Кіріспе

Монтана штатының қаласы. Калиспелл (аударылуы: /ˈkælɪspɛl/, Монтана Салиш: Ql̓ispé, Кутенай тілі: Kqayaqawakⱡuʔnam) – Монтана штатының қаласы және Флэтхед округінің орталығы, АҚШ. 2020 жылғы халық санауы бойынша Калиспеллдің халқы 24 558 адамды құрайды. Монтананың солтүстік-батыс аймағындағы ең ірі қала және Калиспелл Микрополитендік статистикалық аймағының коммерциялық орталығы. Калиспелл атауы Салиш тілінен шыққан және «көл үстіндегі жазық жер» деген мағынаны білдіреді.

Тарих

Флатхед аңғарын зерттеген алғашқы еуропалық қоныс аударушы, мүмкін, 18 ғасырда Хадсон шығанағы компаниясының геодезистi Петр Фидлер болған. 1870 жылдан бастап тұрақты қоныстану мен мал шаруашылығының енгізілуі тұрақты өзгерістер әкелді, сондай-ақ жергілікті бизон популяциясының дерлік жойылуына себеп болды. 1884 жылы қазіргі Калиспелл орнында қысқа ғұмырлы Ашли қаласы құрылды. Үш жылдан кейін жақын жердегі Демерсвилл қаласына негіз салынды. Демерсвилл тез арада аймақтағы ең ірі қалаға айналды, бірақ Ұлы Солтүстік темір жолы қаланың басынан өтіп кеткендіктен, ол тез арада тасталып, адамдар жаңа Калиспелл қаласына қысқа қашықтыққа көшіп кетті. 19 ғасырда Ұлы Солтүстік темір жолы континенттегі темір жол желісін салғанда, Флатхед аңғарында бөлімшелік пункт қажеттігі анықталды. Өзінің жеке капиталын пайдалана отырып, Монтана штатының Форт-Бентон қаласының кәсіпкері және банкирі Чарльз Эдвард Конрад үш басқа адаммен бірге «Калиспелл Таунсайт Компаниясын» құрды, олардың барлығы Ұлы Солтүстік директорлар кеңесінің мүшелері болды. Қала жергілікті тайпаның атын алды, бірақ оған қосымша «L» әрпі қосылды. «Калиспелл» – салиш тілінде «көлдің үстіндегі жазық жер» деген мағынаны білдіреді. Конрад 1895 жылы онда үлкен сарай салды. Содан бері қала халқының саны өсіп келеді, 2010 жылы 19 927 адамға жетті. Бұл өсім, темір жолдың 1904 жылы Хаскелл асуы арқылы Калиспелл мен Марион, Монтана арқылы бұрынғы бағытынан Уайтфиш және Эврика арқылы қисық, бірақ жазық бағытқа ауыстырылуына қарамастан жалғасты. Монтананың солтүстік-батысындағы ең ірі қала ретінде Калиспелл округтің орталығы және Флатхед округінің коммерциялық орталығы болып табылады. Қала шамамен 130 000 тұрғыны бар екінші деңгейдегі сауда орталығы болып саналады. Қалада 150 төсектік ауруханасы бар Логан денсаулық сақтау орталығы орналасқан. Калиспел арқылы темір жол тарихы 2018 жылы қала сатып алып, ұзақ жылдар бойы тасталған жолды бұзып тастағанда аяқталды. Калиспелл қаласы қала орталығындағы қалған жолды алып тастап, темір жолды Glacier Rail Park-қа, қаланың солтүстігіндегі жаңа өнеркәсіптік саябаққа көшірді, бастапқы бағыттың 2,4 милінен бас тартты. Флатхед аңғарында орналасқан Калиспелл Глейшер Ұлттық паркіне 50 шақырым, ал Аштық жылқы бөгетіне 35 шақырым қашықтықта орналасқан. Шаңғышылар Биг-Маунтиндегі Уайтфиш тау курортына және Блэктайл-Маунтин шаңғы алаңына, әрқайсысы 27 шақырым жерде орналасқан. Миссисипи өзенінің батысындағы ең үлкен тұщы сулы көл – Флатхед көлі 11 шақырым қашықтықта орналасқан. Роберт Мьюр Грейвс жобалаған Буффало Хилл гольф клубы аймақтағы гольф ойнаушыларға қызмет көрсетеді. Жақын жердегі тайпалық мектептерде Kalispel–Spokane–Flathead тілінде сабақтар, тілдік орта және ересектерге арналған қарқынды тілдік оқыту ұсынылады. Монтана штатының Арли қаласында салиш тілінің мектебі мен оқу орталығы бар.

