Кіріспе

Совет генералы Иван Васильевич Панфилов (Иван Васильевич Панфилов; 1 қаңтар 1893 [ескі стиль бойынша 20 желтоқсан 1892 – 1893] – 18 қараша 1941) – Кеңес Одағының өлімнен кейін «Кеңес Одағының Батыры» атағымен марапатталған генералы, Екінші дүниежүзілік соғыста Мәскеуді қорғау кезінде 316-шы атқыштар дивизиясымен басқарғаны үшін танымал.

Ерте өмір

Панфилов Петровск қаласында дүниеге келген. 1904 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін, бала мектепті тастап, он бір жасында жергілікті дүкенде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Әкесі 1912 жылы қайтыс болды. 1915 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Панфилов Ресей империясының әскеріне шақырылып, 638-ші Ольпинск атқыштар полкіне орналасты. Кейіннен ол Оңтүстік-Батыс майданына ауыстырылды, онда сержант шеніне көтерілді. 1917 жылы ақпан революциясынан кейін Панфиловты әріптес салдаты өздері полк кеңесіне мүше етіп сайлады.

Азаматтық соғыс

Қазан төңкерісі мен Ресей азамат соғысының басталуынан кейін Панфилов 1918 жылы жаңадан құрылған Қызыл Армияға ерікті болып кірді, онда Василий Чапаевтың басшылығындағы 25-ші атқыштар дивизиясында взвод командирі болып қызмет етті. 1919 жылдың наурыз айында дивизия адмирал Александр Колчактан қолдау алған Александр Дутов басқарған ақ казак әскеріне қарсы күресу үшін Оралға жіберілді. Күзде Панфиловтың полкі оңтүстік қаласы Царицынға ауыстырылды, Антон Деникиннің әскерлерімен шайқасқа қатысты. Науқан барысында Панфилов тиф ауруына шалдығып, тылға көшірілуге мәжбүр болды. 1920 жылдың сәуір айында жазылғаннан кейін, ол қайтадан әскери қызметке ерікті болып оралды. Ол 100-ші жаяу әскер полкіне взвод командирі болып тағайындалды және Польша-Кеңес соғысында күресті, қыркүйек айында Ресей Коммунистік партиясына (большевиктер) мүше болды (мүшелік нөмірі: 0291274). Соңынан Панфилов Украинадағы 183-ші шекаралық батальонға қосылып, жергілікті партизандарға қарсы контрпартизандық операцияларға қатысты. 1921 жылдың қараша айында Киевтегі Сергей Каменев атындағы жаяу әскер мектебіне түсті. Сол жылы Мария Коломицке үйленді, олардың бес баласы болды: төрт қызы – Валентина, Евгения, Галина және Майя, және бір ұлы – Владлен.

Орталық Азия

1924 жылы наурыз айында Панфилов Басмачилерге қарсы наурызға ерікті түрде қатысып, Түркістан әскери округіне сапарлады. Сәуір айында 1-ші Түркістан атқыштар полкінде рота командирі болып тағайындалды. Қазан айында полк мектебінің бастығы болып ауыстырылды. 1925 жылы тамыз айында ол қайтадан майданға жіберілді, кейін Памир тауларындағы бекініске басшылық етті. 1928 жылы сәуірде үш жыл бойы басқарған полк командирі қызметіне тағайындалды. 1931 жылы маусымда Панфилов 8-ші жеке атқыштар батальонының командирі болып тағайындалды. 1932 жылы желтоқсанда 9-шы Қызыл Тулы Таулық жаяу әскер полкіне ауыстырылды. 1935 жылдан бастап Панфилов Ташкенттегі Владимир Ленин атындағы Қызыл Тулы әскери академиясында оқытушы болып қызмет етті. 1941 жылы 22 маусымда Германия Кеңес Одағына басып кіргеннен кейін Панфилов майданға жіберу үшін резервтерді жұмылдыруды бастады. 12 шілдеде ол 316-шы атқыштар дивизиясының командирі болып тағайындалды, бұл бөлім Алматыда құрылып жатқан жаңа бөлім еді. Дивизияның құрамына негізінен қазақ және қырғыз Кеңес Республикаларынан шақырылған резервтегілер кірді.

