Кіріспе
Ақпарат теориясының термодинамика мен статистикалық механикаға қолданылуы. Физикада максималды энтропия термодинамикасы (көбінесе MaxEnt термодинамикасы деп аталады) тепе-теңдік термодинамикасы мен статистикалық механиканы инференция процестері ретінде қарастырады. Нақтырақ айтқанда, MaxEnt Шеннон ақпарат теориясының, Байес ықтималдығының және максималды энтропия принципінің негізінде құрылған инференция әдістерін қолданады. Бұл әдістер толық емес немесе жеткіліксіз деректерден болжам жасау қажет болатын кез келген жағдайға қатысты (мысалы, кескіндерді қайта құру, сигналды өңдеу, спектрлік талдау және кері есептер). MaxEnt термодинамикасы Эдвин Т. Джейнстің 1957 жылы Physical Review журналында жарияланған екі мақаласымен бастау алды.
In physics, maximum entropy thermodynamics (colloquially, MaxEnt thermodynamics) views equilibrium thermodynamics and statistical mechanics as inference processes. More specifically, MaxEnt applies inference techniques rooted in Shannon information theory, Bayesian probability, and the principle of maximum entropy. These techniques are relevant to any situation requiring prediction from incomplete or insufficient data (e. g., image reconstruction, signal processing, spectral analysis, and inverse problems). MaxEnt thermodynamics began with two papers by Edwin T. Jaynes published in the 1957 Physical Review.
Шеннон энтропиясының ең жоғары мөлшері
MaxEnt диссертациясының негізгі қағидасы – максималды энтропия. Ол белгілі бір бөлігінде көрсетілген модельді және модельге қатысты белгілі бір деректерді талап етеді. Ол модельді бейнелеу үшін ықтималдық үлестірілімін таңдайды. Берілген деректер ықтималдық үлестірілімі туралы "тексеруге болатын ақпаратты" көрсетеді, мысалы, белгілі бір күтілетін мәндер, бірақ оны бірегей анықтау үшін жеткіліксіз. Принцип бойынша, Шеннонның ақпараттық энтропиясын барынша жоғарылатып, үлестірілімді таңдау керек. Бұл 1878 жылы Дж. Уиллард Гиббс енгізген Гиббс алгоритмі деп аталады, ол тепе-теңдіктегі термодинамикалық жүйелердің қасиеттерін болжау үшін статистикалық жиынтықтарды құруға арналған. Бұл тепе-теңдік жүйелерінің термодинамикалық қасиеттерін статистикалық механикалық талдаудың негізгі тасы болып табылады (бөлу функциясын қараңыз). Осылайша, тепе-теңдіктегі термодинамикалық энтропия STh, қысым, көлем, температура және т.б. күй функциясы мен осы айнымалылардың күтілетін мәндеріне ғана шектелген ең жоғары белгісіздікпен болжамдалған үлестіру үшін ақпараттық энтропия арасында тікелей байланыс орнатылады: kB, Болцман тұрақтысы, мұнда ешқандай негізгі физикалық мағынасы жоқ, бірақ Клаузиус (1865) энтропияның бұрынғы тарихи анықтамасымен сәйкестікті сақтау үшін қажет (Болцман тұрақтысын қараңыз). Алайда, MaxEnt мектебі MaxEnt әдісінің статистикалық қорытындының жалпы әдісі болып табылатынын, оның одан да көп қолданыстары бар екенін айтады. Сондықтан оны "траекториялар" Γ үшін "бір уақыт кезеңінде" максималдау арқылы үлестірілімді болжау үшін де қолдануға болады: Бұл "ақпараттық энтропия" міндетті түрде термодинамикалық энтропиямен қарапайым сәйкес келмейді. Бірақ оны тепе-теңдіксіз термодинамикалық жүйелердің уақыт өте келе қалыптасатын ерекшеліктерін болжау үшін пайдалануға болады. Тепе-теңдіксіз сценарийлер үшін, жергілікті термодинамикалық тепе-теңдікті ұйғаратын, максималды энтропия тәсілімен, Онсагердің өзара қатынастары мен Грин-Кубо қатынастары тікелей туындайды. Бұл тәсіл сондай-ақ, тепе-теңдіктен алыс кейбір ерекше жағдайларды зерттеу үшін теориялық негіз жасайды, бұл энтропия өндірісінің ауытқу теоремасын тікелей шығаруға мүмкіндік береді. Тепе-теңдіксіз процестер үшін, макроскопиялық сипаттамалар үшін де, микроскопиялық статистикалық механикалық есептер үшін энтропияның жалпы анықтамасы жоқ. Техникалық ескерту: Дифференциалдық энтропия мақаласында талданғандай, Шеннон энтропиясының қарапайым анықтамасы үздіксіз ықтималдық үлестіру функциялары бар кездейсоқ айнымалылар үшін тікелей қолданылмайды. Оның орнына максимизациялауға тиісті шама – "нақты ақпараттық энтропия", Hc – бұл m(x) және p(x) арасындағы Kullback–Leibler дивергенциясының немесе кемсіту ақпаратының теріс мәні, мұнда m(x) – өзгермелі үшін алдыңғы инвариантты шара. Нақты энтропия Hc әрқашан нөлден кем болады және оны p(x) орнына m(x) таңдау арқылы жоғалтылған ақпарат мөлшерінің теріс мәні деп қарастыруға болады. Шеннон энтропиясынан айырмашылығы, нақты энтропия Hc үздіксіз x үшін шекті және жақсы анықталған, сондай-ақ 1:1 координаттық түрлендірулер кезінде инвариантты болып қалады. Егер m(xi) біркелкі деп болжаса, екі өрнек дискретті ықтималдық үлестірулері үшін сәйкес келеді, яғни статистикалық термодинамиканың негізі болып табылатын тең априорлы ықтималдық принципі.
This is known as the Gibbs algorithm, having been introduced by J. Willard Gibbs in 1878, to set up statistical ensembles to predict the properties of thermodynamic systems at equilibrium. It is the cornerstone of the statistical mechanical analysis of the thermodynamic properties of equilibrium systems (see partition function). A direct connection is thus made between the equilibrium thermodynamic entropy STh, a state function of pressure, volume, temperature, etc., and the information entropy for the predicted distribution with maximum uncertainty conditioned only on the expectation values of those variables:
kB, the Boltzmann constant, has no fundamental physical significance here, but is necessary to retain consistency with the previous historical definition of entropy by Clausius (1865) (see Boltzmann constant). However, the MaxEnt school argue that the MaxEnt approach is a general technique of statistical inference, with applications far beyond this. It can therefore also be used to predict a distribution for "trajectories" Γ "over a period of time" by maximising:
This "information entropy" does not necessarily have a simple correspondence with thermodynamic entropy. But it can be used to predict features of nonequilibrium thermodynamic systems as they evolve over time. For non equilibrium scenarios, in an approximation that assumes local thermodynamic equilibrium, with the maximum entropy approach, the Onsager reciprocal relations and the Green–Kubo relations fall out directly. The approach also creates a theoretical framework for the study of some very special cases of far from equilibrium scenarios, making the derivation of the entropy production fluctuation theorem straightforward. For non equilibrium processes, as is so for macroscopic descriptions, a general definition of entropy for microscopic statistical mechanical accounts is also lacking. Technical note: For the reasons discussed in the article differential entropy, the simple definition of Shannon entropy ceases to be directly applicable for random variables with continuous probability distribution functions. Instead the appropriate quantity to maximize is the "relative information entropy",
Hc is the negative of the Kullback–Leibler divergence, or discrimination information, of m(x) from p(x), where m(x) is a prior invariant measure for the variable(s). The relative entropy Hc is always less than zero, and can be thought of as (the negative of) the number of bits of uncertainty lost by fixing on p(x) rather than m(x). Unlike the Shannon entropy, the relative entropy Hc has the advantage of remaining finite and well defined for continuous x, and invariant under 1 to 1 coordinate transformations. The two expressions coincide for discrete probability distributions, if one can make the assumption that m(xi) is uniform – i. e. the principle of equal a priori probability, which underlies statistical thermodynamics.
Философиялық әсерлері
Максенттік көзқарас ұстанушылары термодинамикадағы кейбір тұжырымдамалық/философиялық мәселелерге қатысты нақты позицияны білдіреді. Бұл позиция төменде сипатталған.
