазу және өңдеу) және табиғи газ саласы (табиғи газды өндіру, шахта газын өндіру, сондай-ақ тарату және сату);
электр энергетикасы саласы, оның ішінде электр энергиясын өндіру, тарату және сату;
ядролық энергетика саласы;
жаңаруға қабілетті энергетика саласы, баламалы және тұрақты энергия компанияларын қамтиды, оның ішінде су электр станцияларымен, жел электр станцияларымен және күн энергиясын өндірумен айналысатын компаниялар, сондай-ақ баламалы отынды өндіру, тарату және сату;
және отынды жинау және таратуға негізделген дәстүрлі энергетика саласы, оның қолданылуы, әсіресе кедей елдерде тамақ пісіру және жылыту үшін кең таралған. 20 ғасырда көміртегі шығаратын энергия көздеріне, мысалы, көмірсутек отындарына және биомасса сияқты көміртегі шығаратын жаңаруға қабілетті энергия көздеріне тәуелділіктің артуы энергетика саласының экономиканың ластануына және қоршаған ортаға тигізетін әсеріне үлкен үлес қосып келеді дегенді білдіреді. Соңғы уақытқа дейін көмірсутек отындары әлемнің көп бөлігінде энергия өндірудің басты көзі болып келді және жаһандық жылудың күшеюіне және ластануға елеулі үлес қосады. Адамзаттың жаһандық жылуға бейімделуінің бір бөлігі ретінде көптеген елдер жаңаруға қабілетті және тұрақты энергияға инвестиция салып жатыр.
The energy industry is the totality of all of the industries involved in the production and sale of energy, including fuel extraction, manufacturing, refining and distribution. Modern society consumes large amounts of fuel, and the energy industry is a crucial part of the infrastructure and maintenance of society in almost all countries. In particular, the energy industry comprises:
the fossil fuel industries, which include petroleum industries (oil companies, petroleum refiners, fuel transport and end user sales at gas stations) coal industries (extraction and processing) and the natural gas industries (natural gas extraction, and coal gas manufacture, as well as distribution and sales);
the electrical power industry, including electricity generation, electric power distribution and sales;
the nuclear power industry;
the renewable energy industry, comprising alternative energy and sustainable energy companies, including those involved in hydroelectric power, wind power, and solar power generation, and the manufacture, distribution and sale of alternative fuels; and,
traditional energy industry based on the collection and distribution of firewood, the use of which, for cooking and heating, is particularly common in poorer countries. The increased dependence during the 20th century on carbon emitting sources of energy such as fossil fuels, and carbon emitting renewables such as biomass, means that the energy industry has frequently been an important contributor to pollution and environmental impacts of the economy. Until recently, fossil fuels were the main source of energy generation in most parts of the world, and are a major contributor to global warming and pollution. As part of human adaptation to global warming, many economies are investing in renewable and sustainable energy.
Тарих
Энергияны пайдалану адамзат қоғамының дамуында маңызды рөл атқарды, себебі ол қоршаған ортаны бақылауға және оған бейімделуге көмектесті. Кез келген тиімді қоғамда энергияны басқару қажеттілік. Өнеркәсіптік дамыған әлемде энергия ресурстарын дамыту ауыл шаруашылығы, көлік, қалдықтарды жинау, ақпараттық технологиялар және коммуникациялар үшін өте маңызды болды, бұл салалар дамыған қоғамның негізгі шарттарына айналды. Өнеркәсіптік революциядан бері энергия қолданысының артуы бірқатар күрделі мәселелерді тудырды, олардың кейбіреулері, мысалы, жаһандық жылыну, әлемге қауіпті тәуекелдер келтіреді. Кейбір салаларда энергия сөзі энергия ресурстарымен синоним ретінде қолданылады, ол отын, мұнай өнімдері және электр энергиясы сияқты заттарды қамтиды, себебі осы ресурстардағы энергияның көп бөлігін пайдалы мақсаттар үшін оңай алуға болады. Пайдалы процесс жүргеннен кейін жалпы энергия сақталады, бірақ ресурстың өзі сақталмайды, өйткені процесс әдетте энергияны қолдануға келмейтін түрлерге (мысалы, қажетсіз немесе артық жылу) айналдырады. Адамзат табиғаттағы әр түрлі энергия көздерін ашқаннан бері, энергия ресурстарын пайдаланып, өмірді ыңғайлырақ ететін машиналар ойлап тапты. Демек, ежелгі адамдар тамақ пісіру үшін оттың пайдасын білгенмен, газ плиталары мен микротолқынды пештер сияқты құрылғылардың пайда болуы осы мақсатта энергия қолданысын еселеп арттырды. Бұл тенденция әлеуметтік қызметтің басқа да салаларында да байқалады, мысалы, әлеуметтік инфрақұрылымдарды салуда, киім-кешек тігуде, баспа ісінде, сәндеуде (мысалы, маталар), кондиционерлерде, ақпарат таратуда, адамдар мен жүктерді тасымалдауда (автомобильдер).
