Кіріспе

Тупело ( /t//uː//p//ə//l//oʊ/ TOOpəloh) – Миссисипи штатының Ли округіне жататын АҚШ қаласы. Шамамен 38 300 халқы бар Тупело Миссисипи штатындағы халық саны бойынша жетінші орында тұр және Солтүстік Миссисипидің сауда, өнеркәсіп және мәдени орталығы саналады. Тупело 1870 жылы қала ретінде бекітілді. Бұл аймақ бұрын Мобил және Огайо темір жолының бойында "Gum Pond" деп белгілі болған. 1934 жылдың 7 ақпанында Тупело Теннесси өзені аймағынан электр қуатын алған алғашқы қала атанды, содан бері "Бірінші TVA қаласы" деген лақап атымен танылады. 1936 жылы болған күшті дауыл қаланың көп бөлігін қиратты, бұл оқиға АҚШ тарихындағы ең қасіретті дауылдардың бірі ретінде сақталды. Электр қуатымен қамтамасыз етілгеннен кейін Тупело аймақтық өндіріс және таратпа орталығы ретінде дамыды, ал бір кезде американдық жиһаз өнеркәсібінің ірі орталығы болып есептелді. 1990 жылдардан бері Тупелоның көптеген өндіріс салалары құлдыраса да, қала медицина, бөлшек сауда және қаржылық қызметтердің қарқынды дамуының арқасында өсуде. Тупело – АҚШ-тағы 10 миллиард доллардан астам активтері бар екі немесе одан көп банк штаб-пәтері орналасқан ең кішкентай қала. Тупело Миссисипи штатының музыка тарихымен тығыз байланысты, ол Элвис Преслинің туған жері ретінде мәшһүр. Қалада Элвис Преслидің туған үйі және 10 000 орындық Cadence Bank Arena сияқты көптеген өнер және мәдени орталықтар бар, бұл Миссисипи штатындағы ең ірі көп мақсатты жабық арена болып табылады. Тупело Оңтүстік АҚШ-тағы бес рет "All America City" атағын алған жалғыз қала, соңғы рет 2015 жылы марапатталды. Оның Main Street бағдарламасы – Downtown Tupelo Main Street Association, 2020 жылы ұлттық Main Street'тің "Ұлы американдық Main Street" сыйлығына ие болды. Тупело микрополитен аймағына Ли, Итавамба және Понтоток округтері кіреді, 2017 жылы оның халқы 140 081 адамды құрады.

Еуропалық қоныстану

Жергілікті халықтар, оның ішінде Чикасо және Чоктау тайпалары, еуропалықтар қоныстанғанға дейін осы аймақты мекендеген. Француздар мен британдықтар осы жергілікті халықтармен сауда жасап, олармен одақ құруға тырысты. Француздар Миссисипиде, көбінесе Мексика шығанағының жағалауында қалалар салған. Кейде еуропалық державалардың арасында қарулы қақтығыстар туды. 1736 жылдың 26 мамырында қазіргі Тупело қаласының жанында Акиа шайқасы болды; британдық және чикасо әскерлері француз және чоктау шабуылын Акиа ауылынан тойтарды. Француздар, француз Луизианасының губернаторы Жан Батист Ле Мойн, Сиер де Бьенвиль басшылығымен, Луизиананы Акадиямен және Жаңа Францияның басқа солтүстік колонияларымен байланыстыруды көздеді. 19 ғасырдың басында, еуропалық американдық қоныс салушылардың жылдар бойы сауда жасауы мен енуінен кейін, АҚШ қоныс салушылары осы тайпалардан жер алуға тырысқанда қақтығыстар күшейді. 1830 жылы Конгресс Үндістерді көшіру туралы заң қабылдады және Миссисипи өзенінің батысындағы федералдық аумаққа Оңтүстік-Шығыс тайпаларының барлығын көшіруге рұқсат берді, бұл 1830 жылдардың соңында аяқталды. Қоныстанудың алғашқы жылдарында еуропалық американдықтар бұл қалаға "Gum Pond" деген ат берді, себебі жергілікті халық "қара иіс" деп атаған көптеген тупело ағаштары өскен. Қалада жыл сайынғы Gumtree Arts фестивалі өткізіліп тұрады.