Статистикалық механикадағы ықтималдықтардың сипаты
Джейнс (1985, 2003, et passim) ықтималдық ұғымын талқылады. Максент көзқарасына сәйкес, статистикалық механикадағы ықтималдықтар екі фактордың бірлескен әсерімен анықталады: негізгі күй кеңістігі үшін нақты белгіленген нақты модельдер (мысалы, Лиувильдің фазалық кеңістігі); және жүйенің нақты белгіленген ішінара сипаттамалары (Максент ықтималдығын тағайындауды шектеу үшін қолданылатын жүйенің макроскопиялық сипаттамасы). Ықтималдықтар объективті, себебі берілген деректер негізінде, әрбір рационалды зерттеуші үшін бірегей анықталған ықтималдық таралуы пайда болады, бұл субъективтілікке және жеке адамдардың кездейсоқ пікірлеріне тәуелсіз. Ықтималдықтар эпистемиялық, яғни олар нақты белгіленген деректер тұрғысынан анықталады және осы деректерден нақты және объективті логикалық ережелер арқылы туындайды, бұл әрбір рационалды зерттеуші үшін ортақ. Мұндағы «эпистемиялық» сөзі объективті және жеке тұлғаға тәуелсіз ғылыми білімді білдіреді, бұл әрбір рационалды зерттеуші үшін ортақ, және ол жеке адамдардың субъективті немесе кездейсоқ сенімдерінен өзгеше мағынада қолданылады; бұл айырмашылық Платон мен Аристотельдің еңбектерінде кездеседі және бүгінгі күнге дейін сенімді. Джейнс осы контексте «субъективті» сөзін де қолданды, себебі басқалар да осылай қолданған. Ол білімнің субъективтілік аспектісі бар екенін мойындады, өйткені ол ойлаумен байланысты, ал ойлау – психикалық процесс. Бірақ ол максималды энтропия принципінің тек рационалды және объективті ойлауға қатысты екенін, ойлаушының жеке ерекшеліктеріне тәуелсіз екенін атап өтті. Жалпы, философиялық тұрғыдан алғанда, «субъективті» және «объективті» сөздері қарама-қайшы емес; көбінесе бір құбылыстың субъективті және объективті екі аспектісі де болады. Джейнс кейбір авторлардың, ойдың субъективтілік аспектісі бар болғандықтан, ойдың объективті емес деген пікірін қабылдамады. Ол ғылыми ойлаудың негізі ретінде субъективтілікті, ғылымның эпистемологиясын жоққа шығарды; ол ғылыми ойлаудың толық және қатаң объективті негізге ие болуын талап етті. Дегенмен, сыншылар Джейнстің идеяларын «субъективті» деп айыптап, сынауын тоқтатпады. Бір автор тіпті Джейнстің тәсілін «үлтрасубъективистік» деп атап, «субъективизм термині физиктер арасында тудырған үрейді» айтты. Ықтималдықтар деректердегі білімнің деңгейін және ақпараттың жетіспеушілігін, сондай-ақ аналитик жүйенің макроскопиялық сипаттамасында қолданған модельді, және осы деректердің негізгі шындық туралы не айтатынын көрсетеді. Ықтималдықтардың дұрыстығы көрсетілген макроскопиялық модельдің шектеулері жүйенің барлық экспериментальды түрде қайталанатын мінез-құлқына жеткілікті дәл және/немесе толық сипаттама беретініне байланысты. Бұған алдын ала кепілдік беру мүмкін емес. Сондықтан Максент жақтастары осы әдісті болжамдық статистикалық механика деп атайды. Болжамдар қате болуы мүмкін. Бірақ егер олар қате болса, бұл маңызды ақпарат береді, өйткені жүйедегі қайталанатын мінез-құлқыны түсіру үшін ескерілмеген жаңа шектеулердің бар екенін көрсетеді.
Энтропия "нақты" ма?
Термодинамикалық энтропия (тепе-теңдікте) модельдік сипаттаманың күйлік айнымалыларының функциясы болып табылады. Сондықтан ол модельдік сипаттамадағы басқа айнымалылар сияқты "шынайы". Егер ықтималдықтарды тағайындаудағы модельдік шектеулер, қайталанатын тәжірибелік нәтижелерді болжауға қажетті барлық ақпаратты қамтитын "жақсы" сипаттама болса, онда ол классикалық термодинамика формулаларын қолданып болжауға болатын барлық нәтижелерді де қамтиды. Осы тұрғыдан алғанда, MaxEnt STh классикалық термодинамикадағы энтропия сияқты "шынайы". Әрине, шындығында жүйенің бір ғана нақты күйі бар. Энтропия сол күйдің тікелей функциясы емес. Ол тек (субъективті түрде таңдалған) макроскопиялық модельдік сипаттама арқылы нақты күйдің функциясы болып табылады.
