Кіріспе

Католик шіркеуінің американдық прелаты (ту. 1950)

Тимоти Майкл Долан (6 ақпан 1950 жылы туған) – американдық католик шіркеуінің кардиналы. Ол Нью-Йорктің оныншы және қазіргі архиепискобы, 2009 жылы Папа Бенедикт XVI оны осы лауазымға тағайындады. Долан 2010 жылдан 2013 жылға дейін АҚШ Католик епископтары конференциясының президенті болды және 2012 жылы кардинал дәрежесіне көтерілді. "National Catholic Reporter" басылымы Долан консервативті құндылықтарды ұстанатынын және харизматикалық медиа тұлға екенін хабарлайды. Бұрын ол 1994 жылдан 2001 жылға дейін Римдегі Солтүстік Америкалық понтификалық колледжінің ректоры, 2001 жылдан 2002 жылға дейін Сент-Луис архиепископының көмекшісі, ал 2002 жылдан 2009 жылға дейін Милуоки архиепискобы қызметін атқарды.

Ерте өмір

Бес баланың ең үлкені Тимоти Долан 1950 жылдың 6 ақпанында Миссури штатының Сент-Луис қаласында Роберт (1925–1977) және Ширли (құрметті аты Рэдклифф) Доланның (1928–2022) отбасында дүниеге келді. Оның әкесі – ұшқыш техникалық инженері, Макдоннелл Дуглас компаниясында шебер болып жұмыс істеген. Оның екі ағасы бар, олардың бірі Боб – бұрынғы радиобағдарламалар жүргізушісі, және екі қарындасы бар. Кейін отбасы Миссури штатының Баллуин қаласына көшіп, онда Киелі Нәресте Рим-католик приходына қатысты. Долан ерте жасынан-ақ Рим-католик дінінің қызметкері болуға қатты қызығушылық танытқан, бірде: «Діни қызметкер болғым келмеген кезді есімде сақтамаймын» деген. Бала кезінде ол мисса өткізгендей қимыл-қозғалыс жасаған. Долан 1964 жылы Миссури штатының Шрусбери қаласындағы Сент-Луис дайындық семинариясына түсті. Кейін Миссури штатының Шрусбери қаласындағы кардинал Гленнон колледжінен философия бакалавры дәрежесін алды. Кардинал Джон Карберри оны Римдегі Солтүстік Американың Паптық колледжіне оқуға жіберді. Долан 1976 жылы Святой Томас Аквинский университетінен (Паптық университет) қасиетті теология бойынша лицензиат дәрежесін алды.

Діни қызмет

Долан 1976 жылғы 19 маусымда Сент-Луис архиепископының көмекші епискобы Эдвард О’Мира арқылы дін қызметкеріне рукоположенді. Долан содан кейін 1979 жылға дейін Шрусберидегі Арс шіркеуінде және Ричмонд Хайтстағы Рим-католик приходында көмекші пастор болып қызмет етті. Одан кейін ол Вашингтондағы Америка католик университетінде докторлық диссертациясын бастады, Джон Эллис пастордың жетекшілігімен, Америкадағы шіркеу тарихына қатысты. Доланның диссертациясы Канзас-Сити епископы Эдвин О’Хараға арналған еді. Долан Миссуриге оралғаннан кейін 1983 жылдан 1987 жылға дейін пасторлық қызмет атқарды. Осы кезеңде ол архиепископ Джон Л. Мэймен бірге архиепископтық семинарияны реформалауға қатысты. Содан кейін Долан Вашингтондағы Апостолдық Нунциатураның хатшысы болып тағайындалды, ол американдық дінге байланысты мекемелер мен нунциатура арасында байланысшы болып жұмыс істеді.