Азамат соғысы және соғыстан кейінгі даму

Азамат соғысы кезінде 1864 жылы Одақ және Конфедерация әскерлері Тупело шайқасында немесе Олдтаун Крик шайқасында осы аймақта күресті. Тупело ұлттық шайқас алаңы деп белгіленген шайқас алаңын Ұлттық саябақтар қызметі (NPS) басқарады. Бұған қоса, солтүстікке қарай шамамен он шақырым жерде орналасқан Брис Крос Роудс ұлттық шайқас алаңы Америка Азамат соғысының тағы бір шайқасын еске алады. Соғыстан кейін, Миссисипи штатының солтүстігі үшін штаттар аралық темір жол қаладан өтті, бұл өнеркәсіптің дамуына және өсуіне жағдай жасады. Қала кеңейген сайын, шайқастың құрметіне оның аты Тупело деп өзгертілді. Ол 1870 жылы қала ретінде тіркелді.

ХХ ғасырдан бүгінгі күнге дейін

ХХ ғасырдың басында қала мақта-тоқыма фабрикаларының орнына айналды, бұл ауыл тұрғындарына жаңа жұмыс орындарын ұсынды. Мемлекеттік сегрегация саясаты бойынша, фабрикаларда тек ақ нәсілді ересектер мен балалар жұмыс істеді. Реформаторлар бала еңбекшілерді құжаттап, еңбек заңдары арқылы оларды қорғауға тырысты. 1932 жылдың 30 қарашасында «Граждан Банкінде» (Citizen's State Bank) «Машиналық Мылтық Келли» (Machine Gun Kelly) атты тыйым заманының қарақшысы жасаған соңғы банк тонауы орын алды; оның тобы 38 000 доллар (қазіргі шарттармен) табыс етті. Тонаудан кейін банк басқарушысы Келли туралы: «Оны қарасаң, ол ешқашан банк тонаушысы деп ойламас едің» деді. Ұлы депрессия кезінде Тупело қаласы жаңа Теннесси өзені аймағының (Tennessee Valley Authority) арқасында электрлендірілді, ол аймақ бойынша гидроэлектр энергиясын өндіру үшін бөгеттер мен электр станцияларын салған. Бұл аймақтың инфрақұрылымы да федералдық көмекпен салынды, көптеген жергілікті жұмысшылар жұмысқа орналастырылды. 1935 жылы президент Франклин Рузвельт осы «Теннесси өзені аймағының алғашқы қаласына» сапар жасады. Ұлы депрессияның басында Тупелода 20 000 тұрғынның ішінде бар болғаны 20 еврей тұрды. Б’най Израил синагогы (Temple B'nai Israel) 1939 жылы Тупелода құрылды. Қоғам алғаш рет Тупело қалалық әкімшілігінде кездесті. Кейіннен Фукс’тің «Шевроле» дилерлік орталығының үстінде Оңтүстік Спринг көшесінде жалдап алды. 1957 жылы синагог ғимараты салтанатты түрде ашылды, сол кездегі қала әкімі Джеймс Баллард сөз сөйледі. «Фрисконың Оңтүстік жолы» (Frisco's Southland) 1967 жылдың 9 желтоқсанында тоқтады, бұл Миссисипи штатының солтүстік-шығысындағы соңғы жолаушылар пойызы болды. 2007 жылы жақын орналасқан Блю-Спрингс ауылы АҚШ-тағы Toyota компаниясының 11-ші автомобиль өндіріс орны ретінде таңдалды. 2013 жылы Тупело полиция бөлімінің қызметкері Гейл Стауфер банк тонауынан кейін жасалған шабуылда қаза тапты, бұл департамент тарихында қызмет барысында қаза тапқан алғашқы офицер болуы мүмкін. Президент Дональд Трамп 2018 және 2019 жылдары Тупело қаласына екі рет сапар шекті. 2018 жылдың 26 қарашасында ол Тупело аймақтық әуежайында сенатор Синди Хайд Смит үшін сайлауалды митинг өткізді. Шамамен бір жылдан кейін президент тағы бір митинг өткізу үшін Тупелоға оралды (бұл жолы губернатор Тейт Ривз үшін) 2019 жылдың 1 қарашасында BancorpSouth Arena-да. Бұл сайлауалды митингтер ұлттық телеарналарда көрсетілді және CNN және Fox News сияқты жаңалықтар арналарының назарына іліккен.

