Кіріспе

Төртінші крест жорығы шайқасы

Кунтурастың Зәйтүн бақшасы шайқасы 1205 жылдың жазында Морея түбегіндегі Мессенияда франк крестшілер мен жергілікті византиялық гректер арасында өтті, нәтижесінде франктар жеңіске жетті және жергілікті қарсылық күйреп қалды. 1204 жылы Византия империясының астанасы Константинополь Төртінші крест жорығының крестшілері мен Венеция Республикасы тарапынан басып алынды. Бұл Византия империясының құлдырауына және Грекияда Латын империясы мен басқа кресттік мемлекеттердің құрылуына әкелді. Осы орайда, Вильгельм Шамплитт пен Вильгардуиннің Геффри I-інің басшылығымен 500 мен 700 сарбаз бен жаяу әскерден тұратын крестшілер күші Византияның қарсылығын басу үшін Мореяға жорық жасады. Мессениядағы Кунтурас зәйтүн бағында олар белгілі бір Михаилдың басшылығындағы 4000-5000 жергілікті гректер мен славяндар әскерімен кездесті, кейде ол Эпир деспотының негізін қалаушы Михаил I Комнен Доукас екені айтылады. Соңғы шайқаста крестшілер жеңіске жетіп, византиялықтарды шегінуге мәжбүр етті және Мореядағы қарсылықты жойды. Бұл шайқас Ахая княздығының құрылуына негіз салды.

Өмірбаян

Төртінші крест жорығының әскері 1204 жылғы 12 сәуірде Константинопольді бағындырды. Крест жорығының негізгі басшыларының бірі – Монферраттың Бонифацийі Константинопольдің жаңа латын императоры болу мүмкіндігінен айырылып, Салоника Корольдігін құрды. Сол күзде Бонифаций Грекияға жорық жасады, онда ол жергілікті билеуші Лео Сгуросқа жеңіліс сыйлады және оны Мореяның (Пелопоннес) солтүстік-шығысындағы Науплион мен Акрокоринф бекіністеріне кері шегіндірді, олар крестоносцтармен қоршауға алынды. Науплионды қоршау кезінде Бонифаций Вильгардуиннің Геффри I-імен кездесті, ол оны Мореяның қалған бөлігін жаулап алуға көндірді. Төртінші крест жорығының олжасына бөлісуге құштар Вильгардуин Киелі жерді тастап, Константинопольге кемемен аттанды. Оның кемесі бағытынан ауысып, Морея түбегінің оңтүстік-батыс ұшындағы Модон (Метони) портына жетті. Вильгардуин сол жерде жергілікті грек билеушісінің қызметіне кірісіп, елді жаулаудың оңай болатындығы туралы ойға келді. Билеушінің қайтысынан кейін оның ұлы онымен жасасқан келісімді бұзды, бірақ Вильгардуин Бонифаций басқаруындағы крестоносцтар Науплионды қоршап тұрғанын естіп, оның көмегін іздеуге бет бұрды. Бонифаций оны өзінің қызметінде қалдыруға тырысты, бірақ Вильгардуин өзінің землягі Шампаньдық Вильгельм Шамплиттпен бірікті, оны жердің байлығы туралы әңгімелермен және оны өзінің феодалы ретінде мойындауға уәде беріп сөзге келтірді. Бонифаций олардың жобасын мақұлдады, ал Шамплитт пен Вильгардуин шамамен жүздей атты әскер мен бірнеше сарбазды басқарып, Мореяны жаулап алуға аттанды. Солтүстік-батыстағы Патрас және Андравида қалалары қарсылықсыз түсті, ал соңғысында Шамплитт жергілікті билеушілер мен Орталық Мореядағы Скорта және Месарея халқынан құрмет алды. Одан кейін франктар батыс жағалауымен оңтүстікке қарай жылжыды, бірге флотты алып жүріп, Понтикон бекінісін оңай басып алды, оны жөндеп, гарнизонмен қамтамасыз етті. Олар Аркадияның (Кипариссия) мықты бекінісін айналып өтіп, Наварино арқылы Модонға жетті. Олар қаланы қарақшылар бекінісі ретінде пайдалануын тоқтату үшін венециялықтар бұрынғыда қиратқан бекініс қабырғаларын жөндеді, содан кейін жақын орналасқан Корон бекінісіне шабуыл жасады, ол бір күннен кейін құлдырады, ал Каламата қаласы қарсылықсыз берілді.