Солтүстік Америкадағы Рим папасы колледжінің ректоры

1994 жылдан 2001 жылдың маусымына дейін Долан Римдегі Солтүстік Американың понтификалық колледжінің ректоры болып қызмет етті. Қызмет еткен кезеңінде ол «Үшінші мыңжылдыққа қадам басқан ділдер» деген кітап жариялады және Рим Папасы Григориан университетінде және Ангеликумда оқытумен айналысты.

Сент-Луистің көмекші епискобы

2001 жылғы 19 маусымда Долан Папа Иоанн Павел II тарапынан Сент-Луис архиепископиясының көмекші епискобы және Начезиум титулярлық епискобы болып тағайындалды. WTAQ жаңалықтарына сәйкес, "Адвокаттың айтуынша, Милуоки католик епархиясында 100-ден астам дін қызметкері және басқа да қылмыскерлер кем дегенде 8000 балаға сексуалдық зорлық көрсеткен". Долан дін қызметкерлері мен шақыруға ерекше қызығушылық танытты, және оның қызмет ету кезеңінде семинарияға түсушілердің саны артты. 2002 жылғы қыркүйек айында ашық ауада өткен мисса кезінде Долан Грин-Бэй Пэккерс клубына құрмет ретінде уағызында қысқа уақытқа "сырлы бас" (cheesehead) бас киімін киді. Ол сондай-ақ "Құдайға шақырылған" (2005) және "Біз кімге жүгінеміз? Апостол Петірден алынған сабақтар" (2008) кітаптарын жазды, ал ағасымен бірге "Сенімді өмір сүру" телебағдарламасын жүргізді. Ол 2008 жылғы 9 шілдеде отставкаға кеткенге дейін осы лауазымда қызмет етті.