Экономика
Энергия ресурстарын өндіру және тұтыну жаһандық экономика үшін өте маңызды. Барлық экономикалық белсенділікке энергия ресурстары қажет, тауар өндіруге, көлік қызметтерін ұсынуға, компьютерлер және басқа да машиналарды іске қосуға. Энергияға кең таралған сұраныс, бәсекелес энергия компанияларын және бөлшек энергия нарықтарының қалыптасуын ынталандыруы мүмкін. "Энергияны сату және тұтынушыларға қызмет көрсету" (EMACS) кіші секторының бар екеніне назар аударыңыз. Энергетика секторының жалпы несиелердегі үлесі 4,6%-ды құрайды, он жыл бұрын бұл көрсеткіш 3,1% болса, ал энергиялық облигациялар 1,3 триллион долларлық "мәселелі облигациялар" нарығының 15,7%-ын құрайды, бұл көрсеткіш осы кезеңде 4,3%-дан жоғары.
Менеджмент
Энергия бағасы қоғам экономикасының өнімділігіне елеулі әсер ететін фактор болғандықтан, энергия ресурстарын басқару аса маңызды болып отыр. Энергияны басқару – қолда бар энергия ресурстарын тиімдірек пайдалану, яғни ең төменгі қосымша шығындармен қамтамасыз етуді қамтиды. Көптеген жағдайларда, энергияны үнемдеу үшін жаңа технологияларды енгізбей, қарапайым басқару тәсілдерін қолдану арқылы да мүмкіндік бар. Энергияны басқару көбінесе энергияның ысырабын жою арқылы оны тиімді пайдалану немесе негізді энергия сұранысын тиісті энергиямен теңестіру болып табылады. Бұл процесте энергия туралы хабардар болу мен энергияны сақтау біріктіріледі.
Үкімет
Біріккен Ұлттар Ұйымы экономикалық және әлеуметтік жіктелімдердің тізімі болып табылатын Халықаралық стандартты өнеркәсіптік жіктелімді әзірледі. Энергетика саласы үшін ерекше жіктеу жоқ, себебі жіктеу жүйесі мақсатқа сәйкес атқарылатын жұмыс, өнім және шығындарға негізделген. Солтүстік Америка елдері Солтүстік Америка өнеркәсіптік жіктелім жүйесін (NAICS) пайдаланады. NAICS секторлары #21 және #22 (кен өндіру және пайдалы қызметтер) Солтүстік Америкадағы энергетика саласын шамамен анықтауы мүмкін. Бұл жіктемені АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы қолданады.
Саясат
Энергетика саясаты – энергия өндірісі, тарату және тұтынуды қоса алғанда, энергияны дамыту мәселелерін шешуге қатысты белгілі бір (көбінесе мемлекеттік) органның қабылдаған жолы. Энергетика саясатының құрамдас бөліктері заңнама, халықаралық келісімдер, инвестицияға ынталандыру, энергияны үнемдеу бойынша ұсынымдар, салық салу және басқа да мемлекеттік саясат құралдарын қамти алады.
