Кіріспе
Викидің түрі
Семантикалық вики – беттерінде сипатталған білімнің негізгі моделіне ие вики. Қарапайым немесе синтаксистік викилерде құрылымдалған мәтін және типтелмеген гиперсілтемелер болады. Ал семантикалық викилер беттердегі деректер туралы ақпаратты және беттер арасындағы қатынастарды семантикалық сұраныстар арқылы деректер базасы сияқты сұрауға немесе экспорттауға болатын мүмкіндіктер ұсынады. Семантикалық викилер алғаш рет 2000 жылдардың басында ұсынылып, 2005 жылдардан бастап кеңінен қолданысқа кірді. 2021 жылға қарай, танымал семантикалық вики жүйелері – Семантикалық MediaWiki және Wikibase.
Ресми жазу
Семантикалық викидегі білім моделі әдетте машиналар оны нысандық қатынастар моделіне немесе реляциялық деректер базасына өңдеуі үшін ресми тілде қолжетімді болады. Ресми нотацияны пайдаланушылар, мысалы, Семантикалық МедиаВикидегідей, беттердің өзіне қоса алады, немесе ол беттерден, бет атауларынан немесе сілтемелер жасау тәсілдерінен туындауы мүмкін. Мысалы, нақты бет атауын қолдану белгілі бір сілтеме түрінің мақсат екенін көрсетеді. Формалды нотация арқылы ақпарат беру машиналарға білім моделінде ұсынылған фактілерден жаңа фактілерді (мысалы, беттер арасындағы қатынастарды) есептеуге мүмкіндік береді.
Семантикалық Вебке үйлесімділік
Семантикалық веб қауымдастығы әзірлеген технологиялар осы деректерді импорттау арқылы құрылған білім моделі туралы формалдық қорыту үшін бір негізді ұсынады. Дегенмен, реляциялық деректермен жұмыс істейтін көптеген технологиялар да бар.
Мысал
Тамаққа арналған семантикалық викиді көзге елестетіңіз. Алма туралы бетке стандартты мәтіндік ақпараттан өзге, машинамен оқылатын немесе кемінде машинамен түсінілетін семантикалық деректер енгізіледі. Ең қарапайым дерек – алманың жеміс екендігін көрсетеді, бұл мұрагерлік қатынас деп аталады. Осылайша, вики "жеміс" түрі деп белгіленген барлық беттерді тізімдеу арқылы жемістер тізімін автоматты түрде құра алады. "Алма" бетіндегі қосымша семантикалық белгілер алма туралы басқа да деректерді, соның ішінде оның мүмкін болатын түстерін және мөлшерін, қоректік құндылығын және ұсынылатын рецепттерді және тағы да басқаларын көрсете алады. Егер вики осы деректердің барлығын RDF немесе ұқсас форматта экспорттаса, оны деректер базасы сияқты сұрауға болады – мысалы, сыртқы қолданушы немесе сайт қызыл түсті және пирогқа пісіруге жарамды жемістердің тізімін сұрауы мүмкін.
Тарих
1980 жылдары, Желі пайда болғанға дейін, NoteCards, KMS және gIBIS сияқты ұжымдық түрде сақталатын гипермәтіндік беттер арасындағы терілген сілтемелерді өңдеуге арналған бірнеше технологиялар болды. Осы құралдар бойынша кең ауқымды зерттеулер ынтымақтастық бағдарламалық қамтамасы, компьютерлік делдалдық байланыс, гипермәтін және компьютерлік қолдаумен жұмыс істейтін кооперативтік қауымдастықтар тарапынан жарияланды. "Семантикалық Уики" термині алғаш рет 2001 жылдың қаңтар айында Энди Динглинің Usenet жазбасында қолданылды. Оның техникалық мақаладағы алғашқы пайда болуы 2003 жылы австриялық зерттеуші Лео Сауерманның мақаласында тіркелді. Көптеген семантикалық вики-қосымшалар 2000-шы жылдардың ортасында құрылды, оның ішінде Жасанды Ес (2004), Семантикалық MediaWiki (2005), Freebase (2005) және OntoWiki (2006). 2006 жылдың маусым айында семантикалық викилерге арналған алғашқы жиын өтті, ол "SemWiki" семинары, Черногориядағы Еуропалық Семантикалық Желі Конференциясымен бірге ұйымдастырылды. Бұл семинар 2010 жылға дейін жыл сайын өткізілді. 2007 жылы іске қосылған DBpedia сайты, семантикалық вики болмаса да, Википедиядан RDF форматында құрылымдалған деректерді жариялайды, бұл Википедия деректерін семантикалық сұраулар арқылы іздеуге мүмкіндік береді. 2008 жылдың наурызында әлемдегі ең ірі вики-фермасы – Викия барлық викилері үшін Семантикалық MediaWiki-ді қолдануды сұраныс бойынша қолжетімді етті, осылайша олар хостинг қызметін көрсететін барлық викилерге семантикалық викилер ретінде жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Алайда, 2013 жылы MediaWiki 1.19 нұсқасына жаңарғаннан кейін, олар өнімділік мәселелеріне байланысты жаңа сұраныстар бойынша Semantic MediaWiki қолдауын тоқтатты. 2010 жылдың шілдесінде Google Freebase-тің артындағы компания Metaweb-ті сатып алды. 2012 жылдың сәуір айында Уикидетада жұмыс басталды, ол – бірлесіп, көп тілді деректер қоймасы, оның деректері Уикипедия мақалаларында, сондай-ақ сыртқы әлемде пайдаланылуы мүмкін.