Нью-Йорк архиепискобы

23 ақпан 2009 жылы Долан Нью-Йорк архиепископтығының он бірінші архиепископы болып тағайындалды. Елдегі екінші ірі архиепископтық (Лос-Анджелес Рим католик архиепископтығынан кейін), ол 2,5 миллионнан астам Рим католиктеріне қызмет етеді. Апостолдық нунций Пьетро Самбидің телефон арқылы шақырған сөзін еске түсіріп, Доланға Рим папасы (Иоанн Павел II) «оны» лауазымдарға алуын қалағанын айтқан кезде, Сент-Луис Рим католик шіркеуінің көмекші епископы және Милуоки архиепископы болып тағайындалғаннан кейін, Самбидің «Папа (Бенедикт XVI) оны Нью-Йоркке тағайындағанын» айтқанын, Доланға қабылдаудан басқа амал қалмағанын айтты. Бірақ ол мұндай болжамдарды жоққа шығарды: «Кез келген үлкен шіркеу ашылғанда, Вашингтон, Балтимор, Детройт, енді Нью-Йорк сияқты жерлерде біз не көрдік, менің атым қандай да бір себеппен айтылады. Мен мақтанамын». National Catholic Reporter газетінің Ватикан тілшісі Джон Л. Аллен кіші, Папа Бенедикттің Доланды тағайындауы, Дональд Вюрл, Эдвин О'Брайен және Деннис Шнур сияқты, «саяси және теологиялық тұрғыдан консервативті, бірақ сонымен қатар көңілді, пасторлық және диалогқа бейім тұлғаларды» таңдау үлгісіне сәйкес келеді деп атап өтті. Долан католиктерге қарсы сезімге қарсы тұруға уәде берді, әсіресе шіркеудің бір жынысты некеге және әйелдердің аборт жасау құқығына қарсы болғандықтан ағартылмаған деген пікірлерге қарсылық білдірді. Ол «бұл үнемі ұяттың себебі» деп атаған жыныстық зорлық-зомбылық оқиғаларына ұшыраған адамдардың сенімін қайтаруға үміттенді. 2003 жылы Долан Мальта орденіне Grand Cross Conventual Chaplain ad honorem дәрежесімен қабылданды. 2009 жылдан бері ол Мальта орденінің американдық қауымдастығының бас капелланы болып қызмет етеді. 2012 жылы ол Балифтың Ұлы Крестінің Құрмет және Бағыштану орденіне (кардиналдарға арналған) көтерілді. Долан 2009 жылдың 15 сәуірінде Сент-Патрик соборында Нью-Йорк архиепискобы болып ресми түрде тағайындалды. Ол 19 ғасырдағы өзінің алдыңғысы, архиепископ Джон Хьюз қолданған кеуде айқышын киді. Салтанатқа 11 кардинал және Нью-Йорктің бірнеше сайланған лауазымды тұлғалары қатысты. 2009 жылдың 29 маусымында Папа Бенедикт XVI Санкт-Петер базиликасындағы рәсімде митрополит епископтар киетін паллийді Доланға табыс етті. Нью-Йоркке келгеннен кейін көп ұзамай Долан архиепископтықтың жүздеген мектептерін («Pathways to Excellence», 2009–2013) және приходтарын («Making All Things New», 2010–2015) зерттей отырып, «стратегиялық жоспарлау» процестерінің кең ауқымды консультацияларын жүргізді. Соңында Долан ондаған жылдар бойы халықтың көшіп-қонуы, шығындардың өсуі, оқушылар санының азаюы және дін қызметкерлерінің жетіспеуіне байланысты көптеген пайдаланылмаған мектептер мен приходтар жабылатынын немесе көршілес аудандардағы басқаларымен біріктірілетінін жариялады. Долан АҚШ Католик епископтары конференциясының президенті болып сайланғанға дейін Католик көмек көрсету қызметінің директорлар кеңесінің төрағасы болып қызмет етті, ол Эфиопия мен Үндістанға барды, және ол Америка Католик университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болып қала береді. Епископтар конференциясында ол діни өмір мен қызмет жөніндегі комитеттің төрағасы және Африкадағы шіркеу жөніндегі кіші комитеттің мүшесі. 2007 жылдың қарашасында ол Конференцияның вице-президенті сайлауында епископ Джеральд Киканастан 22 дауыс айырмасымен жеңілді. Долан 2009 жылы жыныстық зорлық-зомбылық туралы Райан мен Мерфи баяндамалары жарияланғаннан кейін Ирландияға сапар жасады және Ирландия семинарияларын тексеруге қатысты. Долан Вестминстер архиепискобы Кормак Мерфи О'Коннор, Бостон кардиналы Сеан Патрик О'Мэлли, Торонто архиепискобы Томас Кристофер Коллинз және Оттава архиепискобы Терренс Прендергастты қамтитын команданың мүшесі болды. Олар 2012 жылы Папа Бенедикт XVI-ға өздерінің қорытындыларын ұсынды. 