Эргодикалық теорияның қатысы бар ма?
Гиббс ансамблі бір жүйеде емес, әртүрлі жүйелерде экспериментті қайта-қайта жасау туралы ұғымды идеалдайды. Сондықтан, ұзақ мерзімді уақыт орташалары және эргодикалық гипотеза, егерменші ғасырдың бірінші жартысында оларға қызығушылық болғанымен, жүйеде кездесетін күйдің ықтималдығын анықтау үшін тікелей қатысы жоқ. Бірақ, егер жүйе өлшеуден бұрын белгілі бір тәсілмен дайындалғаны туралы қосымша мәлімет болса, жағдай өзгереді. Осыдан кейін, бұл ақпарат өлшеу кезінде де маңызды болатын қосымша мәліметтер бере ме екенін қарастыру қажет. Содан кейін жүйенің әртүрлі қасиеттерінің қаншалықты жылдам араласатыны аса қызығушылық тудырады. Біріктірілген жүйенің кейбір еркіндік дәрежелері туралы ақпарат тез арада қолданусыз болуы мүмкін, ал жүйенің басқа қасиеттері туралы ақпарат ұзақ уақыт бойы маңыздылығын сақтап қалуы мүмкін. Ең болмағанда, жүйенің орташа және ұзақ мерзімді корреляциялық қасиеттері тәжірибелер үшін қызықты тақырыптар болып табылады. Оларды дәл болжамау, модельде макроскопиялық деңгейде анықталатын физиканың жоқ екенін көрсетеді.
Екінші заң
Лиувиллдің Гамильтондық динамика теоремасы бойынша, фазалық кеңістіктегі нүктелер бұлтының гиперкөлемі жүйе дамуы барысында тұрақты болып қалады. Сондықтан, егер бастапқы ақпаратты шарттап, содан кейін осы микрокүйлердің әрқайсысын уақыт бойынша алға қарай жалғастырсақ, ақпарат энтропиясы да тұрақты болуы керек.
Дегенмен, уақыт өте келе, біздің алғашқы ақпаратымыз тікелей қолжетімділігі азаяды. Жүйенің макроскопиялық сипаттамасында оңай қорытындыланатын болудың орнына, ол жеке молекулалардың координаттары мен импульстары арасындағы өте нәзік корреляцияларға байланысты бола бастайды. (Болцманның H теоремасымен салыстырыңыз.) Басқаша айтқанда, бұл 6N өлшемді фазалық кеңістіктегі жүйенің толық ықтималдық үлестірімі бастапқыда анықталған көлемнен гөрі, ұзын, жіңішке "саусақтарға" таралып, бірте-бірте ретсізденеді. Классикалық термодинамика энтропияның макроскопиялық айнымалылардың күй функциясы болуына негізделген, яғни жүйенің тарихының ешқайсысы маңызды емес, сондықтан оны толығымен ескермеуге болады. Бастапқы Шеннон энтропиясы STh(1) сақталған, кеңейтілген, жұмсақ және эволюцияланған ықтималдық үлестірімі t2 уақытында байқалатын макроскопиялық айнымалылардың күтілетін мәндерін қайта жаңғыртуы керек. Алайда, ол енді жаңа макроскопиялық сипаттама үшін энтропияның максималды үлестірілуі болмайды. Екінші жағынан, жаңа термодинамикалық энтропия STh(2) құрылымы бойынша максималды энтропия үлестірімін өлшейді. Сондықтан күтеміз:
Абстрактілі деңгейде, бұл нәтиже біздің жүйе туралы бастапқыда білген ақпаратымыздың макроскопиялық деңгейде "пайдасыз" болғанын білдіреді. 6N өлшемді ықтималдық үлестірімі деңгейінде бұл нәтиже ірілендіруді білдіреді, яғни өте ұсақ масштабтағы бөлшектерді тегістеу арқылы ақпараттың жоғалуын.