Қатты ауа райы

1936 жылдың көктемі Тупело қаласына сол жылдың 5-6 сәуірінде болған Тупело-Гейнсвилл торнадосының бір бөлігі ретінде, ең ауыр табиғи апаттардың бірін әкелді. Дауыл 48 қалалық блок пен 200-ден астам үйді қиратты, 216 адамның өмізін алып, 700-ден астам адамды жарақаттады. Тупело торнадосы АҚШ тарихындағы ең қасіретті торнадолардың бірі ретінде танылады. Миссисипи штатының геологы қаза болғандардың жалпы саны 233 адамды құрады деп есептеді, бірақ сол кезде 100 ақ нәсілді адам ауруханада жатқандығы хабарланды. 1940-1950 жылдарға дейін ақ нәсілді газеттерде қара нәсілділер туралы жаңалықтар жарияланбағандықтан, тарихшылар торнадодан жарақат алған қара нәсілділердің тағдырын анықтауда қиындықтарға тап болды. Осыған байланысты, тарихшылар қазіргі таңда қаза болғандардың саны ресми деректерде көрсетілгеннен жоғары деп есептейді. Сегрегацияланған Ли округінің оқу мектебінде өрт шығып, мектеп толығымен қирады. Оның кірпіштері басқа мақсаттар үшін қолданылды. Аймақ торнадоларға бейім. 2008 жылдың 8 мамырында қалаға күшті EF3 торнадосы соқты. 2014 жылдың 28 сәуірінде тағы бір үлкен EF3 торнадосы Тупело және айналасындағы елді мекендерге соғып, елеулі зардаптар келтірді. 2021 жылдың 2 мамыр күні қала маңында екі EF1 торнадосы пайда болды, екіншісі ірі торнадо болып, қала орталығының солтүстік-батыс жағына тікелей соқтығысып, Ұлттық ауа-райы қызметінен торнадо қаупі туралы ескерту шығаруға себеп болды.

География

Тупело Миссисипи штатының солтүстік-шығысында, Колумб қаласынан солтүстікке қарай, 22-ші қалааралық және 78-ші АҚШ тас жолының бойында, Мемфис, Теннесси (солтүстік-батыс) және Бирмингем, Алабама (оңтүстік-шығыс) қалаларының арасында орналасқан. АҚШ Халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 51,4 шаршы миль (133 км²), оның ішінде 51,1 шаршы миль (132 км²) құрлық және 0,3 шаршы миль (1 км²) (0,62%) су алабын құрайды.

Климат

Мемлекеттің қалған бөлігі сияқты, Тупело ылғалды субтропикалық климатқа ие (Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Cfa); ол USDA 7b қаттылық аймағының бөлігі. Қаңтар айындағы орташа температурадан шілде айындағы орташа температураға дейін ауытқиды, ал жылына орташа есеппен 3,0 күн температура нөл градусқа тең немесе одан төмен, 55 күн ең төменгі температура нөл градусқа тең немесе одан төмен, және 67 күн ең жоғары температура нөл градусқа тең немесе одан жоғары болады.

2020 жылғы халық санағы

+Тюпело қаласының нәсілдік құрамы
Нәсіл саны Пайыздық үлесі
Ақтар20 06352,9%
Қара және африкалық американдықтар14 07937,13%
Жергілікті американдықтар590,16%
Азиялықтар6631,75%
Тынық мұхиты аралдарынан келгендер70,02%
Басқа/Аралас1 1833,12%
Испан және латиноамерикандықтар1 8694,93%
2020 жылғы АҚШ халық санауы бойынша қалада 37 923 адам, 14 751 үй шаруашылығы және 9 648 отбасы тұрады.

