Құдайдың бар екенін дәлелдеу: Моральдық аргументтер

Кіріспе

Құдайдың бар екендігіне дәлел – теологиялық дәлел

Моральдық аргумент – Құдайдың бар екендігіне дәлел. Моральдық аргументтер көбінесе моральдық нормативтілікке немесе моральдық тәртіпке негізделген. Моральдық нормативтілікке негізделген аргументтер моральдың кейбір аспектілерін қарастырып, Құдай осыған ең жақсы немесе жалғыз түсіндірме екенін айтады, соның нәтижесінде Құдайдың болуы қажет деген қорытындыға келеді. Моральдық тәртіпке негізделген аргументтер ғаламда моральдық тәртіптің болу қажеттігін жоққа шығармайды. Олар осы моральдық тәртіптің болуы үшін Құдайдың оны қолдау үшін болуы керек деп мәлімдейді. Моральдық аргумент ерекшелігі – метаэтикадағы барлық маңызды философиялық мәселелерді қарастырмастан, аргументтің дұрыстығын бағалау мүмкін емес. Неміс философы Иммануил Кант практикалық санаға негізделген моральдық аргумент жасады. Кант адамзаттың мақсаты – кемелді бақыт пен ізгілікке (summum bonum) жету екенін айтты және мұның мүмкін болуы үшін өлімнен кейінгі өмірдің болуын қабылдау қажет деп сенді, ал Құдай оны қамтамасыз ету үшін болуы керек деп есептеді. Алайда, Кант Құдайдың бар екенін дәлелдеуге емес, барлық моральдық ойдың Құдай бар деген болжамды талап ететінін көрсетуге тырысты, сондықтан біз мұндай болжамды құрылымдық принцип ретінде емес, тек реттеуші принцип ретінде жасауға құқылымыз (яғни, бұл принцип біздің іс-әрекеттерімізге бағыт беруі мүмкін, бірақ ол білімді қамтамасыз етпейді). "Жай ғана христиандық" кітабында К.С. Льюис: «Адамның ар-ұжданы бізге табиғи әлемде таба алмайтын моральдық заңды ашады, осылайша табиғаттан тыс Заң берушінің бар екенін көрсетеді», – деп жазды. Льюис адам ақылының жарамдылығын қабылдау, оны құру және/немесе құру үшін Құдайсыз өмір сүре алмайтын жоғары ғаламдық моральдық тәртіпке сілтеме жасамаса, жарамды бола алмайтын практикалық ақылдың жарамдылығын қабылдауды қамтуы керек деп дәлелдеді. Осыған ұқсас аргумент – ар-ұждан; Джон Генри Ньюман ар-ұждан объективті моральдық шындықтардың бар екендігі туралы мәлімдемені қолдайды, өйткені ол адамдарды өз мүдделеріне қайшы болса да, моральдық әрекеттерге итермелейді. Ньюман ар-ұждан объективті моральдық шындықтардың бар екендігін көрсететіндіктен, осы шындықтарға билік беру үшін Құдай болуы керек деп дәлелдеді. Моральдық аргументтің қазіргі заманғы жақтастары – Грэм Уорд, Алистер Макграт және Уильям Лейн Крейг.

The argument from morality is an argument for the existence of God. Arguments from morality tend to be based on moral normativity or moral order. Arguments from moral normativity observe some aspect of morality and argue that God is the best or only explanation for this, concluding that God must exist. Arguments from moral order are based on the asserted need for moral order to exist in the universe. They claim that, for this moral order to exist, God must exist to support it. The argument from morality is noteworthy in that one cannot evaluate the soundness of the argument without attending to almost every important philosophical issue in meta ethics. German philosopher Immanuel Kant devised an argument from morality based on practical reason. Kant argued that the goal of humanity is to achieve perfect happiness and virtue (the summum bonum) and believed that an afterlife must be assumed to exist in order for this to be possible, and that God must be assumed to exist to provide this. Rather than aiming to prove the existence of God, however, Kant was simply attempting to demonstrate that all moral thought requires the assumption that God exists, and therefore that we are entitled to make such an assumption only as a regulative principle rather than a constitutive principle (meaning that such a principle can guide our actions, but it does not provide knowledge). In his book Mere Christianity, C. S. Lewis argued that "conscience reveals to us a moral law whose source cannot be found in the natural world, thus pointing to a supernatural Lawgiver." Lewis argued that accepting the validity of human reason as a given must include accepting the validity of practical reason, which could not be valid without reference to a higher cosmic moral order which could not exist without a God to create and/or establish it. A related argument is from conscience; John Henry Newman argued that the conscience supports the claim that objective moral truths exist because it drives people to act morally even when it is not in their own interest. Newman argued that, because the conscience suggests the existence of objective moral truths, God must exist to give authority to these truths. Contemporary defenders of the argument from morality are Graham Ward, Alister McGrath and William Lane Craig.