2011 жылдың 5 қаңтарында Долан жаңадан құрылған Жаңа евангелизацияны насихаттау жөніндегі понтификалық кеңестің алғашқы мүшелерінің бірі болып тағайындалды. 2011 жылдың 11 желтоқсанында Неаполь ханзадасы Виктор Эммануэль оған Киелі Маврикий және Лазар орденінің Ұлы крестінің рыцары атағын берді. 2011–2012 жылдары Долан Римдегі Римдік Ирландия колледжінің барлық құрылымдары мен процестерін түбірден-түбірге қарап шықты. Оның баяндамасы колледжді қатты сынға алды, нәтижесінде үш ирланд қызметкері үйлеріне жіберілді, ал төртіншісі отставкаға кетті. Ирландияның төрт архиепискобы, Армағ архиепискобы кардинал Сеан Брэди, Дублин архиепискобы Диармуид Мартин, Туам архиепискобы Майкл Нири және Кашел архиепискобы Дермот Клиффордқа Ватиканнан баяндаманың көшірмесі жіберілді. Оларға дайындалған жауапта «визитке теріс көзқарас түскен сияқты және бастапқыда баяндаманың жаулы тон мен мазмұнына әкелді» делінген. Баяндамада «көңіл көншітпейтін үлкен санының семинаристтері үйдің атмосферасын теріс бағалағаны» айтылған. Қызметкерлер, олардың сөзіне қарағанда, «Римге, дәстүрге, мағистеріумға, ізгілікке немесе бекем ортодоксияға назар аударуға қарсы болды, ал студенттер осы ерекшеліктерге қуанды». Қызметкерлер құрамын өзгерту ұсынылды. Басқа жерде баяндамада: «Апостолдық визитер студенттерден «анти-шіркеулік көзқарас» теологиялық білім беруде бар екенін байқады және естіді» делінген. 2011 жылдың 29 желтоқсанында Долан Әлеуметтік коммуникация жөніндегі понтификалық кеңестің мүшесі болып тағайындалды, мерзімі бес жылға ескеріледі. 2011 жылдың 21 сәуірінде ол Шығыс шіркеулері жөніндегі Конгрегация мүшесі болып тағайындалды. 2012 жылы Долан Президент Барак Обама әкімшілігі қабылдаған контрацепцияға қатысты шешімге қанағаттанбағанын жариялады. CBS телеарнасындағы сұхбатта Долан үкіметтің діни сана мен діни бостандыққа қатысты құқықтарды жоққа шығаратын, діни ұйымдар мен мекемелерді қызметкерлеріне аборттық препараттар мен контрацепциялық қызметтерді міндетті түрде ұсынуға мәжбүр ететін әрекетін айыплады, бұл әрекет Рим католик сенімінің моральдық қағидаларына қайшы келеді. Обама әкімшілігі ережелерді қайта қарағаннан кейін Долан «алғашқы шешім өте жаңылыс болды» деді және жаңа ереже «алғашқы қадам» екенін айтты. 2012 жылдың 24 қаңтарында Долан Израиль мен Батыс жағалауына діни саяхат жасады, онда ол сол кездегі Иерусалимнің Латын патриархы Фуад Твалмен кездесті. 2013 жылдың 30 қарашасында Папа Франциск Доланды Католик білімі жөніндегі Конгрегация мүшесі етіп тағайындады. 2014 жылдың 3 қыркүйегінде Долан Пеория диоцезінің архиепископ Фултон Шиннің қалдықтарын қабылдау туралы өтініштерін қабылдамады, ол Сент-Патрик соборында жерленген, Шиннің денесіне қатысты тарихи дауды жаңартты және тиімді түрде Шиннің қасиеттілікке қатысты ісін тоқтатты. 2016 жылдың 17 қарашасында Нью-Йорк штатының Жоғарғы сотының судьясы Арлен Блут Шиннің қалдықтарын Нью-Йорктегі Сент-Патрик соборынан Иллинойс штатының Пеория қаласындағы Сент-Мэри соборына беруге бұйрық берді. 2014 жылдың 13 қыркүйегінде Долан Халықты евангелизациялау жөніндегі Конгрегация мүшесі болып тағайындалды. 2015 жылдың 2 қарашасында Америкалық еврей комитеті (AJC) Доланға «екі дін арасындағы үлгілі көшбасшылық» көрсеткені үшін Исая сыйлығын табыс етті. Президент Трамптың 2017 жылдың 20 қаңтарындағы инаугурациясында Долан алғашқы тілеу тіледі. Оның тілеуі Салық кітабынан король Соломонның дұғасын оқуын қамтыды. Долан 2015 жылы Ирландиядағы Нок қасиетті орнына саяхат жасады. 2017 жылдың 13 мамырында ол Джон Карриге арналған реквиемдік мисса өткізді, ол Нок көрінісінің ең жас куәсі болды және Лонг-Айлендтегі белгісіз қабірден эксгумацияланғаннан кейін Төменгі Манхэттендегі Сент-Патрик ескі соборында қайта жерленді.