2010 жылғы санақ

2010 жылғы санақ бойынша қалада 35 456 адам, 13 602 үй шаруашылығы және 8 965 отбасы тұрды. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 58,7% ақ нәсілді, 36,8% афроамерикалық, 0,1% американдық индейлер, 1,0% азиялық, 0,01% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 2,0% басқа нәсілдер және 1,4% екі немесе одан көп нәсілге жататын азаматтар. Халықтың 3,5% испаниялық немесе латын американдықтарды құрады.

2007-2011 жылдар АӨС

2007–2011 жылдар аралығындағы АҚШ халық санағының 5 жылдық есебіне сәйкес, 13 395 шаңырау болды, олардың 42,8% -ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 2,6% -ы әйелі жоқ ер адам басқаратын, ал 22,5% -ы күйеуі жоқ әйел адам басқаратын шаңыраулар. 32,2% -ы отбасылық емес шаңыраулар, олардың 28,4% -ы жалғыз тұратын адамдар, ал 3,8% -ы жалғыз тұрмайтын адамдар. Бұдан өзге, шаңыраулардың 39,7% -ы 18 жасқа дейінгі туысқан балаларымен бірге тұрды, ал 60,3% -ы 18 жасқа дейінгі туысқан балалары жоқ шаңыраулар. Шаңыраудың орташа мүше саны 2,47, ал отбасының орташа мүше саны 3,08 болды.

Өнеркәсіп

Тупело – Солтүстік Миссисипи медициналық орталығының бас кеңсесі, АҚШ-тағы қалалық емес ең ірі аурухана. Ол Солтүстік Миссисипи, Солтүстік-Батыс Алабама және Теннеси штатының бір бөлігіндегі тұрғындарға қызмет көрсетеді. Медициналық орталық 2006 және 2012 жылдары құрметті Малкольм Болдридж Ұлттық сапа сыйлығына ие болды. Текумсе, Heritage Home Group, Hancock Fabrics, Inc., Magnolia Fabrics, Toyota Motor Manufacturing Mississippi, H. M. Richards, JESCO Construction, MTD Products, Savings Oil Company (Dodge's Stores) және Cooper Tire & Rubber Company компанияларының барлығы Тупело және Ли округінде жұмыс істейді немесе бас кеңсесі орналасқан. Renin Corporation, BBX Capital Corporation еншілес компаниясы, Тупелода 50 адамды жұмысқа алған өндіріс орталығын басқарады, ал 2017 жылғы кеңейту нәтижесінде штат саны 100-ге дейін ұлғаюы күтілуде.