Жалпы пішін

Адептілік туралы дәлелдің барлық нұсқалары моральдық ой-өріс немесе тәжірибе туралы бақылаудан басталып, Құдайдың бар екенімен аяқталады. Осы дәлелдердің кейбіреулері адам тәжірибесі арқылы айқын болатын моральдық фактілерді ұсынады, ал Құдай оларға ең жақсы түсіндірме берді дейді. Басқа нұсқаларында адамдар Құдай бар болған жағдайда ғана жете алатын мақсаттарға ұмтылу керек екені айтылады. Көптеген адептілік туралы дәлелдер моральдық нормативтілікке негізделген, ол объективті моральдық шындықтардың бар екенін және оларға құқық беру үшін Құдайдың болуын қажет етеді. Көбінесе, мораль міндетті сипатқа ие болып көрінеді – міндеттемелер тек қана қалауды білдірмейді, сонымен қатар, басқа факторлар мен мүдделерге қарамастан, міндеттеме күшінде қалатынын көрсетеді. Моральдың міндетті болуы үшін Құдайдың болуы қажет. Моральдық нормативтілік туралы дәлелдің ең жалпы түрі:

Адамның адептілік тәжірибесі байқалады. Құдай осы адептілік тәжірибесіне ең жақсы немесе жалғыз түсіндірме болып табылады. Демек, Құдай бар.

Іс жүзіндегі себеп

Неміс философы Иммануил Кант өзінің "Таза ақылдың сыны" атты еңбегінде Құдайдың бар екендігін дәлелдейтін ешқандай сәтті аргументтің таза ақылдан туындамайтынын айтты. "Практикалық ақылдың сыны" еңбегінде ол осы аргументтердің сәтсіздігіне қарамастан, мораль Құдайдың бар екендігін практикалық ақылдың талабы ретінде қабылдауды талап етеді деп мәлімдеді. Кант Құдайдың бар екенін дәлелдеуге тырысқан жоқ, керісінше, барлық моральдық ойлау Құдайдың бар екендігін қабылдауды талап ететінін көрсетуге ұмтылды. Кант адамдардың жоғары жақсылыққа – моральдық мінез-құлық пен бақыттың екі маңызды мақсатына жетуге міндетті екенін айтты, онда бақыт мінез-құлықтан туындайды. "Болу керек" дегені "істеуге болады" дегенді білдіреді, сондықтан Кант жоғары жақсылыққа жету мүмкін болуы керек деп санайды. Николас Эверитт көптеген моральдық нұсқауларға қол жеткізу мүмкін емес екенін айтады, мысалы, Киелі кітаптағы Мәсіхтей болу туралы бұйрық. Ол Канттың алғашқы екі қағидасы тек қана кемелді жақсылыққа ұмтылу керектігін, бірақ оған қол жеткізу мүмкін емес екенін көрсетеді деп санайды.

Объективті моральдық ақиқаттар бойынша дәлел

Теистер де, теист еместер де объективті моральдық шындықтардың болуы Құдайдың бар екендігін білдіруі мүмкін деп қабылдады. Атеист философ Дж. Л. Макки егер объективті моральдық шындықтар болса, олар табиғаттан тыс түсіндіруді қажет етеді деп мойындады. Шотландиялық философ В. Р. Сорли мынадай аргумент келтірді: егер мораль объективті және абсолютті болса, онда Құдай болуы керек. Мораль объективті және абсолютті. Демек, Құдай бар болуы керек. Көптеген сыншылар осы аргументтің екінші негізін сынға алып, адам моралінің дамуына биологиялық және социологиялық түсіндірме ұсынды, бұл оның объективті де, абсолютті де емес екенін көрсетеді. Биолог Э. О. Уилсон мен философ Майкл Руз қолдаған бұл түсіндірме, адамның моральдық тәжірибесін табиғи іріктеудің қосымша өнімі деп қарастырады, бұл теорияны философ Марк Д. Линвилл эволюциялық натурализм деп атайды. Теория бойынша, адамның моральдық міндеттерді сезінуі эволюциялық қысымның нәтижесі болды, ол моральдық даму үшін пайдалы болғандықтан, адам психологиясына моральдық сезімді енгізді; бұл моральдық құндылықтар адам санасынан тәуелсіз жоқ екенін білдіреді. Моральды гендерді тарату және көбейту үшін эволюциялық императив ретінде қарастыруға болады. Бүгінгі күні ешбір қоғам ұрлық немесе кісі өлтіру сияқты зыяндылықты қолдамайды, өйткені бұл сол қоғамның құлауына және ұрпақтың болашақта өмір сүру мүмкіндігіне кедересіз әкеледі. Шотландиялық эмпирик Дэвид Юм осыған ұқсас пікір білдірді, объективті моральдық шындықтарға сенудің қажеті жоқ және оларды талқылаудың мәні де жоқ. Эволюциялық натурализм моральдың эмпирикалық түсіндірмесін ұсынатындықтан, ол моральдың объективті болуын талап етпейді; Линвилл бұл моральдық күмәндануға немесе антиреализмге алып келуі мүмкін деп санайды. К. С. Льюис эволюциялық натурализм қабылданса, адам моралін абсолютті және объективті деп сипаттау мүмкін емес, өйткені моральдық мәлімдемелер дұрыс немесе бұрыс бола алмайды деп мәлімдеді. Дегенмен, Льюис эволюциялық натурализмды қабылдағандар объективті моральдық шындықтар бар сияқты әрекет етеді, бұл Льюисті натурализмді ұғымсыз деп санауға итермеледі. Балама этикалық теория ретінде Льюис Құдайды жақсылықпен теңестіретін және жақсылықты шындықтың маңызды бөлігі ретінде қарастыратын, осылайша Құдайдың бар екенін растайтын құдайлық бұйрық теориясының бір түрін ұсынды. Дж. К. А. Гаскин моральдық объективтілік туралы аргументтің бірінші негізін сынға алып, абсолютті және объективті мораль адамның ойлап тапқан нәрсесі емес, Құдайдың бұйрығы екенін көрсету қажет деп айтады. Мысалы, адамзаттың келісімі оған моральдық күш беруі мүмкін.