АҚШ католик епископтарының конференциясының президенті

Долан 2010 жылғы 16 қарашада АҚШ Католик епископтар конференциясының (USCCB) президенті болып сайланды, бұл лауазымға ие болған алғашқы Нью-Йорк епискобы атанды. Долан қайта сайлануға түспеген кардинал Фрэнсис Джорджты алмастырды. 128–111 дауыспен Долан, Аризона штатының Тусон қаласы епискобы Джеральд Киканас сияқты тоғыз кандидатты жеңіп, үш жылдық мерзімге сайланды. Долан екі күннен кейін қызметке кірісіп, 2013 жылғы 12 қарашаға дейін қызмет етті.

Кардинал

2012 жылдың 6 қаңтарында Папа Бенедикт XVI Доланның 2012 жылдың 18 ақпанында өтетін консисторияда кардинал болып тағайындалатынын жариялады. Архиепископ Долан 2012 жылдың 18 ақпанында Папа Бенедикттің қолынан кардинал дәрежесін алды. Осыған дейін, ол Папа мен Кардиналдар алқасына дінді секулярлық әлемде тарату туралы сөз сөйледі. Ол Nostra Signora di Guadalupe a Monte Mario шіркеуінің кардиналы болып тағайындалды. 1946 жылдан бері ол Санти-Джованни-э-Паоло шіркеуінің титулдық шіркеуін алған алғашқы Нью-Йорк архиепископы болды, себебі бұл титул әлі де оның ізашары, кардинал Иганның қолында болды. Бенедикт XVI денсаулығының нашарлауына байланысты 2013 жылдың 28 ақпанынан бастап зейнетке шыққаннан кейін, Долан баспасөз беттерінде папабиль деп аталды, яғни папалыққа сайлауға лайықты мұрагер деп есептелді. Бірақ 2013 жылдың 13 наурызында конклав Кардинал Хорхе Марио Бергольоны сайлап алды, ол Папа Франциск есімін қабылдады.

Жасырақтық және полиция мәселелері

2020 жылдың 2 маусымында кардинал Долан өзінің подкастында Джордж Флойд пен Ахмауд Арберидің қазасы, сондай-ақ Бреонна Тейлордың атылуынан кейін болған наразылықтар мен полицияның әрекеттері туралы айтты. Бұл подкаст сұхбатында ол наразылық білдірушілермен де, полициямен де тілдесуге тырысты. Ол полиция қызметкерлерін көбінесе жақсы адамдар деп атап, тіпті оларды дін қызметкерлерімен салыстырды. Сондай-ақ, наразылық білдірушілердің маңызды хабары бар екенін айтты. Ол "қара нәсілділердің өмірі маңызды" деді, бұл мәлімдемені "барлық өмір маңызды" және "полицияның өмірі маңызды" деген сөздермен алдынан және артынан шегерді. 2020 жылдың 28 маусымындағы Wall Street Journal газетінде жарияланған пікір мақаласында Долан, құлдыққа қолдау көрсеткен немесе құлдарға ие болған тарихи тұлғалардың мүсіндерін алып тастауға қарсылық білдірді, "Егер өткендегі мінсіз, қасиетті адамдарды ғана құрметтесек, менің ойымша, мен тек айқышпен қаламын. Ал кейбіреулер тіпті оған да тыйым салатын болар" деді. Бұл наразылықтардың бірнеше аптаға созылғаннан кейін болды, оның барысында наразылық білдірушілер мен азаматтық лидерлер құлдық пен отаршылдықпен байланысты тұлғаларды еске түсіретін ескерткіштерді алып тастады. 2020 жылдың 1 шілдесінде New York Post газетінде жарияланған пікір мақаласында Долан Нью-Йорк қалалық полиция департаментін қаралауға тоқтау шақырды. Ол "Джордж Флойдты полиция қызметкерінің өлтіруіне ең ауыр сын кімнен келді білесіз бе? Нью-Йорк көшелерінде кездесетін полиция қызметкерлерінен" деді. Ол "жақында қоғамдық белсенділермен болған кездесуде бір қара нәсілді лидер бізге: "Маған "полицияны кетіріңдер" деп айтпаңдар! Сіздер Мэдисон немесе Парк авенюінде тұратын болсаңдар, полицияға мұң болмауы мүмкін. Бірақ Бронксте бізге полиция қажет!" - деді." деп жазды.