Семантикалық вики бағдарламалық жасақтамасы
Семантикалық функционалдылықты ұсынатын бірнеше вики-қосымшалар бар. Олардың ішінде дербес семантикалық вики-қосымшалар да бар, мысалы, OntoWiki. Басқа семантикалық вики бағдарламалық жасақтамасы стандартты вики бағдарламалық жасақтамасына қосымшалар немесе плагиндер түрінде құрылған. Олардың ең белгілісі – MediaWiki-ге арналған Semantic MediaWiki кеңейтімі. Тағы бір мысал – XWiki үшін SemanticXWiki кеңейтімі. PhpWiki және Tiki Wiki CMS Groupware сияқты кейбір стандартты вики жүйелері беттерге түрлі, семантикалық сілтемелерді қосуға мүмкіндік береді. Freebase вики-жүйе ретінде жарияланбаса да, семантикалық вики сияқты қасиеттері бар веб-мәліметтер базасы болып табылады.
Ортақ белгілері
Семантикалық викилер формализация дәрежесі бойынша әр түрлі. Семантика вики белгілеуіне енгізілуі немесе одан бөлек орналасуы мүмкін. Пайдаланушыларға осы мазмұнды қосу кезінде формалар немесе автоматты толықтыру арқылы, немесе күрделі ұсыныстар жасау немесе дәйектілікті тексеру арқылы қолдау көрсетілуі мүмкін. Көрнекілік тілі вики синтаксисі, RDF немесе OWL сияқты стандартты тіл немесе құралмен тікелей толтырылған деректер базасы болуы мүмкін, ол шикі деректерден семантиканы шығарады. Формализацияланған мазмұн үшін жеке нұсқаларды қолдау немесе түзету өңдеу де ұсынылуы мүмкін. Формализацияланған мазмұнның шығу тегін қолдау, яғни деректердің авторын деректерден бөлек таңдау әр түрлі. Қандай деректерді формализациялауға болады, ол да әр түрлі. Беттерге, санаттарға, абзастарға немесе сөйлемдерге (соңғысы веб жүйелерінде жиі кездесетін) типтерді көрсетуге болады. Сілтемелер де әдетте типтелген. Дереккөз, қасиет және нысана кейбір әдепкі параметрлармен анықталуы мүмкін, мысалы, Семантикалық MediaWiki-де дереккөз әрқашан ағымдағы бет болып табылады. Рефлексивтілік те әр түрлі. Күшті рефлексивті пайдаланушы интерфейстері вики ішінде күшті онтологиялық қолдауды қамтамасыз етеді және оны жүктеуге, сақтауға, жасауға және өзгертуге мүмкіндік береді. Кейбір викилер өздерінің онтологиясын Cyc немесе SKOS сияқты бұрыннан бар күшті онтологиядан мұралайды, ал басқаларында, керісінше, бүкіл онтология пайдаланушылармен құрылады. Қарапайым, семантикалық емес викилерде пайдаланушылар деректерді және метадеректерді білдірудің әдеттегі жолдары бар, әдетте тегтеу, санаттау және атау кеңістіктерін пайдалану арқылы. Семантикалық викилерде бұл мүмкіндіктер әдетте сақталады, бірақ олар басқа семантикалық мәлімдемелермен біріктіріледі және кейде олардың қолданылуы шектеледі. Кейбір семантикалық викилер әртүрлі қозғалтқыштарды пайдалана отырып, қорытынды шығаруды қамтамасыз етеді. Мұндай қорытынды шығару барлық деректердің онтологияларға сәйкес келуін талап етуі мүмкін. Көптеген семантикалық викилер қарапайым сұраныстарды қолдайды (мысалы, белгілі бір тақырып, предикат, нысан барлық үштіктерді іздеу), бірақ кеңейтілген сұраныстарды қолдау дәрежесі әр түрлі; кейбір семантикалық викилер SPARQL сияқты стандартты тілдерде сұраныстарды ұсынады, ал басқалары арнайы тілді ұсынады. Оларды құру үшін пайдаланушы интерфейсінің қолдауы да әр түрлі. Сілтемелерді визуализациялауға қолдау көрсетілуі мүмкін. Көптеген семантикалық викилер беттер арасындағы қатынастарды немесе күндер, географиялық координаттар және сандық мәндер сияқты басқа деректерді графиктер, кестелер, диаграммалар, күнтізбелер және карталар сияқты әртүрлі форматтарда көрсетуге болады.