Аргументті қолдауы
Жоғарыда айтылғандарға байланысты кейбір ескертулерді ескеру керек. 1. MaxEnt мектебінің барлық статистикалық механикалық нәтижелері сияқты, термодинамикалық энтропияның бұл өсуі тек болжам ғана. Ол, әсіресе, бастапқы макроскопиялық сипаттамада кейінгі макроскопиялық күйді болжау үшін қажетті барлық ақпарат бар деп есептейді. Бұл жағдай болмауы мүмкін, мысалы, егер бастапқы сипаттама жүйе дайындалуының кейінірек маңызды болатын кейбір аспектілерін көрсетпесе. Мұндай жағдайда MaxEnt болжамының «жетіспеуі» жүйе физикасында біз назардан тыс қалған маңызды нәрсе бар екенін көрсетеді. Сонымен қатар, кванттық өлшеу, әсіресе декогерентті түсіндіруде, осы аргумент бойынша энтропияның күтпеген төмендеуін тудыруы мүмкін деп ұсынылады, себебі бұрын қолжетімсіз болған макроскопиялық ақпарат қолжетімді болады. (Дегенмен, кванттық өлшеудің энтропиясын есептеу қиын, өйткені толық декогеренттілікке қол жеткізу үшін шексіз энтропиясы бар шексіз орта қабылдануы мүмкін). 2. Бұған дейінгі талқылауда ауытқулар мәселесіне тоқталмадық. Сондай-ақ, t1 уақытында t2 уақытындағы айнымалылар үшін болжанатын белгісіздік, өлшеу қателігінен әлдеқайда кіші болады деп есептелді. Бірақ егер өлшемдер жүйе туралы білімімізді мағыналы түрде жаңартса, оның күйіне қатысты белгісіздігіміз азаяды, нәтижесінде жаңа SI(2) пайда болады, ол SI(1)-ден кіші. (Егер Лапластың демонының мүмкіндіктерін пайдалансақ, осы жаңа ақпараттың салдары кері бағытта да картаға түсіріледі, сондықтан t1 уақытындағы динамикалық күй туралы белгісіздігіміз де SI(1)-ден SI(2)-ге дейін төмендейді). Біз STh(2) > SI(2) екенін білеміз, бірақ енді STh(1) = SI(1)-ден үлкен екеніне сенімді бола алмаймыз. Бұл STh-ның ауытқуларына мүмкіндік береді. Термодинамикалық энтропия жоғары да, төмен де түсуі мүмкін. Бұл құбылыстың толық талдауын энтропияның ауытқу теоремасы береді, ол уақытқа тәуелді MaxEnt тұжырымдамасының салдары ретінде дәлелденеді. 3. Жоғарыда айтылғандай, MaxEnt тұжырымдамасы кері бағытта да жақсы жұмыс істейді. Сондықтан, белгілі бір соңғы күй берілген болса, біз бұрынғы күйлер туралы білімімізді жақсарту үшін нені «болжай» аламыз? деген сұрақ туындайды. Алайда, жоғарыда келтірілген Екінші заңның аргументі де керісінше жұмыс істейді: t2 уақытындағы макроскопиялық ақпарат берілген болса, оның да пайдасы азаяды деп күтуге болады. Екі процедура да уақыт бойынша симметриялы. Бірақ ақпарат уақыт өте келе бұрынғыдан да аз пайдалы болады. (Лошмидт парадоксымен салыстырыңыз). MaxEnt тұжырымдамасы қазіргі кездегі төмен энтропиялық күйдің ең ықтимал шығу тегі, ертеректегі жоғары энтропиялық күйден спонтанды түрде ауытқу екенін болжайды. Бірақ бұл біз білетін нәрсеге қайшы келеді, себебі энтропия үнемі өсіп келеді, тіпті өткенде де. MaxEnt жақтастарының бұл жайтқа жауабы, MaxEnt тұжырымдамасының болжауында мұндай жүйелі сәтсіздік «жақсы» нәрсе. Бұл жүйе физикасында назардан тыс қалған маңызды ақпараттың бар екенін көрсетеді. Егер динамика уақыт бойынша симметриялы болса, онда төмен термодинамикалық энтропиясы бар бастапқы күйлер, жоғары термодинамикалық энтропиясы бар бастапқы күйлерге қарағанда ықтимал екендігін алдын ала болжау керек. Бұл динамиканың өзімен түсіндірілмейді. Мүмкін, бұл ғаламның космологиялық масштабтағы уақыт асимметриялық эволюциясының көрінісі болар (уақыт жебесіне қараңыз).