Аборт және ЛГБТ мәселелері

2009 жылдың қарашасында Долан «Манхэттен декларациясы» деп аталатын экуменикалық мәлімдемеге қол қойды, онда евангелистерді, католиктерді және православиеліктерді абортқа, бір жынысты некеге және олардың діни санасына қайшы келетін ережелер мен заңдарға бағынудан бас тартуға шақырды. Бұл мәселелер бойынша христиан шенеуніктер мен мирян азаматтық наразылыққа шығуға шақырылады. 2017 жылдың қазан айында көмекші епископ Джон О’Хара Доланның атынан Нью-Йорк шіркеуіне гомосексуалдық және трансгендерлік мазмұны болғандықтан Халықаралық адам құқықтары өнер фестивалін өткізуге тыйым салды. Фестиваль директоры архиепископтықтың ерекше қарсылық білдірген екі қойылымды алып тастаудан бас тарды, оның орнына бүкіл фестивальді Бруклиндегі епископ шіркеуіне көшірді. 2023 жылдың маусым айында ЛГБТ католиктерінің қолдау тобы «Outreach Catholic» Фордхэм университетінде кездесу өткізді. Кездесу алдында Долан дін қызметкері әке Джеймс Мартинге хат жолдап: «Шіркеудің және оның қызметшілерінің қасиетті міндеті – шеткері жатқандарға қол жеткізіп, оларды Иса Мәсіх пен Оның шіркеуімен жақын қарым-қатынасқа тарту. Сіздің маңызды және құнды қызметіңіз осы іске бағалы және қажетті үлес қосады» деді.

Соғыс және өлім жазасы

Ирактағы соғысқа және өлім жазасына қарсы "Шіркеудің" пікір білдіргенін атап өткен Долан, 2001 жылы президент Джордж Буштың Нотр-Дам университетіндегі сөйлесуіне қатысты үн қатпағанын былай түсіндірді: "Егер президент Буш маған ұнамайтын, соғыс және өлім жазасы сияқты екі күрделі мәселе бойынша ұстанымдар қабылдаса, мен оған сенім артатын едім, себебі бұл екі мәселе талқылауға ашық және ішкі жарасымсыздықтан туындамайды. Католик көзқарасы бойынша, мұны түсік тастауға қатысты айтуға болады".

