Кіріспе

Магниттік полюстік өзгеру беті

Гелиосфералық ток парағы немесе планетааралық ток парағы – планетааралық магнит өрісінің Күнге қарай және Күнден алыстайтын гелиосфера аймақтарын бөлетін бет. Бұл бет ішінде шамамен 10−10 А/м2 ток тығыздығы бар шағын электр тогы ағып, осы бетпен шектелген ток жапырағын құрайды. Ток жапырағының пішіні Күннің айналмалы магнит өрісінің планетааралық ортадағы плазмаға тигізетін әсерінен туындайды. Ток жапырағының қалыңдығы Жер орбитасының жанында шамамен тең.

Балеринаның көйлек пішіні

Күн айналғанда оның магнит өрісі Архимед спираліне бұрылады, ол Күн жүйесі арқылы созылады. Бұл құбылыс Евгений Паркердің ғарымаралық магнит өрісінің құрылымын болжаған жұмысына сәйкес Паркер спиралі деп аталады. Гелиосфералық магнит өрісінің спиральдік сипатын бұрын Ханес Альфвен кометаның құйрығының құрылымы негізінде атап өткен. Бұл спиральдік магнит өрісінің планетааралық ортаға (күн желi) тигізетін әсері Күн жүйесiндегi ең iрi құрылымды – гелиосфералық ток табағын қалыптастырады. Паркердің спиральдік магнит өрісі 1970 жылдардың басында Шаттен әзірлеген математикалық модель бойынша екіге бөлінеді. Бұл табақтың пішінi балеринаның белдеуіне ұқсас, толқынды спираль түрінде. Ток табағының толқындылығы магнит диполі осінің Күннің айналу осіне қатысты бұрышпен еңісуімен және идеалды дипольдік өрістен ауытқулармен байланысты. Күннің кеңейтілген магнит өрісі, магнит тақтасының таныс пішінінен өзгеше, күн желiнiң магнитогидродинамикалық әсерінен арифметикалық спиральға айналады. Күн желi Күннен 200-800 км/с жылдамдықпен сыртқа қарай жылжыса да, Күн бетіндегі белгілі бір нүктеден шыққан күн желiнiң жекелеген ағыны Күннің айналымымен бiрге айналып, кеңістікте спиральдік үлгі құрайды. Бұл балерина спиральiнiң пайда болу себебi кейде "бақшадағы су шашырату құрылғысының әсері" немесе "бақшадағы шлангтың әсері" деп аталады, себебі ол айналғанда жоғары және төмен қозғалатын саптамасы бар газонға су шашырату құрылғысына ұқсас; су ағыны күн желiн көрсетедi. Алайда, су шашырату құрылғысынан шыққан ағыннан өзгеше, күн желi МГД әсерлерi арқылы магнит өрісіне байланысқан, сондықтан магнит өрісiнiң сызықтары ағындағы материяға бiтiсiп, арифметикалық спираль пішінiн қабылдайды. Күн желiнiң Паркер спиральдік пішінi Күн жүйесiнiң сыртқы бөлігінде Күннiң магнит өрісінің пішінiн өзгертедi: Күннен шамамен 10-20 астрономиялық бірліктерден тыс, магнит өрісі немесе тороидтік (Күннiң экваторына қарай бағытталған), немесе радиалдық (Күн айналмаса, күн желiнiң ағынынан күтiлетіндей, Солтүстік полюстен Оңтүстік полюске қарай бағытталған) болады. Спиральдік пішін сыртқы Күн жүйесiнде Күннiң магнит өрісінің күшін де айтарлықтай арттырады. Паркер спиралі Күннiң дифференциалдық айналуына жауапты болуы мүмкiн, онда Күннiң полюстерi экватордан баяу (шамамен 35 күндiк айналу периоды) айналады (шамамен 27 күндiк айналу периоды). Күн желi Күннiң магнит өрісімен басқарылады, сондықтан ол негiзiнен Күннiң полярлық аймақтарынан шығады; өрістің туындаған спиральдік пішінi магниттiк кернеу күшiнiң әсерiнен полюстерде сүйреу моментін тудырады. Күн максимумы кезінде Күннiң барлық магнит өрісі керiлiп, осылайша күн циклдарында өрістің полярлығы ауысады.

Магниттік өріс

Гелиосфералық ток табағы Күнмен бірге шамамен 25 күн бойы айналады, осы уақыт ішінде табақтың жоталары мен ойыстары Жердің магнитосферасынан өтіп, онымен әрекеттеседі. Күн бетіне жақын, табақтағы радиалды электр тогының тудырған магнит өрісі 5 шамасына жуық. Ханнес Альфвен мен Пер Карлквист галактикалық ток табағының болуы мүмкін екендігі туралы пікір білдіреді, бұл гелиосфералық ток табағының галактикалық нұсқасы, оның галактикалық тогы 1017-ден 1019 амперге дейін болуы мүмкін және галактиканың симметрия жазықтығында ағуы ықтимал.