Сындар
Максималды энтропия термодинамикасының маңызды қарсылықтары бар, бұл ішінара MaxEnt мектебінің жарияланған нәтижелерінің салыстырмалы аздығынан туындайды, әсіресе тепе-теңдіктен алыс жаңа, сынауға болатын болжамдарға қатысты. Теория ішкі тұтастығы тұрғысынан да сынға ұшырайды. Мысалы, Раду Балеску MaxEnt мектебінің және Джейстің жұмысына қатысты күшті сын айтады. Балеску Джейстің және оның әріптестерінің теориясы екі мәнді нәтижелер беретін, транзитивті емес эволюция заңына негізделгенін мәлімдейді. Теорияның кейбір қиындықтарын шешуге болады, бірақ теорияның «қатты негізі жоқ» және «жаңа нақты нәтижелерге әкелген жоқ». Максималды энтропия тәсілі тікелей ақпараттық энтропияға негізделгенімен, физикаға ғана қолданылады, оның үшін энтропияның нақты физикалық анықтамасы болуы керек. Тепе-теңдіксіз жүйелер үшін энтропияның жалпы, бірегей физикалық анықтамасы жоқ, себебі олар термодинамикалық тепе-теңдіктің ішкі күйлеріндегі термодинамикалық жүйелер емес, процестер кезінде қарастырылатын жалпы физикалық жүйелер болып табылады. Осыдан келіп, энтропияның нақты физикалық анықтамасы табылмайынша, максималды энтропия тәсілі тепе-теңдіксіз жүйелерге қолданылмайды. Бұл мәселе сондай-ақ, жылудың ыстық физикалық жүйеден суық физикалық жүйеге тіпті жергілікті термодинамикалық тепе-теңдік сақталмаған жағдайда да берілу мүмкіндігімен байланысты, яғни екі жүйенің де температурасы анықталмаған. Классикалық энтропия жүйенің өзінің ішкі термодинамикалық тепе-теңдік күйінде анықталады, ол күй айнымалыларымен сипатталады және нөлдік емес ағындар болмайды, сондықтан ағын айнымалылары күй айнымалылары ретінде пайда болмайды. Бірақ күшті тепе-теңдіксіз жүйеде, процесс кезінде күй айнымалылары нөлдік емес ағын айнымалыларын қамтуы керек. Энтропияның классикалық физикалық анықтамалары бұл жағдайды қамтымайды, әсіресе ағындар жергілікті термодинамикалық тепе-теңдікті бұзуға жеткілікті үлкен болғанда. Басқаша айтқанда, тепе-теңдіксіз жүйелер үшін энтропияны анықтау үшін, анықтама классикалық статикалық термодинамикалық күй айнымалыларынан асып, кемінде процесс сипаттамасын, соның ішінде нөлдік емес ағындарды қамтуы керек. Максималданатын «энтропия» қолданылып жатқан мәселеге сәйкес анықталуы тиіс. Егер дұрыс емес «энтропия» максималданатын болса, қате нәтиже алу ықтималдығы жоғары. Принцип бойынша, максималды энтропия термодинамикасы ғана классикалық термодинамикалық энтропияға емес, физикаға қолданылатын ақпараттық энтропияға қатысты, және ол қолданылып жатқан мәселені тұжырымдау үшін қолданылатын деректерге тікелей байланысты. Аттардтың сөзіне сәйкес, күшті тепе-теңдіксіз термодинамикамен талданған физикалық мәселелер үшін, физикалық жағынан әртүрлі энтропия түрлерін қарастыру қажет, оның ішінде ол «екінші энтропия» деп атаған түрлері де бар. Аттард былай деп жазады: «Белгілі бір бастапқы макрокүйге сәйкес микрокүйлер арасында екінші энтропияны максималдау ең мүмкін болатын мақсатты макрокүйді береді». Физикалық тұрғыдан анықталған екінші энтропияны ақпараттық тұрғыдан да қарастыруға болады.
Цитаталанған сілтемелердің библиографиясы
Гутман, Ю. М. (1999). Статистикалық физикадағы ықтималдық тұжырымдамасы, Кембридж университетінің баспасы, Кембридж, Ұлыбритания.