Симон Старовольский: Польша азаматы, тарихшы және жазушысы
Szymon Starowolski
Симон Старовольский (1588-1656) – Польша-Литваның жазушысы, ғалымы, тарихшысы. 70-тен астам латынша еңбектің авторы. Биографиясы, шығармалары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польша жазушысы (1588–1656)
Polish writer (1588–1656)
Шимон Старовольский (1588–1656; Симон Старовольский) – Польша-Литва одақтастығының жазушысы, ғалымы және тарихшысы. Ол Пружаны маңында туған, ал Краков маңында қайтыс болған. Өте шығармашыл жазушы болғандықтан, 70-тен астам еңбек қалдырды, олардың көп бөлігі латын тілінде жазылған. Олардың кейбіреулері поляк тіліне аударылғанша сақталған.
Szymon Starowolski (1588 – 1656; Simon Starovolscius) was a writer, scholar and historian in the Polish–Lithuanian Commonwealth. He was probably born near Pruzhany, and died near Kraków. He was a very prolific writer, and left behind over 70 works, mostly in Latin. Some of them survived until its translation into Polish.
Өмір
Сзймон Старовольский кедей литвалық ақсүйек отбасында дүниеге келген. Жас кезінде ол көптеген магнаттардың сарайларын аралап, олардың ішінде әйгілі канцлер Ян Замойскийге (17 жасында) және епископ Якуб Заджикке барды. Оқуын аяқтаған соң, Островский отбасының қызметінде Батыс Еуропа (Германия, Франция, Голландия) елдерін аралап, Лувен университетінде білім алды. Отанына оралғаннан кейін, 1612 жылдан 1619 жылға дейін Старовольский Краков академиясында (Ягеллон университеті) оқыды және сабақ берді, содан кейін Вешок цистерциан монастырында қызмет етті. Старовольский атақты поляк әскери қолбасшысы, гетман Ян Карол Ходкевичтің хатшысы болды және оны Хоцим шайқасында (1621 ж.) сүйреп апарды. Кейін ол көптеген жас ақсүйектерге ұстаздық етті, олардың ішінде гетман Станислав Коньепольскийдің ұлы Александр Коньепольский де болды. Көптеген қуатты магнаттармен байланысы болғандықтан, ол жиі шетелге саяхаттайтын. 1639 жылы католик дін қызметкері болып тағайындалып, кейіннен канон болды және Краков пен Тарновта уағызшы, кантор және канон ретінде жұмыс істеді. Польшаға шведтердің шабуылы (Тұпан су) кезінде Пиотр Гембицкийдің орнына епископ міндетін атқарды.
Szymon Starowolski was born into an impoverished Lithuanian noble family. As a young man he visited the courts of many magnates, including the famous Chancellor Jan Zamoyski (at age 17) and Bishop Jakub Zadzik. After his studies, he traveled in the service of the Ostrogski family through Western Europe (Germany, France, Holland), where he visited the University of Louvain. On his return, from 1612 to 1619 Starowolski studied and taught at the Kraków Academy (Jagiellonian University), and then at the Cistercian monastery in Wąchock. Starowolski became secretary to the famous Polish military commander, Hetman Jan Karol Chodkiewicz, whom he accompanied at the Battle of Chocim (1621). Later he served as tutor to many young nobles, among them Aleksander Koniecpolski, son of Hetman Stanisław Koniecpolski. Connected with many other powerful magnate courts, he often traveled abroad. In 1639 he was ordained a Catholic priest, and subsequently became a canon and worked as a preacher, cantor and canon in Kraków and Tarnów. During the Swedish invasion of Poland (the Deluge), he performed the functions of a bishop in place of Piotr Gembicki.
