Кіріспе

Боулдер – Монтана штатының Джефферсон округіндегі қала және округ орталығы. Ол Бутт пен Хелена қалалары арасында, Континенттік бөліністен сәл шығысқа қарай, 15-ші қалалық және Монтана-69 тас жолының қиылысында, Боулдер өзенінің солтүстік жағалауында орналасқан. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 1 201 адамды құрайды. Бұл қала Хелена микрополитендік статистикалық аймағының бір бөлігі болып табылады, ол Льюис, Кларк және Джефферсон округтерінің барлығын қамтиды; 2020 жылғы санақ бойынша аймақтың халқы 83 058 адамды құрайды. Боулдер 19 ғасырда пошта станциясы ретінде құрылған, кейін фермерлер, малшылар және кеншілер үшін аймақтық сауда орталығына айналды. Ғасыр соңына қарай, қала саңырау, соқыр және дамуында кемістігі бар балаларға арналған мемлекеттік мектептерге үй болды. 21-ші ғасырда Боулдер Джефферсон округінің әкімшілік орталығы болып табылады, ал қаладағы мекемелер мүгедек ересектер мен қиын жағдайға түскен жастарға қызмет көрсетеді. Қаланың кітапхана жүйесі шамамен 10 000 адамға қызмет етеді, ал жоғары мектеп округінің аумағы 2 600 шаршы километрден асады. Боулдердегі үш ғимарат Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілген.

Тарих

Боулдер Вэлли қаласы 1860-шы жылдардың басында Форт-Бентон мен Вирджиния қалалары арасындағы бағдарлау станциясы ретінде құрылған. Кейіннен ол жақын маңдағы ауыл шаруашылығы аймақтарының және Елкхорн, Комет және Балтимор кен аймақтарының сауда орталығына айналды. 1888 жылы Хеленадан Бутке дейінгі Ұлы Солтүстік темір жолының тармағы Боулдерге жетті. 1892 жылы қалада саңырау, соқыр және дамуында кемістігі бар адамдарға арналған мемлекеттік мектептер ашылды. 1897 жылы қаланың атауы Боулдер деп қысқартылды. 1892 жылғы Монтана астанасы туралы референдумның бірінші турында Боулдер жаңадан құрылған Монтананың астанасы болуға үміткер болды. Ол Хелена, Анаконда, Бут, Бозман, Грейт-Фоллс және Дир-Лодж қалаларымен бәсекелесті. Боулдер 295 дауыспен соңғы орынға таяды, сондықтан 1894 жылы өткен екінші турға ілікпеді, оны Хелена жеңіп алды.

География және геология

Боулдер теңіз деңгейінен 1521 метр биіктікте, 15-ші мемлекетаралық тас жолының Монтана тас жолы 69-бен қиылысында орналасқан. Бюттен шамамен 56 км солтүстікке, ал Хеленадан 43 км оңтүстікке қарай жатыр. Қала Джефферсон өзенінің саласы – Боулдер өзенінің солтүстік жағалауында орналасқан. АҚШ Халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 3 шаршы километрді құрайды, барлығы құрлық. Кейінгі бор дәуірінде (шамамен 81-74 миллион жыл бұрын) балқыған тау жыныстары (магма) Жер бетіне, кейін Джефферсон округіне айналған аймақтарда және оның жанында көтеріліп, 16 км қалыңдығы және 161 км диаметрі бар гранитті тау жыныстарының интрузивті денесін құрады. Бұл дене, Боулдер батолиті деп белгілі, Хеленадан Бутке дейін созылып жатыр және аймақтағы көптеген құнды кендердің түзілуіне жағдай жасайды. Гранит салқындағанда жарылып, ыстық ерітінділер осы жарықтарды толтырып, алтын және басқа металдар бар минералды тамырларды қалыптастырды. Миллиондаған жылдар өткен соң, ауа райының әсерінен тамырлардағы алтын Боулдер өзені аңғарындағы қиыршық тастарға дейін жуылып келді. Боулдер кен ауданы негізінен осы қиыршық тастарды өндірумен шектелді, себебі кендердің бастапқы көздері таулардағы басқа кен аудандарында орналасқан.

