Кіріспе

Универсалды желілік тіл (UNL) — табиғи тіл мәтіндерінен алынған семантикалық деректерді ұсынуға арналған декларативтік формальді тіл. Оны тілдер аралық машиналық аударма жүйелерінде делдал тіл ретінде немесе ақпаратты іздеу қолданбаларында білімді көрсету тілі ретінде пайдалануға болады.

Құрылымы

UNL-де табиғи тіл арқылы берілетін ақпарат сөйлемдер бойынша гиперграф ретінде көрсетіледі, ол түйіндер немесе гипертүйіндер арасындағы бағытталған, екілік, таңбаланған байланыстар жиынтығынан тұрады. Мысалы, "The sky was blue?!" деген ағылшын сөйлемін UNL-де былай бейнелеуге болады:

Жоғарыдағы мысалда, жеке ұғымдарды көрсететін sky(icl>табиғи әлем) және blue(icl>түс) – екі UW арасындағы семантикалық қатынасты көрсететін нысанның UW атрибуттары; "@def", "@interrogative", "@past", "@exclamation" және "@entry" – UW-ді өзгертетін атрибуттар. UW табиғи тілде адамдар оқуы үшін жазылады. Олар "негізгі сөзден" (UW түбірі) және "шектеулер тізімінен" (жақша ішіндегі UW қосымшасы) тұрады, мұнда шектеулер негізгі сөзбен берілген жалпы ұғымды нақтылау үшін қолданылады. UW жиынтығы UNL онтологиясында ұйымдастырылған. Қатынастар барлық тілдегі сөздер арасындағы семантикалық байланыстарды көрсетуге арналған. Олар онтологиялық (мысалы, "icl" және "iof"), логикалық (мысалы, "and" және "or") немесе тақырыптық (мысалы, "agt" = әрекетші, "ins" = құрал, "tim" = уақыт, "plc" = орын және т.б.) болуы мүмкін. UNL синтаксисін бірлесіп анықтайтын UNL ережелерінде қазіргі уақытта 46 қатынас бар. UNL бағдарламасында табиғи тіл сөйлемдерін UNL графигіне түрлендіру процесі UNLization деп, ал UNL графигінен табиғи тіл сөйлемдерін жасау процесі NLization деп аталады. UNLization жартылай автоматты түрде (яғни, компьютерлік көмекпен адамдар) жүзеге асырылады, ал NLization автоматты түрде жүзеге асырылады.

Тарих

UNL бағдарламасы 1996 жылы Токиодағы Біріккен Ұлттар Университетінің (БҰҰУ) Жоғары оқу институтының бастамасы ретінде қолға алынды. 2001 жылдың қаңтар айында Біріккен Ұлттар Университеті UNL бағдарламасын дамыту және басқару үшін жауапты, тәуелсіз және коммерциялық емес UNDL Foundation ұйымын құрды. Бұл ұйым UNU/IAS-тен UNL бағдарламасын іске асыру міндетін мұра етті. UNL жүйесінің жалпы архитектурасы негізгі бағдарламалық жасақтама мен құралдар жиынтығымен әзірленді. UNL-дің "кәсіби қолданылуы" Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы (ДЗЗҰ) арқылы 2002 жылдың мамырында алынған Патенттік ынтымақтастық шарты (PCT) бойынша мойындалды; UNL АҚШ патенттерін 6,704,700 және 7,107,206 алды.