Шығармалары
Старовольский тарих, география, құқық, стратегия, теология, әдебиет және саясат салаларындағы көптеген еңбектерімен танымал. Оның ең үлкен құмарлығы тарих болды. Ол Польшаға үлкен қауіп төндіретін, әрі қызықты көрші санаған Осман империясы туралы сарапшы болды. Латын тіліндегі шетелдік оқырмандарға арналған еңбектерінде ол Польшаның жақсы атын қорғады, ал поляк тіліндегі жазбаларында Польша-Литва одақтастығының түбегейлі реформасын талап етті. Ол әр адам өз іс-әрекетіне жауапты екенін және жоғары лауазым артықшылықтарды ғана емес, жауапкершілікті де арттыратынын атап өтті. Ол жетпістен астам кітап жазды. Оның сыншылары Старовольский діни төзімсіздікті жақтады деп атап өтті; ол гуситтерге қарсы репрессияларды қолдады, Варшаваның төзімділік туралы жарғыларына және католиктік діннен бас тартқандарға қарсы шықты, протестанттық мектептер мен баспаханаларды жабуға тырысты және 1424 жылы Польшаның діни төзімділік саясатына ерекшелік ретінде қабылданған Вилунь жарлығының әлі де заңды екенін айтты. Ол сондай-ақ, христиандыққа қарсы шыққандарды мұсылмандар мен яһудилермен бірге христиан емес деп қарастыру керек деп сенді. Ол шаруаларға (ермектер) жақсырақ қарауды жақтаса да, Құдайдың еркі бойынша үш әлеуметтік тап бар екенін жазды: ақсүйектер (басшылар), діни қызметкерлер (адамгершіліктің сақшылары) және шаруалар (еңбекшілер). "Өлі ананың зарлауы, Польша, оның ұятсыз ұлдары туралы" – қайтыс болғанға дейін көп ұзамай жарияланған, саяси ғылымдағы маңызды еңбек. "Reformacja obyczajów polskich" (Польша әдет-ғұрыптарының реформасы) – Польшаның Құдайдың жоспары бойынша қалай көрінуі керектігі туралы. "Scriptorum Polonicorum Hecatontas seu Centum illustrium Poloniae scriptorium elogia et vitae" – "Жүз поляк жазушысы" (Setnik pisarzy polskich), 1625 – поляк авторларының қысқаша өмірбаяны, олардың еңбектерінің атауларымен. "Жұмысшыл сармаксизм", яғни атақты ерлердің әйгілі ерлерін мақтау, "Жұмысшыл ерлер біздің есімімізде" немесе "Жұмысшыл ата-бабаларымыздың" әйгілі польшалық жауынгерлер мен патшалардың өмірбаяндары. "Кемелді салт атты" – өз еліне жанқиярлықпен қызмет етіп, сенімін қорғап, адамгершілікке ұмтылатын идеалды христиан сарбазы. "O slawnych mowcach Sarmacji" ("De claris orationibus oracoribus Sarmatiae", Сарматияның әйгілі ораторлары туралы), 1628 ж. "Құдайдың киелі үйі" және "Әмір сандығы" – уағыздар. "Monumenta Sarmatorum" – көне өнер туралы, ескі қабір тастары туралы ақпарат жинау (цифрлық көшірме). Польша қоғамын реформалауды мақсат еткен моральдық мәселелер бойынша түрлі трактаттар.
Starowolski is famous for his many writings (in Polish and Latin) in history, geography, law, strategy, theology, literature and politics. His greatest passion was history. He became expert on the Ottoman Empire, which he considered both a great threat to Poland and a fascinating neighbor. In his Latin works, addressed to foreign readers, he defended the good name of Poland, while in his Polish writings he called for thorough reform of the Polish–Lithuanian Commonwealth. He stressed that every person is responsible for his actions, and that a higher position entails not only more privileges but also more responsibilities. He wrote over seventy books. His critics have pointed out that Starowolski was an advocate of religious intolerance; he supported repressions against the Hussites, railed against the tolerant Statutes of Warsaw and apostates from Catholicism, tried to have Protestant schools and printing presses closed down and insisted that the Edict of Wieluń, passed in 1424 as an exception to Poland's general policy of religious toleration, was still law. He also believed that Christian dissenters should be considered as non Christians along with Muslims and Jews. While he advocated better treatment of peasants (serfs), he wrote that according to God's will there were three social classes: the nobility (the rulers), the priests (the guardians of morality), and the peasants (laborers). Lament of the Dying Mother, Poland, over her Undutiful Sons – published soon before his death, an important work in political science. Reformacja obyczajów polskich (Reform of Polish customs) – on how Poland should look like according to the God's plan. Scriptorum Polonicorum Hecatontas seu Centum illustrium Poloniae scriptorium elogia et vitae – Setnik pisarzy polskich (A Hundred Polish Writers), 1625 – a short biography of Polish authors, with the titles of their works. Wojownicy sarmaccy, czyli pochwały mężów słynących męstwem wojennym w pamięci naszej lub naszych pradziadów biographies of famous Polish warriors and kings. The Perfect Knight – the ideal Christian soldier who selflessly serves his country, defends the faith, and strives for moral uprightness. O slawnych mowcach Sarmacji ("De claris orationibus oracoribus Sarmatiae", On the Famous Speakers of Sarmatia), 1628. The Lord's Sanctuary and The Ark of the Testament – sermons. Monumenta Sarmatorum – about ancient art, collecting information about old tombstones (digital copy). Various treaties on moral issues, aiming to reform Polish society.