Мәскеу шайқасы

1941 жылғы 27 тамызда дивизия Ленинград маңындағы Боровичи қаласына жетіп, Елу екінші армияға қосылды. 2 қыркүйекте ол резервке жіберілді және бір ай артта тұрды. 7 қазанда Вермахт "Тайфун" операциясын бастағаннан кейін дивизия Мәскеу облысына жіберілді, онда 10-ы күні жетті. Ол генерал Константин Рокоссовскийдің Он алтыншы армиясының сол жақ фланкіне орналастырылды және Можайск нығайтылған желісінің бөлігі болып табылатын Волоколамсктың оңтүстігіндегі 41 шақырымдық учаскені қорғауға міндеттелді. 15 қазанда немістер аймаққа шабуыл жасады. Екі апталық шайқастан кейін 316-шы дивизия басқа қорғаушылардан қол үзді. Он алтыншы армияның қалған бөлігімен бірге дивизия Мәскеуге қарай шегінді. Ауыр шығындарға қарамастан, 316-шы дивизия бас қалаға немістердің шабуылын айтарлықтай тежеп, қаланың қорғаушыларына уақыт сатып алды. 11 қарашада Панфилов жеке батылдығы үшін үшінші Қызыл Ту орденімен марапатталды. Тарихшы Ричард Оверидің сөзіне сүйенсек, маршал Георгий Жуков Панфиловқа егер ол шегінсе, атылатынын айтқан. 316-шы дивизияның Дубосеково ауылының жанындағы жаңа қорғаныс шебі 15-16 қарашада немістер тарапынан бұзылды; Кеңес газеттері кейіннен 16-сы күні дивизияның 1075-ші полкінің жиырма сегіз сарбазы соңғы адамға дейін шайқасып, он сегіз неміс танкын жойғанын мәлімдеді, бірақ 1948 жылы Кеңес әскери судьясы жүргізген тергеу оқиғаның жоғары бағаланғанын көрсетті. Рокоссовскийдің фланкіне туындаған қауіп Ставканы резервтегі 78-ші Сібірлік атқыштар дивизиясын жіберуге итермеледі. 78-ші дивизияның сарбаздары үш күннен кейін шегінуге мәжбүр болды, бірақ кеңестік қарсылық және ауа райының нашарлығы Вермахттың шабуылын баяулатты, осылайша тоқтап қалды. 17 қарашада Қорғаныс халық комиссары 316-шы дивизияға гвардиялық мәртебе беру туралы жарлыққа қол қойды, оны 8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы деп атады. 18-і күні тілшілер тобы Панфиловтың Гусениово ауылындағы бас штабына барып, оған қаулы туралы хабарлады. Ол журналистерге ашық жерде бұл туралы мәлімдеген кезде, олар минометтен атқыланды. Панфилов снарядтың сынығынан қаза тапты. Қорғаныс комиссарының жарлығы сол күні күшіне енді.

Салдары

23 қарашада 8-гвардия дивизиясына қаза тапқан қолбасшысының құрметіне «Панфиловская» деген атау берілді, ал оның сарбаздары бұдан былай «Панфиловшылар» деп аталды. Ол желтоқсан айында Вермахтты Мәскеуден ығыстырған Қызыл Армияның қарсы шабуылына қатысты. Дивизия Екінші дүниежүзілік соғысты Латвияда, Курляндиядағы неміс әскерлерін қоршауға қатысқан күштердің құрамында аяқтады. 1942 жылғы 12 сәуірде Панфиловке өлімінен кейін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Генерал Новодевичье бейітінде КСРО-ның тағы екі Батыры – Лев Доватор және Виктор Талалихинмен бірге жерленген.

Дау

Ресейдің әлеуметтік-саяси тарих мемлекеттік мұрағатының директоры Сергей Мироненко Панфиловтың 28 гвардияшысы туралы аңызды әдейі жасалған жалғандық деп мәлімдеді. 2016 жылдың 16 наурызында Сергей Мироненко мемлекеттік қызметкерлердің жас шегіне – 65 жасқа толғандықтан лауазымынан босады. Ол Мемлекеттік архивтің басшысы лауазымын сақтап қалды. Мироненко өзінің "ғылыми жұмысына назар аудару үшін" өз еркімен кеткенін айтты: "Егер бұл менің шешімім болмаса, мен қарсы тұрамын деп сіз шынымен ойлайсыз ба? Менің жұмыстан босатылуымнан қаушаданудың қажеті жоқ". Ресейдің Мәдениет министрі: "Егер бұл оқиға басынан аяғына дейін ойлап тапқан болса, егер Панфилов болмаса, егер ештеңе болмаса да, бұл қасиетті аңыз, оған қол сұнуға болмайды. Мұндай іс жасайтындар – надандықпен әрекет ететін адамдар" деді.