2000 жылғы халық санағы

2000 жылғы санақ бойынша қалада 1300 адам, 508 үй шаруашылығы және 316 отбасы тұрды. Халық тығыздығы 568 тұрғын үй бірлігін құрады. Қаланың нәсілдік құрамы: 94,23% ақ нәсілді, 0,23% афроамерикандық, 2,31% американдық үндістер, 0,69% азиялық, 0,08% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 0,31% басқа нәсілдер және 2,15% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілдегі испан немесе латын американдықтары халықтың 1,15% құрады. 508 үй шаруашылығының 32,7%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 48,6%-ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 10,4%-ы күйеуі жоқ әйелдер басқаратын үйлер, ал 37,6%-ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 34,8%-ы жеке адамдардан тұрды, ал 12,8%-ы 65 жасқа толған және жалғыз тұратын адамдардан құралды. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,34 адамды, ал отбасының орташа мөлшері 3,04 адамды құрады. Қала тұрғындарының жас бойынша таралуы: 25,7%-ы 18 жасқа дейінгілер, 7,3%-ы 18-24 жас аралығындағылар, 30,8%-ы 25-44 жас аралығындағылар, 25,7%-ы 45-64 жас аралығындағылар және 10,5%-ы 65 жасқа жоғары. Орташа жас 38 жасқа тең. Әр 100 әйелге 103,1 еркек келеді. 18 жастан асқан әйелдердің әр 100-іне 102,5 еркек келеді. Үй шаруашылығының орташа жылдық табысы 29 276 доллар, ал отбасының орташа жылдық табысы 37 411 доллар болды. Ер адамдардың орташа табысы 26 985 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 22 500 долларды құрады. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 14 657 доллар болды. Отбасылардың 10,7%-ы және халықтың 15,6%-ы кедейлік шегінен төмен тұрды, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 19,7%-ы және 65 жастан асқандардың 13,3%-ы.

Экономика

Боулдерде 300-ге жуық адам Монтана даму орталығында жұмыс істейді, ол даму мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған мемлекеттік мекеме. Тағы 100-ге жуық адам "Альтернативті жастар оқиғалары" (Youth Dynamics, Inc.) ұйымында жұмыс істейді, олар қиын жағдайдағы жастарға тұрғын үй қызметтерін ұсынады. Сонымен қатар, жасөспірім қыздарға арналған мемлекеттік басқарудағы Riverside Corrections ұстау орталығы шамамен 30 адамды жұмысқа тартады. Боулдер және оның төңірегінде радон газына ұшырау артрит сияқты аутоиммундық ауруларды жеңілдетеді деген пікірге негізделген коммерциялық "денсаулық миналары" бар. Бұл практика туристерді тарту арқылы аймақтың экономикасына үлес қосса да, "адам организміне жоғары дозадағы радиацияның зиянды әсерінің жақсы құжатталған фактілері" болғандықтан, даулы болып табылады.

Өнер және мәдениет

Боулдер қауымдық кітапханасы – Монтана штатының Джефферсон округіндегі шамамен 10 000 адамға қызмет көрсететін кітапхана жүйесінің орталығы. 2005 жылы кітапхана қорында 39 000-ға жуық кітап және сериялық басылымдар, 85 жазылым, 3 200 бейнематериал, 1 500 аудиоматериал және 21 интернет терминалы болды. Боулдерде Ұлттық тарихи орындар тізіміне енген үш ғимарат бар. Centennial даңғылындағы Джефферсон округінің соты 1980 жылы тізімге қосылды. Монтананың саңырау және сөйлеу қабілеті шектеулілерге арналған пансионаты, сондай-ақ Боулдердің жанындағы Монтана 69 тас жолында (бұрынғы Монтана 281 екінші деңгейлі тас жолы) орналасқан Ескі әкімшілік ғимараты да 1985 жылы тізімге енді. Монтана 69 тас жолында, Боулдерден оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан Боулдер Хот-Спрингс қонақ үйі 1979 жылы тізімге қосылды. Монтананың түзеу мекемелері жүйесіне қарасты Боулдердегі Элкхорн емдеу орталығы метамфетаминге тәуелді әйелдермен жұмыс істегенімен белгілі.

Климат

Қаңтар айының орташа температурасы – , ал шілде айында – . Жылдық қар жауынның орташа мөлшері – .

Білім

Боулдердегі Джефферсон жоғары мектебі Джефферсон округінің солтүстік жартысындағы шамамен 2849 км² аумақты қамтитын №1 Джефферсон жоғары мектебі округінің бір бөлігі болып табылады. Округ Боулдерде орналасқан және Боулдерден басқа Бассейн, Кланси, Джефферсон Сити және Монтана Сити қалаларынан да оқушыларды қабылдайды. 2007 жылы жоғары мектепте 9-12 сыныптарда шамамен 280 оқушы білім алды. Мектепте 20-ға жуық мұғалім жұмыс істейді, ал мұғалімге шаққан оқушы саны 14:1-ге жуық. Округ сондай-ақ Бассейн бастауыш округі №5, Боулдер бастауыш округі №7, Кланси бастауыш округі №1 және Монтана Сити бастауыш округі №27 оқушыларына қызмет көрсетеді. Қалаға Боулдер қауымдық кітапханасы қызмет көрсетеді.

Медиа

Boulder Monitor – баспа түрінде немесе онлайн нұсқада қолжетімді газет. Ол апта сайын жарық көреді. Джефферсон округінің Төтенше жағдайлар және Апаттар қызметіне тиесілі, 106.3 FM жиілігіндегі KEME үлкен қуаты жоқ радиостанциясы Боулдерден хабар таратуды жүзеге асырады. Қала Бут және Хелена қалаларынан да радиосигналдарды қабылдайды.