Both theists and non theists have accepted that the existence of objective moral truths might entail the existence of God. Atheist philosopher J. L. Mackie accepted that, if objective moral truths existed, they would warrant a supernatural explanation. Scottish philosopher W. R. Sorley presented the following argument:
If morality is objective and absolute, God must exist. Morality is objective and absolute. Therefore, God must exist. Many critics have challenged the second premise of this argument, by offering a biological and sociological account of the development of human morality which suggests that it is neither objective nor absolute. This account, supported by biologist E. O. Wilson and philosopher Michael Ruse, proposes that the human experience of morality is a by product of natural selection, a theory philosopher Mark D. Linville calls evolutionary naturalism. According to the theory, the human experience of moral obligations was the result of evolutionary pressures, which attached a sense of morality to human psychology because it was useful for moral development; this entails that moral values do not exist independently of the human mind. Morality might be better understood as an evolutionary imperative in order to propagate genes and ultimately reproduce. No human society today advocates immorality, such as theft or murder, because it would undoubtedly lead to the end of that particular society and any chance for future survival of offspring. Scottish empiricist David Hume made a similar argument, that belief in objective moral truths is unwarranted and to discuss them is meaningless. Because evolutionary naturalism proposes an empirical account of morality, it does not require morality to exist objectively; Linville considers the view that this will lead to moral scepticism or antirealism. C. S. Lewis argued that, if evolutionary naturalism is accepted, human morality cannot be described as absolute and objective because moral statements cannot be right or wrong. Despite this, Lewis argued, those who accept evolutionary naturalism still act as if objective moral truths exist, leading Lewis to reject naturalism as incoherent. As an alternative ethical theory, Lewis offered a form of divine command theory which equated God with goodness and treated goodness as an essential part of reality, thus asserting God's existence. J. C. A. Gaskin challenges the first premise of the argument from moral objectivity, arguing that it must be shown why absolute and objective morality entails that morality is commanded by God, rather than simply a human invention. It could be the consent of humanity that gives it moral force, for example.

Ар-ожданның дәлелі

Адептілік туралы аргументке байланысты, 18-шы ғасыр епископы Джозеф Батлер және 19-шы ғасыр кардиналы Джон Генри Ньюменмен байланысты ар-ождан туралы аргумент бар. Британ философы Джон Локк моральдық ережелерді ар-ождан негізінде құру мүмкін емес деп мәлімдеді, себебі адамдардың ар-ождандарының айырмашылығы қайшылықтарға алып келеді. Локк сондай-ақ ар-ожданға "білім, серіктестік және елдің әдет-ғұрыптары" әсер ететінін атап өтті. Бұл сынды Дж. Л. Макки қолдап, ар-ожданды агенттің санасына басқа адамдардың "ішкі сіңірілуі" ретінде қарастыру қажет екенін айтты. Майкл Мартин ар-ождан туралы аргументке натуралистік тұрғыдан қарсы шығып, натурализм Құдайдың қатысуынсыз ар-ожданды түсіндіруге жеткілікті дейді. Ол адамдардың әлеуметтік қысымды қабылдауын мысалға келтіреді, бұл осы нормаларға қарсы келуден қорқуға әкеледі. Оның пікірінше, егер табиғаттан тыс себеп қажет болса да, ол Құдайдан өзге нәрсе болуы мүмкін; демек, ар-ождан құбылысы монотеизмді политеизмнен артық қолдамайды. С. Льюис өзінің "Жай ғана христиандық" атты кітабында Құдайдың бар екендігін дәлелдеуде ұқсас пікір білдіреді, бірақ оны моральдық аргумент ретінде тікелей атамайды.