Шайқас

Осы кезде Лакония мен Аркадияның гректері белгілі бір Михаилдың басшылығымен Месенияның солтүстік-шығысындағы Кунтурас зәйтүн бағында франктарды тоқтатуға тырысты. Қазіргі ғалымдар бұл Михаилды Епир деспотының негізін қалаушы Михаил I Комнен Доукаспен дәстүрлі түрде байланыстырды, бірақ бұл байланыс жақында Реймонд Джозеф Лоенерц тарапынан күмәндандырылды, өйткені оның Епирге деген бақылауының нашарлығы Морея гректеріне көмек көрсетуді үлкен және қиын тәуекелге айналдырар еді. Басқыншылық оқиғалары екі дереккөзde баяндалған: Мореяның хроникасының әртүрлі нұсқалары және крестші Геффри Вильгардуиннің (Геффри I-нің інісі) «Константинопольді жаулап алу туралы» еңбегі. Хроникада франктардың атты және жаяу әскері 700 сарбазды құраса, гректердің қатарында 4000 атты және жаяу әскер болғандығы айтылады. Гректер «Никлидегі римдіктер, Велигостидегілер және Лакедемониялықтар» деп сипатталған, ал жаяу әскердің көп бөлігін Тайгет тауында мекен ететін славян тайпасы – Мелингтер берген. Вильгардуин үлкен Михаилдың (Хроникада есімі аталмайды) әскері 5000-нан астам адамнан тұрғанын, ал франктардың әскері 500-ден астам атты әскерден құралғанын мәлімдейді. Екі дереккөз оқиғалардың нақты уақыты бойынша да келіспейді: Хроника шайқасты франктар Каламатаны басып алғаннан кейін болғанын көрсетеді, ал Вильгардуин үлкен Модонды басып алғаннан кейін өткенін айтады. Дегенмен, сандарда артықшылыққа ие болғанына қарамастан, франктар бір күндік жорықтан кейін гректермен кездесіп, жеңіске жетті, бірақ шайқасқа қатысты ешқандай мәлімет берілмейді; Хроникада тек «Франктар сол кезде шайқаста жеңіске жетті; олардың барлығын өлтірді, аздаған ғана құтылды» делінген. Мессениядағы Кунтурас зәйтүн бағының нақты орналасқан жері белгісіз. Хрониканың грек нұсқасында иесінің атынан (Кунтурас немесе Koundouron түрі) басқа, Кепескианос (Κηπησκιάνους) деп аталатын жер, ал басқа нұсқада Капсикия (Καψικία) деп жазылған. Бұл жерді анықтауға күш-жігер жұмсалды, кейбіреулер оны Аркадиядағы Мантинеяның батысындағы Капсия қазіргі ауылымен байланыстырды, бірақ бұл шайқас болған аймақтан тым алыс, сонымен қатар аймақта зәйтүн ағаштары өспейді.

Салдары

Кунтурастың зәйтүн тоғайындағы шайқас франктардың Мореяны басып алуы үшін шешуші болды, себебі ол жергілікті гректердің қарсылық көрсетудің соңғы күш-жігерін білдірді. Франк Грециясының көрнекті тарихшысы Уильям Миллер бұл шайқасты «Мореяның Гастингс шайқасы» деп теңеді, «Мореяның тағдыры, саксон Англиясының тағдыры сияқты, бір ғана шешуші шайқаста белгіленді» деп жазды. Жеңіске жеткеннен кейін крестшілер Месенияның құнарлы жазығында қысқаша демалды. Шамплитте болашақ стратегияны анықтау үшін соғыс кеңесін шақырды және олармен бірге келген флотты үйге қайтарды. 1205 немесе 1206 жылдың соңында крестшілер Аркадияны басып алды, оның қоршауы біраз уақытқа созылды, сондай-ақ Аракловон бекінісін басып алды, оның қарсыласуын белгілі батыр Доксапатр Вуцарас басқарды. Осы кезде түбектің солтүстік және батыс бөліктерінің барлығы Шамплитте билігінде болды. Солтүстік-шығыс Монферраттың Бонифацийінің қарауындағы Афина герцогтығына тиесілі болды, бірақ Лео Сгурос және оның адалдары әлі де екі бекіністе бекініп тұрды; ал Лакония және Тайгетос пен Цаконияның таулы аймақтары әлі де бағынып алынбаған еді. Дегенмен, франктардың жаулап алуының бірінші кезеңі аяқталды, жаңа крестшілер мемлекеті – Ахайя княздығы құрылды, ал 19 қараша 1205 жылы Папа Иннокентий III жолдаған хатында Шамплитте totius Achaiae provincie князі деп аталды.