География және климат

Калиспелл (48.197801, -114.316068) координаталарында, 2,956 фут (901 м) биіктікте орналасқан. АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 11,73 шаршы миль (30 км²), оның ішінде 11,64 шаршы миль (30 км²) құрлық және 0,09 шаршы миль (0 км²) су алабын құрайды. Калиспелл АҚШ-тың батысындағы ең ірі табиғи тұщы сулы көл – Флэтхед көлінен солтүстікке қарай 7 миль (11 км) қашықтықта жатыр. Қаланың жазғы ылғалды континенттік климаты (Köppen Dfb) басым, ұзақ, суық және қоңыржай қарлы қыстар, ыстық және құрғақ жаздар, сондай-ақ қысқа көктем мен күз мезгілдері тән. Қар әдетте қазан айының соңынан қараша айының басына дейін наурыз айына дейін жауады.

2000 жылғы халық санағы

2000 жылғы санақ бойынша қалада 14 223 адам, 6 142 үй шаруашылығы және 3 494 отбасы тұрды. Халық тығыздығы – 6 532 тұрғын үй, орташа тығыздығы көрсетілген. Қала тұрғындарының этникалық құрамы: 95,84% ақ нәсілді, 0,28% афроамерикалық, 1,22% американдық үндістер, 0,56% азиялық, 0,04% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 0,39% басқа нәсілдер және 1,66% екі немесе одан көп нәсілге жататындар. Халықтың 1,55% -ы испания немесе латын Америкасынан шыққан. 21,7% -ы неміс, 12,0% -ы ирланд, 11,3% -ы норвегиялық, 10,7% -ы ағылшын және 6,6% -ы АҚШ немесе американдық текті. 6 142 үй шаруашылығының 28,9% -ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрады, 42,0% -ы бірге тұратын жұбайлар, 11,2% -ы күйеуі жоқ әйелдер басқарады, ал 43,1% -ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 36,8% жеке тұлғалардан тұрады, ал 15,5% -ы 65 жасқа толған жалғыз адамдардан тұрады. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,209 адам, ал отбасының орташа мөлшері 2,92 адамды құрайды. Қаладағы халықтың жас бойынша таралуы: 18 жасқа дейінгілер – 24,0%, 18-24 жас аралығындағылар – 10,0%, 25-44 жас аралығындағылар – 26,8%, 45-64 жас аралығындағылар – 20,9%, ал 65 жасқа жоғарылар – 18,3%. Орташа жас 38 жасқа тең. Әр 100 әйелге 87,7 еркек шақтандырылған. 18 жасқа және одан жоғары әйелдердің әр 100-іне 82,1 еркек шақтандырылған. Үй шаруашылығының орташа жылдық табысы 28 567 доллар, ал отбасының орташа жылдық табысы 36 554 долларды құрайды. Ер адамдардың орташа табысы 29 431 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 20 122 доллар. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 16 224 доллар. Отбасылардың 10,1% және халықтың 15,9% кедейлік шегінен төмен жатыр, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 17,1% және 65 жасқа жоғарылардың 13,0% кедейлікте өмір сүрді.

Білім

Калиспелл мемлекеттік мектептерінің екі бөлімі бар: Калиспелл бастауыш мектеп округі және Флэтхед орта мектеп округі. Уайтфиш мемлекеттік мектептерінің екі бөлімі бар: Уайтфиш бастауыш мектеп округі және Уайтфиш орта мектеп округі. Калиспеллдің көп бөлігі Калиспелл бастауыш мектеп округінде, ал бір бөлігі Батыс Аңғар бастауыш мектеп округінде, ал өте шағын бөлігі Уайтфиш бастауыш мектеп округінде орналасқан. Калиспеллдің басым бөлігі Флэтхед орта мектеп округінде, ал шағын бөлігі Уайтфиш орта мектеп округінде. Калиспелде екі орта мектеп бар (екеуі де Флэтхед округіне қарасты): Флэтхед орта мектебі және Глейшер орта мектебі. Flathead Valley Community College – жоғары білім беру мекемесі. Калиспелде Flathead County Library кітапханасының филиалы бар.

Көлік

Калиспел 2 және 93-ші АҚШ тас жолының қиылысында орналасқан. Клишер Парк халықаралық әуежайында коммерциялық әуе тасымалы қызметтері ұсынылады, ол Калиспел мен Колумбия шарлауығы арасындағы 2-ші АҚШ тас жолынан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 8 миль (13 км) қашықтықта орналасқан. Қаланың оңтүстік бөлігіндегі Калиспел қалалық әуежайы жалпы авиациялық қызметтерді ұсынады. Амтрактың «Империя Құрылысшысы» Чикаго мен Сиэтл (Вашингтон штаты) немесе Портленд (Орегон штаты) арасындағы қызметі шамамен 15 миль (24 км) қашықтықтағы Уайтфиш қаласында қолжетімді. Eagle Transit, Flathead округінің мекемесі, Калиспел, Колумбия Фоллс және Уайтфиш қалаларында және олардың арасында жергілікті көлік қызметтерін ұсынады, сондай-ақ сұраныс бойынша жұмыс істейтін паратранзит қызметтерін де ұсынады.