Өнер және мәдениет

Тупело буйвол паркі мен жануарлар бағында үлкен американдық бизон тобы, сондай-ақ эму, питон және зедонк сияқты экзотикалық жануарлар мекендейді. Бұл тарихи Natchez Trace Parkway штаб-пәтері, ол Natchez қаласын (Миссисипи штаты) Нэшвилл қаласымен (Теннесси штаты) байланыстырады. Парк жолы ежелгі Natchez Trace жолының бағытымен өтеді, бұл жолды еуропалықтар келгенге дейін жергілікті халықтар ұзақ жылдар бойы пайдаланған. Жақын жерде Фарр үйінділері орналасқан, бұл шамамен 2000 жылдық жерлеу орындары бар маңызды Орта ғилем кезеңінің кешені, ол б.з. 1-200 жылдары салынған. Азамат соғысы оқиғаларына Тупело шайқасы немесе Олдтаун крик шайқасы және Брайс Кросс Роудс ұлттық шайқас алаңдары кіреді. Тупело автомобиль мұражайы Солтүстік Америкадағы ең ірілерінің бірі болды. Солтүстік Миссисипи симфониялық оркестрінің маусымы қыркүйектен сәуірге дейін Тупело қалалық залында өтеді. Симфонияның 4 шілдедегі Баллард паркіндегі жылдық тегін ашық ауадағы концерті мыңдаған жанкүйерлерді тартады. 2005 жылы Rotary International Чикасо халқының басшысы Пиомингоның құрметіне ескерткіш жасау үшін комиссия құрды, ол бұл аймақты мекендеген. Ескерткіш жаңа Тупело қалалық әкімдігінің алдына орнатылды. Орен Данн қалалық мұражайы тұрақты көрмелер мен тарихи құрылымдар арқылы қоғамдық құрылыстың тарихын айтады. Арнайы көрмелер галереясы жыл бойында түрлі келуші және уақытша көрмелерге орын береді. 1956 жылдың маусым айында Элвис Пресли Миссисипи-Алабама штатының жәрмеңкесі мен сүт өнімдері көрмесінде концерт беру үшін Тупелоға оралды. Бұл оқиға 2006 жылдың 3 маусымында Тупелода өткен сегізінші «Элвис Пресли фестивалінде» қайта жаңғыртылды. Жәрмеңке алаңы Тупелоның Fairpark ауданының бір бөлігі болып табылады. 2006 жылғы фестивальде «The Homecoming: Tupelo Welcomes Elvis Home» деректі фильмінің тұсаукесері өтті. Ли Итавама кітапхана жүйесі Тупелода қызмет көрсетті. Тупело қаласының орталығындағы Ли округі кітапханасында жыл сайынғы лекциялар сериясы өткізіледі, онда елімізге танымал авторлар қатысады. Жылдық лекциялар сериясынан басқа, Ли округі кітапханасында генеалогиялық зерттеулерге арналған Миссисипи бөлмесі бар. 1937 жылы салынған Church Street Elementary School (ақ түсті студенттерге арналған) сол кездегі ең көрнекті дизайн үлгілерінің бірі деп есептелді. Бұл «Арт-модерн» стиліндегі құрылыстың масштабты моделі – «үлгілі бастауыш мектеп» деп сипатталған 1939 жылғы Нью-Йорк әлемдік көрмесінде көрсетілді. Cadence Bank Arena (бұрын BancorpSouth Arena деп аталған) 1993 жылы ашылды және ірі шараларды өткізуге арналған.

Білім

Тупело мемлекеттік мектеп округі – Тупело қаласының көп бөлігі үшін мектеп округі. Ол Chromebook тарату саясатына қатысады, яғни 6-12 сыныптардың оқушыларына оқу жылында пайдалану үшін Google Chromebook беріледі. 2008 жылы Sports Illustrated жоғары мектептің спорт бөлімін елдегі үшінші үздік мектептік спорт бағдарламасы деп бағалады. Тупело орта мектебі – Миссисипи штатындағы ең ірі мемлекеттік орта мектеп, 2018–2019 оқу жылында 1931 оқушы тіркелген. Тупелоның кейбір аудандары Ли округінің мектеп округіне қарасты. Тупело қаласында Нильсен Медиа зерттеулері бойынша бүкіл елдегі 210 нарықтың ішінде 133-ші орын алған нарықтық аймаққа қызмет ететін үш телеарна бар: WTVA (9) – NBC және ABC телеарналарының филиалы; және WLOV (27) – CW телеарнасының филиалы. Екі телеарна да Бич-Спрингс-роудта орналасқан және Фрэнк К. Испания 2006 жылдың 25 сәуірінде қайтыс болғанға дейін оларды басқарды. Христиандық фундаменталистік Америкалық отбасылар қауымдастығы Тупелода орналасқан және ұлттық Америкалық отбасылық радио желісі мен OneNewsNow жаңалықтар қызметін басқарады.

Темір жол

Тупело қаласына жүк тасымалын теміржол арқылы BNSF темір жолы және Канзас-Сити Оңтүстік темір жолы қызмет көрсетеді.

Жолдар

АҚШ тас жолдары 45, 78, 278 және Натчез Трасс паркі Тупело қаласынан өтеді; Interstate 22 тас жолы қаланың солтүстігінен шығыстан батысқа қарай өтеді.

Ауа

Қалаға Тупело аймақтық әуежайы қызмет көрсетеді, және Contour Airlines авиакомпаниясымен рейстер жүзеге асырылады.