Қауіпсіздік
Энергия қауіпсіздігі – ұлттық қауіпсіздік пен энергия тұтынуға арналған табиғи ресурстардың қолжетімділігінің тоғысқан нүктесі. Қазіргі заманғы экономикалардың жұмыс істеуі үшін арзан энергияға қол жеткізу маңызды болып табылады. Алайда, елдер арасындағы энергиямен жабдықтаудың тең емес таралуы маңызды осалдықтарға әкеліп соқты. Энергия қауіпсіздігіне қауіп төндіретін факторларға бірнеше энергия өндіруші елдердің саяси тұрақсыздығы, энергиямен жабдықтауды манипуляциялау, энергия көздері үшін бәсекелестік, жабдықтау инфрақұрылымына жасалатын шабуылдар, сондай-ақ апаттар, табиғи апаттар, шетелдік диктаторларды қаржыландыру, терроризмнің күшеюі және шетелдік мұнайға тәуелділік жатады. Мұнай және газ сияқты қазылған отынның шектеулі қоры, тең емес таралуы және құнның өсуі болашақта тұрақты энергия көздеріне көшу қажеттілігін тудырады. АҚШ-тың қазіргі мұнайға тәуелділігі және мұнай өндірісінің жоғары деңгейге жеткеніне байланысты экономика мен қоғам біз тәуелді болған ресурстың азаюын сезіне бастайды. Мұнай және басқа да ресурстар әлем халқы үшін маңызды болғандықтан энергия қауіпсіздігі бүгінгі әлемдегі маңызды мәселелердің біріне айналды. Дегенмен, мұнай өндірісінің төмендеуі және мұнай өндірісінің ең жоғары деңгейіне жақындауы әлемді қалған ресурстарды қорғауға бағытталды. Жаңа және жаңаруға жарамды ресурстар саласындағы жетістіктер мұнай өндіретін компанияларға қысымды азайтты, оларға геотермальдық энергия, күн энергиясы, жел энергиясы және су электр станциялары жатады. Бұл әлем үшін барлық қазіргі және болашақтағы мүмкін нұсқалар емес болса да, мұнайдың азаюына байланысты ең маңызды мәселе осы маңызды ресурстарды болашақ қауіп-қатерлерден қорғау болып табылады. Бұл жаңа ресурстар сұраныстың өсуіне байланысты мұнайды экспорттау және импорттау бағасының өсуімен одан да пайдалы болады.
Даму
Адамның қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін энергия өндіруі – маңызды әлеуметтік қызмет, және осы қызметке көп еңбек жұмсалады. Мұндай еңбектің көп бөлігі электр энергиясы мен мұнай өндірісін арттыруға бағытталған, бірақ қолда бар энергия ресурстарынан қолданылатын энергия ресурстарын өндірудің жаңа тәсілдері де зерттелуде. Осы бағыттардың бірі – судан сутекті отын өндіру жолдарын қарастыру. Сутекті пайдалану экологиялық тұрғыдан тиімді болғанымен, оны өндіру энергия қажет етеді және қазіргі технологиялар тиімділігімен шектеледі. Биомассаның ферменттік ыдырауын зерттеу жұмыстары жүргізілуде. Басқа да дәстүрлі энергия ресурстары жаңа жолдармен қолданылуда. Көмірді газдандыру және сұйыту – мұнай қоры қазіргі тұтыну деңгейінде көп ұзамай таусылатыны анықталғаннан кейін қолданысқа енген жаңа технологиялар. Балама отындар туралы ақпаратты қараңыз. Энергетика – бүкіл әлемде маңызды зерттеулер жүргізіліп жатқан сала. Мысалы, Ұлыбритания Энергетикалық зерттеу орталығы Ұлыбританиядағы энергетикалық зерттеулердің басты орталығы болып табылады, ал Еуропалық Одақта көптеген технологиялық бағдарламалармен қатар, әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдарды энергетикалық зерттеулерге тартуға арналған платформа бар.
Көлік
Барлық қоғамдар материалдар мен азық-түліктерді қашықтыққа тасымалдауды қажет етеді, көбінесе үйкеліс күшіне қарсы. Күшті қашықтыққа қолдану үшін пайдалы энергия көзі болуы керек болғандықтан, мұндай көздер қоғам үшін зор құндылыққа ие. Энергия ресурстары қоғамдағы барлық көлік түрлері үшін маңызды компонент болса, энергия ресурстарын тасымалдау да оған тең маңызды болып келеді. Энергия ресурстары жиі тұтынылатын жерден қашық орналасқан. Сондықтан оларды тасымалдау мәселесі әрдайым туындайды. Сұйық немесе газ тәрізді отындар сияқты кейбір энергия ресурстары танкерлермен немесе құбырлар арқылы тасымалданады, ал электр энергиясын тасымалдау үшін міндетті түрде электр желісінің кабельдері қажет. Энергияны танкермен, құбырмен немесе беру желісімен тасымалдау ғалымдар мен инженерлерге, саясаткерлерге және экономистерге оны қауіпсіз және тиімді ету үшін қиындықтар тудырады.
Дағдарыс
Экономикалық және саяси тұрақсыздық энергия дағдарысына алып келуі мүмкін. 1973 жылғы және 1979 жылғы мұнай дағдарыстары ерекше көзге түсетін мұнай дағдарыстары болып табылады. Мұнай өндірісінің жоғары шегіне жеткен кез, яғни әлемдік мұнай өндірісінің максималды деңгейіне қол жеткен сәт, жаңа энергия дағдарысын тудыруы мүмкін.