Жыныстық зорлық-зомбылық туралы жанжал

2002 жылы Сент-Луис архиепискобы Доланға архиепископтық аумағында жыныстық зәбір көрсетуде айыпталған католик дін қызметкерлерін тергеуді тапсырды. Тергеу барысында Долан қауымдармен, құрбандармен және БАҚ өкілдерімен оқиғалар туралы сөйлесіп, діни қызметкерлердің зұлымдықтарына ұшырағандарды ашыққа шығуға шақырды. Долан зәбірлі дін қызметкерлерді қызметтен босатып, бұл оған Сент-Луис қауымдарының бір бөлігінің наразылығын туғызды. Олар босатылған дін қызметкерлеріне адал болып, Доланның тергеуін «әйелдерді қуғындау» деп атады. Архиепископтық «қызметке қайта тағайындалмайтын дін қызметкерлер» әлі де толық жалақы алып отыратынын және ресми түрде лаиктерге айналғанға дейін осылай болады деп мәлімдеді; 2013 жылдың шілдесінде Милуоки архиепископтығының банкроттық ісі кезінде жарияланған құжаттар Доланның шіркеу қаражатынан 57 миллион доллар аударуға рұқсат сұрағанын көрсетті. 2007 жылы Ватиканға қаражатты аударуға рұқсат сұрап жазған хатында Долан: «Бұл активтерді трастқа беру арқылы, мен оларды кез келген заңдық талаптан және жауапкершіліктен жақсы қорғауға болатынын көремін» деп жазды. Долан бұрын балаларға қарсы сексуалдық зорлық-зомбылықтан зардап шеккендерге өтемақы төлеуден активтерді қорғауға тырысқанын жоққа шығарған, бұл айыптауларды «ескі және сенімсіз» және «әуесқойлық» деп сипаттаған. Ватикан өтінішті бес апта ішінде мақұлдады. 2019 жылы Долан, басқа да ықпалды АҚШ католик басшыларымен бірге, жыныстық зәбір көрсету фактілеріне байланысты отставкаға кеткен Батыс Вирджиния епискобы Майкл Брэнсфилдтен ірі ақшалай сыйлықтар алғаны хабарланды. Брэнсфилдтің епархиясы оған сыйлықтар үшін төлеген. Долан түсініктеме беру туралы сұрауға жауап бермеді, бірақ басқа епископтар Брэнсфилдтің епархиядан өтемақы алғанын немесе олар сыйлық алған кезде оның жыныстық зәбір көрсетуде айыпталып отырғанын білмегендерін, сондай-ақ ақшаны қайтарғандарын немесе қайырымдылыққа бергендерін мәлімдеді.

Терроризм

Долан Нью-Йорк архиепискобы болып тағайындалғаннан кейін бір апта өткен соң, 11 қыркүйек шабуылдары болған жер, Ground Zero-ға барды. Бенедикт XVI АҚШ-қа сапар жасаған кезде оқыған сол дұғаны оқығаннан кейін Долан: "Біз ешқашан жылауды тоқтатпаймыз. Бірақ бұл сонымен қатар 12 қыркүйек және осы ұлы қауымдастықтың символы болған, қазір де бола беретін жаңару, қайта құру, үміт, ынтымақ және қайырымдылық туралы да." деді.

Жарияланған кітаптары

Долан, әке Тимоти М. (1992). "Жақсы жерге түскен тұқым" Эдвин В. О'Хараның өмірі. Вашингтон, округ Колумбия: Американың католиктік университетінің баспасы. Долан, әке Тимоти М. (шамамен 1993). АҚШ-тағы Папалық өкілдіктің ғасыры. Оңтүстік Оранж, Нью-Джерси: Сетон Холл университетінің Пәк Тұжырымдама семинариясының теология мектебі. Долан, монсеньор Тимоти М. (2000). Үшінші мыңжылдыққа дін қызметкерлері. Хантингтон, Индиана: Біздің жексенбілік қонағымыз. (Рим-католик семинаристері мен дін қызметкерлеріне арналған Италиядағы Римдегі Паптық Солтүстік Америка колледжінің семинаристері мен дін қызметкерлеріне арналған сөздердің жинағы.) Долан, архиепископ Тимоти М.; Сент-Луис архиепископиясы (2001). Сент-Луис архиепископиясы – Католицизмнің үш ғасыры, 1700–2000. Страсбург, Франция: Долан, архиепископ Тимоти М. (2005). Киелі болуға шақырылғандар. Хантингтон, Индиана: Біздің жексенбілік қонағымыз. Долан, архиепископ Тимоти М. (2007). Жаңа жылдық ойлар – Кел, Иса! Хантингтон, Индиана: Біздің жексенбілік қонағымыз. Долан, архиепископ Тимоти М. (2009). Сөзді іске асырушылар – Сеніміңді іс жүзінде көрсету. Хантингтон, Индиана: Біздің жексенбілік қонағымыз. Долан, архиепископ Тимоти М. (2009). Біз кімге жүгінеміз? – Апостол Петірден алынған сабақтар. Хантингтон, Индиана: Біздің жексенбілік қонағымыз.